الىبەك اسقاروۆ، جازۋشى: ادەبيەتكە ادالدىق - عۇمىرلىق ۇستانىم
استانا. قازاقپارات - قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلى، جازۋشى الىبەك اسقاروۆ 75 جاسقا تولدى. قاتونقاراعايدىڭ اسەم تابيعاتىنا ءسۇيسىنىپ، التاي تاۋلارىنىڭ سۇلۋلىعىن شىعارماسىنا ارقاۋ ەتكەن جازۋشىنىڭ عۇمىر جولى مەن قالامگەرلىك قولتاڭباسى - كەيىنگى بۋىنعا ونەگە.
75 جىلدىق عۇمىر - ىزدەنىسكە تولى، ەڭبەگىمەن ەسەلەنگەن، سوزىمەن سالماقتالعان پاراساتتى جول. بۇل قالامگەرلىك جولعا جازۋشى قالاي كەلدى؟ وكىنىشى بار ما؟ وتكەنىنە ورالعاندا نە ويلايدى؟ قالامگەرگە ساۋالىمىز وسىلاي باستالدى.
- ادەبيەتكە كەلۋىڭىزگە نە تۇرتكى بولدى؟ بىلۋىمىزشە، ءسىز اۋەلى سۋرەتشىلىك جولدى تاڭداعان ەكەنسىز.
- شىنىن ايتسام، و باستا ادەبيەتتە شاتاعى جوق جاننىڭ ءبىرى مەن ەدىم. ءتورت جىلدىق الماتى كوركەمسۋرەت ۋچيليشەسىندە وقيمىن. ەتيۋدنيگىمىزدى ارقالاپ، تاۋ مەن تاستى كەزىپ، تابيعاتتى بەينەلەپ جۇرگەن كوكورىم جاستار ەدىك. كەيدە زووباققا بارىپ، اڭ-قۇستاردى قاعازعا سىزعىلايمىز، ەكى ارادا باۋ-باقشا مەن كوشەنىڭ پەيزاجدارى، قاتار جۇرگەن دوستاردىڭ پورترەتتەرىن سالامىز. ءوز باسىم سەنبى- جەكسەنبىدە سالىپ ۇرىپ، ورالحان بوكەي اعامنىڭ ۇيىنە بارام. وراعاڭ ايمان جەڭگەم ەكەۋى العاشىندا نيكولسك بازارىنىڭ ارتىندا كىشكەنتاي ءبىر جارىم بولمەنى جالداپ تۇراتىن. كەيىن لەنين (قازىرگى دوستىق) داڭعىلى بويىنداعى «الاتاۋ» قوناق ءۇيىنىڭ ءور جاعىنان ەكى بولمەلى پاتەرگە يە بولدى. قاشان بارساڭ دا سول جىلدارى وراعاڭنىڭ ءۇيى قوناقتان ارىلمايتىن. ءبىر قىزىعى، ول زاماندا اۋىلدان كەلگەندەر ەشقاشان قوناقۇيگە بارمايتىن. تانىسىنىڭ ۇيىنە بارىپ، جۇمالاپ جامباستاپ جاتىپ الاتىن. ونىڭ ءبىر سەبەبى - الماتىدا قوناقۇي از، ساۋساقپەن سانارلىق قانا، وعان ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن. قوناقۇي سالدىراپ بوس تۇرسا دا، جوعارعى جاقتىڭ، ياعني تسك- نىڭ تەلەفونى ارقىلى عانا اۋپىرىمدەپ ورنالاسىپ جۇرگەن جولاۋشىلاردىڭ تالايىن كوردىك.
- سوندا ءسىزدى ادەبيەتكە قىزىقتىرعان ورالحان بوكەي بولدى عوي. «جەتى جەتىممەن» دە ارالاس-قۇرالاستىعىڭىز سول كەزدە باستالدى ما؟
- وراعاڭ جاڭا ءۇي العان كەزدە ەڭ ءبىرىنشى تانىسقانىم كورشىسى ساعات اشىمبايەۆ بولدى. ول كىسىنىڭ جۇبايى ءشاربانۋ ءبىزدىڭ اپايىمىز ەكەن. سوڭىنان «جەتى جەتىم» اتانعان دوستارىنىڭ بارىمەن سول ۇيدە ءجيى كەزدەسىپ ءجۇردىم. ولار: كارىباي احمەتبەكوۆ، سەرىك ءابدىرايىموۆ، بەكسۇلتان نۇرجەكەيەۆ، كادىربەك سەگىزبايەۆ، قۋانىشباي قۇرمانعاليەۆ جانە وراعاڭنىڭ ءوزى. بۇل جەتەۋگە تومەنگى قاباتتاعى كورشىسى ساعات اعامىز كەلىپ قوسىلادى.
اشىربەك سىعايدى دا وسى توپتان ءجيى كورەتىن ەدىم. باستارى بىرىگە قالسا، ۇستەلدى كۇرەگەيلەي وتىرا قالىپ كارتا سوعادى. كارتا ويناپ وتىرىپ، اڭگىمەلەرى - تەك ادەبيەت توڭىرەگىندە. ءتىپتى بولماعاندا تەاتردىڭ جاڭا قويىلىمدارىن تالقىعا سالىپ جاتادى. باتىس-شىعىس جازۋشىلارىنىڭ مىقتى بىلگىرى ساعات اعام الەمدىك ادەبيەتتىڭ جاڭالىقتارىمەن، جاڭا شىققان كىتاپتار جايلى وي ءبولىسىپ جاتادى. بۇلاردىڭ قوعامىندا سۋرەتشىلەر تۋرالى اڭگىمە جوق، گالەرەيادا جاڭادان اشىلعان جيۆوپيس كورمەسى تۋرالى جۇمعان اۋىزدارىن اشپايدى. اقىرى مەن امالسىز ادەبيەت تۋرالى اڭگىمەلەرىنە قۇلاق تۇرۋگە ءماجبۇرمىن. بىردە قالقيىپ قاسىندا وتىرعان بالانىڭ سۋرەتشى ەكەنىن ەستىگەن ساعات اعام «سەن ءبىزدىڭ گازەتكە سۋرەتتەر، شتريحتار سالىپ تۇرساڭشى، داۆاي، سەن ەرتەڭ بىزگە كەلىپ كەت» دەپ ۇسىنىس جاساعان.
«كەل» دەگەن سوڭ ەرتەسىندە سالىپ ۇرىپ، گازەت رەداكسياسىنا باردىم. ول جەردە مەنى سەكرەتاريات قىزمەتكەرى جانات ەلشىبەكوۆپەن تانىستىردى. ارادا كوپ ۋاقىت وتكەن جوق، جانات اعام مەنى ءوزىنىڭ تۋعان ىنىسىندەي جاقىن تارتىپ، ءبىر-بىرىمىزگە باۋىر باسىپ كەتتىك. الۋان وچەركتەر مەن اڭگىمەلەرگە سۋرەتتەر سالعىزادى. ولار جارق ەتىپ گازەتكە شىعىپ جاتادى. وسىلايشا، بارعان سايىن گازەتپەن بايلانىسىم نىعايا ءتۇستى. بىردە گازەتتىڭ باسشىسى سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ اعامنىڭ ءوزى شاقىرىپ، ۇلكەن بەتكە كولەمدى ءارى ساياسي پلاكات-سۋرەت سالدىرىپ، جەكە تاپسىرما بەردى.
ارتىنشا ول اعامىز جاۋاپتى حاتشى سەرىككە، سوسىن جاناتقا «بۇل بالا ءالى ستۋدەنت ەكەن، قارنى اشىپ جۇرمەسىن، بىلاي ساراڭدانباي، قالاماقىنى باسا قويىڭدار» دەپ تاپسىرما بەرگەن كورىنەدى. باستىعى سولاي دەپ تۇرعان سوڭ اعالارىم ايانسىڭ با، سودان باستاپ ايىمىز وڭىنان تۋىپ، قالتامىز شىتىرلاعان اقشاعا تولدى. سونىڭ ارقاسىندا ول جىلدارى تۇرمىستان ەشقانداي تارشىلىق كورگەمىز جوق. اۋىل شارۋاشىلىعى مەن مال شارۋاشىلىعى دەيتىن ينستيتۋتتاردا وقيتىن كلاستاستارىم، جەرلەستەرىم «ستيپەنديا العانشا قارىزعا بەرە تۇرشى» دەپ مەنەن ءجيى- ءجيى اقشا سۇرايتىن بولدى. ءبىراق سولاردىڭ العان اقشالارىن قايتارعان كەزى تاعى ەسىمدە جوق.
«باردان اۋىسادى، بالدان جۇعىسادى» دەگەندەي، جۇرە كەلە مەن دە بىردەڭەلەر جازا باستادىم. جازدا كانيكۋلعا اۋىلعا كەتەردە جانات اعام ء«اي، باۋىرىم، سەندەردىڭ اۋىلدارىڭ بۇعى باعادى دەسەدى عوي، سەن گازەتكە ءبىر سۋرەتتەمە جازىپ الا كەلسەڭشى؟» دەپ تاپسىرما بەرىپ جىبەرگەن. شامام كەلگەنشە بىردەڭە جازعان بولدىم، ول جارق ەتىپ گازەتكە شىعىپ كەتتى. سوڭىنان سۋرەتشىلەر تۋرالى ماقالالار جازىپ، قولىمدى جاتتىقتىرا باستادىم. كەيىنىرەك ورالحان مەن ساعات «جۇلدىز» جۋرنالىنا اۋىسىپ كەتكەن ەدى. «لەنينشىل جاستان» تانىس اعالارىم «ماعان مارال تۋرالى جاز» دەپ جۋرنال ءۇشىن تاپسىرما بەردى. سول تاپسىرمامەن «مارالدار ماڭىپ بارادى» دەگەن كولەمدى وچەرك جازىپ شىقتىم. وراعاڭ ول جازعانىمدى رەداكسيالاماپتى، ەشتەڭەسىن وزگەرتپەپتى، تەك وچەركتىڭ ەڭ سوڭىنا «الدەقايدان تارس ەتىپ مىلتىق داۋىسى شىقتى» دەگەن جالعىز سويلەمدى قوسىپتى.
جازۋ- سىزۋعا كەلگەن العاشقى جولىم وسىلاي باستالعان ەدى!
- العاش جارىق كورگەن شىعارماڭىز قانداي ەدى؟ ول جىلدارى كەز كەلگەن شىعارما (تۋىندى) ادەبي سىننان وتەتىن. بەلگىلى جازۋشىلار باعىت-باعدار بەرەتىن ەدى. سۋرەتشىلىكتى تاڭداعان جاننىڭ ادەبيەتكە كەلۋىنە كىم بەتبۇرىس جاسادى؟
- جەتپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا الماتىدا جاس جازۋشىلاردىڭ رەسپۋبليكالىق كەڭەسى وتەتىنىن ەستىدىم. بايقاسام - مەنىڭ قالامگەر دوستارىم دا، تانىستارىم دا الا شاپقىن، الدەبىر ۇلى- جىڭگىر وقيعاعا دايىندىق ۇستىندە ءجۇر.
سۇراستىرىپ بىلسەم، كەڭەسكە قاتىسۋ ءۇشىن كوركەم ءبىر دۇنيە جازىپ ۇسىنۋ كەرەك ەكەن. ونداي ءتارتىپتى ەستىپ الدىم دا، مەن دە دەرەۋ وزىمشە اڭگىمە جازىپ، كوميسسياعا ۇسىنا قويدىم. ۇسىنعانىممەن، مەن پاقىر «شتاتتان تىس» سىرتتان كىرگەن بوتەن جان ەكەم، سەكسيا جەتەكشىسى زەينوللا قابدولوۆتىڭ كەڭ پەيىلىمەن عانا قابىلداندىم.
سەكسيادا التى-جەتى جاس قالامگەردىڭ جازعاندارى تالقىعا سالىندى. ەسىمدە قالعانى - بىزدەن جاسى ءبىرشاما ۇلكەن اعامىز مارحابات بايعۇت پەن ديداحمەت ءاشىمحان دوسىمنىڭ اڭگىمەلەرى ماقتالدى. ەڭ سوڭىندا، «شتاتتا جوق» مەن قالدىم. بۇرقىراتىپ جازعانىمدى سىدىرتىپ وقىپ شىقتىم. بولمە ءىشى تاناداي تىنىشتىق، ءبارى ءۇنسىز. تەگى مەنىڭ جازعانىم مىنا جۇرتقا قاتتى ۇناپ، تىلدەرى بايلانىپ قالعان شىعار دەگەن دە وي كەلدى. نە زاماتتا قاليحان اعام ورنىنان تۇرىپ، زەينوللاعا قاراپ ءبىر كۇرسىنىپ الدى دا: «زەكە، بۇل جىگىت مەنىڭ ءىنىم ەدى. سۋرەتشىلەر ۋچيليشەسىندە وقيدى. رۇقسات ەتسەڭىز، بايلام ءسوزدى مەن ايتايىن؟» دەدى. مەن جۇرەگىم لۇپىلدەپ، اعامنان ءبىر ماقتاۋ ءسوز كۇتىپ تۇر ەدىم:
«ءاي، باۋىرىم، باستى قاتىراتىن جازعىشتار سەنسىز دە بىزدە جەتەدى. سەن، ءايدا بار، ادەبيەتتە شاتاعىڭ بولماسىن، سۋرەتىڭدى سال دا جايىڭا جۇرە بەر!» دەگەنى. ارعى شەتتەگى ورىندىقتا ءوزى سىرىقتاي ارىق، ءبىزدىڭ سەكسيانىڭ تاعى ءبىر مۇشەسى وتىرعان، سول كىسى وتقا ماي قۇيعانداي: «قالەكە، ءجون ءسوز ايتىپ تۇرسىز، بۇل جىگىت بۇل جەرگە ادەبيەتتى قالپاقپەن قاعىپ الايىن دەپ كەلگەن سياقتى؟» - دەپ مۇرتىن سيپاپ ءوتتى.
قانىم باسىما شاپشىپ، ەندى جازۋشى اتاۋلىنى جەلكەمنىڭ شۇڭقىرى كورسىن دەپ، قاعاز- قالامىمدى جيناپ ەسىككە بەتتەپ بارا جاتىر ەدىم، زەينوللا اعام توقتاتتى. «سەن سۋرەتشى ەكەنسىڭ عوي؟ ال سۋرەتشىنىڭ كوزقاراسى باسقاشا بولادى. قاليحان ءوز اعاڭ بولعان سوڭ ايتا بەرەدى. سەن اعاڭنىڭ ءسوزىن كوڭىلىڭە اۋىر الما! توقتاماي دا، توقىراماي دا جازا بەر، شىراعىم!» - دەدى.
مەن، وسىلايشا، تالان-تاراجعا تۇسپەي امان قالدىم.
زەينوللا اعامىز ءبىلىپ ايتىپتى. جاسىندا سۋرەتشىلىكتەن العان ءبىلىمىڭ ءبارىبىر ءوز ىڭعايىنا قاراي بۇرا بەرەدى ەكەن. دۇنيەتانىمىڭ دا، كوزقاراسىڭ دا سول ىڭعايدا قالىپتاسادى ەكەن. ءالى كۇنگە ادامنىڭ بەتىنە قاراسام - جارىق پەن كولەڭكەنىڭ قالاي ءتۇسىپ تۇرعانىن قىزىعا بايقاپ تۇراسىڭ. «شىركىن، مىنا كىسىنىڭ كەلبەتىنەن پورترەت جازىپ جىبەرسە» دەپ ويشا قۇلشىنىپ تۇراسىڭ. اسىرەسە، كۇز ايلارىندا ورمان-توعايدى ارالاعاندا پەيزاجعا قاتتى قىزىعامىن. كۇز تابيعاتىنا قاراساڭ كوزىڭ تويمايدى! بوياۋدىڭ الۋان ءتۇرىن كورەسىڭ، ءبىر عانا سارى بوياۋدىڭ ءوزى نەشەمە رەڭكپەن قۇلپىرىپ كەتەدى! سول كورىنىستەردى سۋرەتشى رەتىندە جان جۇرەگىممەن سەزىنگەن مەن تابيعاتتى توگىلتىپ سوزبەن جازۋعا دا ماشىقتانىپ الدىم. كورە بىلگەن جانعا تابيعات پاليتراسى دەگەن كوركەمدىكتىڭ كوكەسى، ەرتەگىدەي عاجاپ الەم عوي!
- ورالحان بوكەي «ءبىزدىڭ جاقتا قىس ۇزاق» دەپ ەدى. ءسىز «ءور التاي، مەن قايتەيىن بيىگىڭدى» دەيسىز. ءور التايدىڭ بيىگى سۇلۋ بولعانىمەن، ەتەگىندەگى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەسى ازايماي تۇرعان سەكىلدى. بۇل شىعارماڭىز شىققاندا اعالارىڭىز قانداي باعا بەردى؟
- سەكسەنىنشى جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي گورباچەۆتىڭ «قايتا قۇرۋ» دەيتىن لاڭى باستالعانىن بىلەسىزدەر. ارتىنشا عاسىرلار بويى اڭساعان ەگەمەندىك تىزگىنى قولعا ءتيىپ، قازاق قوعامى سوتسياليزمنەن بىردەن كاپيتاليستىك قاتىناستارعا قارعىپ كەتتى. سودان ءبىزدىڭ اعايىن كاپيتاليزم دەگەننىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ، نارىق دەگەننىڭ جولى وسى ەكەن دەپ، بەل شەشىپ، بىلەك سىبانىپ جاپپاي جەكەشەلەندىرۋگە كىرىستى. قىسقا مەرزىمدىك جارىس باستالدى. كولحوز- سوۆحوزدار تاراتىلدى، قورا تولى قوعامدىق مالدى اۋىلداستارعا قىل ۇستىنەن ءبولىپ، ۇلەستىرىپ تاستادى. اۋىلداستار مۇنداي ءبولىستى - كوكتەن تۇسكەن تەگىن ولجاداي كورىپ، جاپپاي سويىسقا كىرىستى. قوناق شاقىرۋ، توي- تومالاق كوبەيدى. ءوزىمىز دە كۋامىز، ءبىر قوي ەكى بوتەلكە اراققا «بارتەرگە» ايىرباستالىپ جاتتى.
سول جىلدارى كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ اكىمى ءجانىمحان قۇندىزبايەۆ بىرەر قورا قوي مەن جىلقىنى جاسىرىپ، الىس ءبىر تاۋدىڭ قويناۋىنا ايداتىپ، سىرت كوزدەن جاسىرىپ قالىپتى. اكىمنىڭ سول قۋلىعىن جىلعا جەتكىزبەي ءبىر قازاق ءبىلىپ قويىپ، ۇستىنەن دومالاق ارىز جازىپ جىبەرىپتى. ونى ەستىگەن وبلىستىڭ باسشىسى «ۇكىمەتتىڭ ساياساتىن تۇسىنبەدى، تاپسىرمانى ورىندامادى» دەگەن سىلتاۋمەن ءجانىمحاندى ورنىنان جۇلىپ تاستاعانىنا ءبىز دە كۋامىز.
كەيىن ءجانىمحان اعامنان سىر تارتىپ، كوپ مالدى نەعىپ ءويتىپ جاسىرىپ جۇرگەنىن سۇرادىم. سوندا ول كىسى باسىن ءبىر شايقاپ الدى دا، باياعىداعى «جاپپاي جۇگەرى ەگىڭدەر» دەپ ۇرانداتقان حرۋشەۆتىڭ زامانىن مىسالعا كەلتىرگەن. سول سياقتى «جەكەشەلەندىرۋ» دەپ جالاۋلاتقان بۇل شۋ دا ءبىر كۇنى باسىلار، زامان وزگەرەر دەپ ۇمىتتەنىپتى جاكەڭ. سونىڭ اقىرىن شىداپ كۇتىپ، ۋاقىتشا جاسىرا تۇرسا، تۇبىندە الگى قوعامنىڭ مالىن وكىمەتكە قايتا قايتارماق بولىپتى.
مەن «ءور التاي» رومانىندا ەل تاريحىنىڭ وسى ءبىر ءدۇبارا كەزەڭدەگى الۋان وقيعانى قامتۋعا تىرىستىم.
- وسى وقيعا ءسىزدىڭ رومان جازۋىڭىزعا سەبەپكەر بولدى ما؟
- ەگەر روماننىڭ جازىلۋ جايىن تاراتىپ ايتسام، ول بىلاي بولدى...
قازاق ەلى تاۋەلسىزدىك تىزگىنى قولىنا تيىسىمەن ابايدىڭ 150 جىلدىق تويىنا دايىندىققا كىرىسىپ كەتكەنىن بۇگىندە بىرەۋ بىلەدى، بىرەۋ بىلمەيدى.
تويعا دەيىن ءالى ءتورت جىلدان استام ۋاقىت بار-دى...
بۇل توسىن يدەيا، الدىن الا بۇل دايىندىق - سول كەزدەگى ۆيتسە-پرەمەر مىرزاتاي جولداسبەكوۆ اعامىزدىڭ باستاماسى-تىن. «تاۋەلسىز ەل بولعان ەكەنبىز، ەندەشە قازاقستاننىڭ دا، قازاقتىڭ دا اتىن جالپاق الەمگە اباي ارقىلى تانىتۋىمىز كەرەك» دەپ وبلىس باسشىلارى مەن مينيسترلەرگە، شەتەلدەردە جۇرگەن ديپلوماتتارىمىز بەن زيالى قاۋىم الدىنا مىندەتتەر قويىپ تاستاعانى ءبىزدىڭ دە جادىمىزدا.
وسى اباي تويىنا دايىندىق جونىندەگى كوميسسيانىڭ ءبىر وتىرىسىندا مادەنيەتتانۋشى ءبىلىمدار اعامىز مۇرات اۋەزوۆتىڭ ءبىر تولعامى ەسىمدە قالىپتى. ول ءوز اكەسى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسىنا قالاي كىرىسكەنى تۋرالى، وعان نە سەبەپ بولعانىن سىر ەتكەن. سونداعى ۇققانىمىز - ءبىر كەزدەگى قوي ۇستىندە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان، تۇرمە دەگەن بولماعان قازاق ساحاراسىنىڭ ءمارت ءومىرى كەلمەسكە كەتىپ بارا جاتىر. اسىرەسە، ون جەتىنشى جىلعى توڭكەرىس قازاق قوعامىن تانىماستاي وزگەرتىپ جىبەردى. حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان قارىم-قاتىناسىنا اقاۋ ءتۇستى، تىرشىلىگى بۇزىلدى، تىرلىگى ۇساقتاپ كەتتى. سول زاماننىڭ كۋاگەرىنىڭ ءبىرى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى ەدى. اۋەزوۆ توڭكەرىسكە دەيىنگى قازاقتىڭ ءومىر-تىرشىلىگىن كوركەم تىلمەن كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزبەك نيەتتە بولدى.
مۇرات اعامنىڭ ايتقان وسى ءسوزى مەنى ۇلكەن تولعانىسقا قالدىرعان... توقسانىنشى جىلداردىڭ باسى عوي، جازدا جايراڭ قاعىپ اۋىلعا بارامىز. تۋعان اۋىلىمىزدى ءبىز باياعىداي كورىپ جۇرسەك، بۇلاردىڭ مىنەزدەرىندە ۇلكەن وزگەرىس پايدا بولىپتى. دوپ قۋالاپ بىرگە وسكەن دوستاردىڭ بۇرىنعىداي ارسالاڭداپ ءبىزدى قارسى الۋى جوق، اركىم كۇيبەڭدەپ ءوز شارۋاسىنان قولدارى بوساماي جۇرگەندەرى.
بىلايشا ايتقاندا، «اركىم ءوز كۇلشەسىنە كۇل تارتقان زامانعا» تاپ بولىپپىز. مەن ءۇشىن وسى توسىن، جات كورىنىس مۇرات اعامىزدىڭ «اباي جولىنىڭ» قالاي جازىلعانى تۋرالى الگى اڭگىمەسىن ەسكە تۇسىرگەن. بولماساڭ دا ۇقساپ باق دەگەن عوي، ەندەشە «ءبىر كەزدەگى اڭقىلداعان اۋىلداستارىمنىڭ جايماشۋاق تىرلىگىن مەن نەگە جازباسقا» دەگەن وي كەلگەن. رومان يدەياسى سولاي تۋدى. وسىلايشا، «ءور التاي، مەن قايتەيىن بيىگىڭدى» دەگەن اتپەن نارىققا كىرىپ جاتقان اۋىل تىرلىگىن بەينەلەگەن رومان جەكە كىتاپ بولىپ «ءبىلىم» باسپاسىنان كوپ تارالىممەن جارىققا شىقتى. سودان بەرى بۇل رومان قازاق تىلىندە ون مارتە، ورىس تىلىندە ءۇش رەت، سوسىن اعىلشىن تىلىندە باسىلىپتى.
- «جازۋشىنىڭ كەيىپكەرى - ءومىردىڭ ءوزى، ياعني قالامگەردىڭ ءوز ومىرىنەن الىنادى» دەيدى. ءسىزدىڭ كەيىپكەرىڭىز كىم؟ قوعامدا بار ادامدار ما؟
- جاسىمىزدا جاتا-جاستانىپ، پاۋستوۆسكيدى وقىدىق. بۇل جازۋشىنىڭ ءومىر شىندىعىن سول قالپىندا، سازدى مۋزىكاداي سىزىلتىپ كوركەم سوزگە تۇسىرگەن اسقان شەبەرلىگىن ۇلگى تۇتتىق. مولدىرەتىپ تابيعاتتى سۋرەتتەۋدى جەركەزبە گەولوگ گريگوري فەدوسەيەۆتىڭ جازبالارىنان ۇيرەندىك. كەيىن رۋحى وزىمىزگە جاقىن ۆيكتور استافيەۆتى ۇستاز سانادىق. سول ۆيكتور پەتروۆيچتىڭ ەرتەدە تەلەديدار ەكرانىنان ءبىر ايتقانى ماڭگى ەسىمدە قالىپتى... ءۇي سالۋ ءۇشىن الدىمەن ونىڭ ءتورت جاعىنا ءتورت دىڭگەك ورناتادى. كوركەم پروزا دا سولاي، ول جازۋشى قالاعان ءۇي سەكىلدى. سول ۇيدەگى ءتورت دىڭگەكتىڭ ەكەۋىن ويدان شىعارساڭ دا، ەكەۋىن... تىم بولماعاندا بىرەۋىن تىرەۋ ەتىپ قالدىرۋعا ءتيىسسىڭ. ەگەر ويتپەي، وزىڭشە ءبارىن ويدان شىعارساڭ - ول جازعانىڭ ەشكىم سەنبەيتىن، ەشكىمدى يلاندىرا المايتىن، ءومىردىڭ شىندىعىنان الشاق ەرتەگى نەمەسە فانتاستيكا بولىپ شىعادى. سوندىقتان پروزادا جازۋشى قارا جەردەن الشاقتاماۋعا، ودان كىندىگىن ءۇزىپ الماۋعا ءتيىس دەگەندەي وي وربىتكەن.
استافيەۆ ايتقان وسى قاعيداتتى مەن مىقتاپ ويىمدا ساقتاپ قالىپپىن. سودان دا شىعار، «ءور التايدا» ويدان شىعارىلعان كەيىپكەر جوق. ءبارى دە جاسىمنان ەستىگەن اڭگىمەلەردىڭ جەلىسىمەن، اۋىل تۇرمىسىنىڭ رۋحىندا، كەيىن ءوزىم كورگەن، ارالاسقان اعالارىمدى ەسكە الا وتىرىپ، ءۇزىپ-جۇلىپ جازىپ شىققان دۇنيە. ورىس ادەبيەتىندە مۇنداي جانردى «پوۆەستۆوۆانيە ۆ راسسكازاح» دەپ جاتادى. مەن بۇل روماندا «اعالارىم وقىپ قالىپ، بالە سالىپ جۇرەر» دەگەن قاۋىپپەن كوپشىلىك كەيىپكەرلەردىڭ اتى-جوندەرىن وزگەرتىپ العانىم راس. قاۋىپ كەلمەس دەگەن كەيبىرىنىڭ عانا اتتارىن وزگەرتپەي، ءىس-ارەكەتتەرىن سول قالپىندا جاسىرماي قاعازعا تۇسىرگەم. سوعان بايلانىستى كەيىن ءبىر قىزىق جاعداي بولعان... كەزىندە ەل باسقارعان، ءتاۋىر قىزمەتتەر اتقارعان، ءسويتىپ قارتايىپ زەينەتكە شىققان ءبىر اعامىز الدەبىر جازدا اۋىلعا بارعاندا تومپاڭداپ ماعان رەنىش بىلدىرگەنى بار. «وزەكتى جانعا ءبىر ءولىم، ءبىز دە ماڭگى ەمەسپىز، سەن نەگە الگى كىتابىڭدا مەنىڭ اتىمدى تۋرا جازا سالمادىڭ؟ تىم بولماسا اتىم تاسقا باسىلىپ قالار ەدى عوي!» دەپ بازىنا ايتسىن... قايتەمىز، اعانىڭ رەنىشىن مويىنداپ، باسىمىزدى اتشا شۇلعىپ، ءۇنسىز كوتەرىپ الدىق.
نەگىزى، مەن جازعان «سوتسياليزم حيكايالارى»، «ايەل پاراساتى» سياقتى اڭگىمەلەر سيكلدارىنىڭ بارىندە دەرەكتىك سيپات بار. «سەن وسىنى جازشى» دەپ ءار جىلدارى اقسەلەۋ سەيدىمبەك، مۇحتار قۇل-مۇحاممەد، ءىليا جاقانوۆ، قىرىمبەك كوشەربايەۆ، تالعات ماماشەۆ، ماقسۇت تەمىربايەۆتار اڭگىمە-پوۆەستەردىڭ جالپى سۇلباسى مەن سيۋجەتتەرىن ايتىپ بەرگەن. سوندىقتان ءبىر نارسەنىڭ باسى اشىق: مەنىڭ جازعان ازىن-اۋلاق دۇنيەلەرىمدە ساۋساقتى سورىپ، باستى قاتىرىپ باقايعا قاراپ، شىلي ويدان قۇراستىرىلعان شىعارما جوق!
- «تاۋەلسىز زاماندا جازۋشىلار شىعارمالارىن قايتا جازسا، مۇلدەم باسقا بولار ەدى» دەگەن پىكىرلەر دە اراگىدىك ايتىلىپ قالادى. دەگەنمەن 18-19-عاسىردا جازىلعان الەم ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكالارى ءالى كۇنگە وقىرماننىڭ سۇرانىسىنا يە. ادەبيەتتى قايتا جازۋ قاجەتتىلىك دەپ سانايسىز با؟ ماسەلەن، ءسىز قايتا جازار ما ەدىڭىز؟
- ادامزاتتىڭ دامۋ قوعامىن ويشا سارالاپ كورسەڭىز، كوممۋنيستەر بيلىگىنىڭ زامانىنداي قاۋىپتى زامان دا، قوعام دا بولماعان سياقتى. اسىرەسە، ستاليندىك توتاليتارلىق زار زاماندى ايتام. ءتىپتى سوناۋ ورتا عاسىرداعى الاڭعا شىعارىپ ادام ورتەگەن ينكۆيزيتورلار دا ونداي سوراقى بولماعان شىعار. امال بار ما، ەگەر اشىق دەموكراتيالى ەلدە ءومىر سۇرگەن بولسا، مۇحتار اۋەزوۆ «اباي جولىن» باسقاشالاۋ جازۋى ابدەن مۇمكىن ەدى عوي! شاكارىمدى تۇمشالاماي-اق اشىق جازىپ، ماقتانىشپەن حالقىنا اتىن جايار ەدى. ونسىز دا قاراۋىلدىڭ ۇشىنا ءىلىنىپ تۇرعان ۇلى جازۋشىمىز جان-جاعىنا جالتاقتاپ، قىسىلىپ-قىمتىرىلىپ، ەرتەڭگى تاڭنىڭ اتۋىنان ءۇمىتىن ۇزبەي، ۇدايى الاڭداۋمەن جازدى. ولاي ەتپەسە، ول زاماننىڭ بيلىگى اۋەزوۆ دەگەننىڭ اتىن قازاقتىڭ ساناسىنان وشىرەر ەدى، ول جازعان روماندى وقىماق تۇگىلى، ەستىمەس تە ەدىك.
شۇكىر، ول زامان بۇگىندە كەلمەسكە كەتتى... قازىر قالامگەر اتاۋلى ەركىندىكتە، قالاي جازام دەسە دە جولى اشىق. باتىس-شىعىس ادەبيەتىنىڭ وزىق ۇلگىلەرى قولىندا. شەت تىلدەرىن بىلەتىن ءبىر قاۋىم قازاق جاستارى دا ءوسىپ كەلەدى. سول جاستاردىڭ كەيبىرى كوركەم دۇنيەسىن ماقالانىڭ قارا تىلىمەن جازاتىندارى عانا قىنجىلتادى.
ءبىر ازاماتقا وسى تىلگە بايلانىستى سىن ايتىپ ەدىم، «بۇل زاماندا ەڭ ءبىرىنشى تەرەڭ وي ايتۋ كەرەك، قازاق ءتىلى - ەكىنشى پلاندا. مەنىڭ اڭگىمەم شەت تىلىنە اۋدارىلعاندا جايناپ سالادى» دەگەنى بار. ول جىگىت قازاقتىڭ ءۇيىن سالعاندا كىرپىشىنە قارامايتىنىن سەزدىردى. ونىڭ ۇيىنە شەتتەن كەلىپ، بىرەۋلەر كىرىپ جاتسا، وزدەرى ءوز ىڭعايلارىنا قاراي جوندەپ الار دەگەندەي وي قالدىردى.
- ادەبيەت قوعامدى وزگەرتە الا ما، الدە؟
- ادەبيەتتىڭ قوعامدى وزگەرتكەن التىن زاماندارى ءوتىپ كەتكەن سياقتى. قازىر ءبارىنىڭ قولىندا سمارتفون، ۇيدە تەلەديدار... بۇگىنگى قوعامدىق سانانى وزگەرتىپ جاتقاندار، مىنە، وسىلار شىعار دەگەن ويدامىن. الايدا مەنى جاستاردىڭ الەۋمەتتىك جەلىگە سونشالىقتى ۇيىرسەك بولىپ كەتكەندەرى الاڭداتادى. بالالاردىڭ دالاعا شىعىپ ويناۋى دا، تابيعاتتى قىزىقتاپ سەرۋەندەۋى دە ازايىپ كەتتى. قاشان كورسەڭ تەلەفونعا جابىسىپ، شۇقشيىپ وتىرعاندارى. الەۋمەتتىك جەلى بۇگىنگى زاماننىڭ ۇلى جاڭالىعىنىڭ ءبىرى، ومىردەگى يگىلىكتىڭ ءبىر كوزى ەكەنىن مويىندايمىز. ودان ىزدەگەن اقپاراتىڭدى تاباتىنىڭ تاعى راس. ءبىراق عالىمدار ونىڭ ادامعا تەرەڭدەپ ءبىلىم بەرە المايتىنىن جالىقپاي ايتىپ ءجۇر. «اباي جولى» سەكىلدى ءتورت تومدىق كىتاپتى تەلەفوننان وقىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس قوي! وقيىن دەسەڭ، اقىرى سوقىر بوپ شىعاسىڭ. سوندىقتان يگىلىكتىڭ ءبارىن رەتىمەن، جونىمەن پايدالانعان دۇرىس. كىتاپتىڭ ورنى بولەك ەكەنىن جاستارعا ۋاعىزداۋمەن جۇرگەن كىسىنىڭ ءبىرى مىنا مەنمىن.
- «تاۋدى ەرەكشە جاقسى كورەم» دەيسىز. سۋرەتشىلىكتەن بولەك، الپينيزممەن اينالىسقىڭىز كەلمەدى مە؟
- تاۋ دەسە ەلەڭدەپ، باسىنا شىققىم كەلىپ تۇراتىن ادەتىم بار مەنىڭ. اناۋ جىلدارى شابانبايدىڭ تورىندە الىبەك قاڭتاربايەۆ پەن ەرەن جۇماعۇلوۆ، سوسىن جازۋشى قايىردى نازىربايەۆ تورتەۋىمىز جەر ارالاپ جۇرگەمىز. ءبىر بيىكتە تىزگىن تەجەپ، مەن قارسىداعى قارلى شىڭداردى قىزىقتاپ، سۋرەتكە ءتۇسىرىپ، توپتان ءبىرشاما ۋاقىت قالىپ قويىپپىن. ولار ءبىر سايدا مەنى تىپىرشىپ، تاعاتسىز كۇتىپ تۇر ەكەن. قاڭتاربايەۆ كوكەم ماعان تەسىلە قاراپ، تاڭدانا باسىن شايقادى دا: «تاۋ دەسە، وسى سەندە ايىقپاس دەرت بار شىعار؟» دەپ شىرت تۇكىرىپ، ءتۇڭىلىپ كەتكەن.
الەكەڭنىڭ ول تۇڭىلىسىندە شىندىقتىڭ بارى راس ەدى. مۇزتاۋعا دا شىقتىق، وزگە دە شىڭ جوتالاردىڭ ءبىرازىن شاما جەتكەنشە ارالادىق. ەۆەرەستى تۇڭعىش باعىندىرعان شەرپ نورەي تەنتسيگتەن باستاپ، ءوزىمىزدىڭ قازبەك يسماگيلوۆ، اناتولي بۋكرەيەۆكە دەيىنگى كوپتەگەن الپينيستىڭ جازبالارىن وقىدىق. سودان با، الپينيست بولماعانىما كەيدە وكىنەتىنىم دە بار. بەرگى التايدا مەن بارماعان تاۋ، مەن باسپاعان ساي جوق شىعار دەپ ويلايتىنمىن. سويتسەم، رەسەي، قىتاي، موڭعوليا شەكارالارىنىڭ تۇيىسىندە ءبىر عاجايىپ جەردىڭ بارىن ەستىپ، الدىڭعى جىلى سالت اتتارمەن سونى كوكتەي ءجۇرىپ وتتىك. ناتيجەسىندە، «ساڭعال تاۋلار، ساۋمال بەلدەر، ساعال جوندار» اتتى كىتاپ شىعاردىم. بىلتىر جايلاۋدا بالىق ورلەگەن شامانى ارنايى كۇتىپ ءجۇرىپ، ماۋسىمنىڭ باسىندا شاڭگەن كولىنە باردىق. شاڭگەنگە جالعىز-اق وزەن قۇيادى ەكەن. سول وزەنگە ۇلكەن كولدىڭ ميلليونداعان بالىعى ۋىلدىرىق شاشۋعا شىعادى.
بىلەتىندەر «بۇل عاجايىپ پروتسەسس ءبىر اپتا، ءارى كەتسە ون كۇنگە عانا سوزىلىپ، سوسىن بالىقتار كولگە قايتىپ كەتەدى» دەستى. كىشكەنتاي وزەندە قاراقۇرىم بالىقتىڭ ورلەپ بارا جاتقانىن قىزىقتاۋ دا ءبىر عانيبەت، ماڭگى ەستە قالاتىن كورىنىس بولدى.
سوڭىنان بۇدان مىڭداعان جىل بۇرىن جانارتاۋ اتقىلاعان «كوروننايا» دەيتىن شىڭعا شىقتىق. سول ساپاردىڭ اسەرىنەن تاعى ءبىر تابيعات تۋرالى كىتاپ جازام دەپ جوبالاپ ەدىم، تاۋ بيىگىنەن ەتەككە تۇسكەن كەزدە سول كوزىمە قان قۇيىلىپ كەتتى. سودان الا جاز، قوڭىر كۇز بويى كوزدى ەمدەتىپ، استانادا بايلانىپ شىعا الماي قالدىق.
وسى ساپار ماعان باياعى بوزبالا شاعىم ەمەس ەكەنىن، شوشاڭداپ تاۋعا شىعا بەرۋ بۇل جاسىمدا قاۋىپ ەكەنىن ەسكەرتكەندەي بولدى. وسى سوڭعى التاي ساپارى تۋرالى ءبىراز قاجەت ماتەريالداردى، تاريحي شەگىنىستەر مەن تۇجىرىمداردى جيناقتاپ قويدىم. قازىر جوبادا ءبارى ءازىر، ءوزىم دە تولعانىپ بارىنە دايىنمىن. ەندىگىسى - الداعى جوسپارلى ءىس-شارالار ءبىر رەتكە تۇسكەن سوڭ، بۇرقىراتىپ جازۋ عانا قالدى.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلزينا بەكتاس
«ايقىن» گازەتى
