التىن قىمباتتاي بەرەدى: داعدارىس كەزىندە اقشانى قايدا سالۋ كەرەك

52 كومپانيا التىن وندىرەدى

مۇناي سەكىلدى التىننىڭ دا باعاسى اسكەري شيەلەنىس كەزىندە كوتەرىلەدى. مىسالى، 2003 -جىلى اقش يراكقا باسىپ كىرگەن كەزدە التىن باعاسى 5-6 پايىزعا ۇلعايدى، 2022 -جىلى رەسەي- ۋكراينا داعدارىسىندا 2000 دوللار دەڭگەيىنەن جوعارىلادى. مىنە، ەندى ءۇردىس جالعاسىپ، يراننىڭ اينالاسىنداعى احۋال كەزىندە التىننىڭ ءبىر ۋنتسياسى شامامەن 4674-5500 دوللارعا جەتتى.

ەكونوميست ساپارباي جوبايەۆتىڭ پايىمداۋىنشا، التىن قۇنىنىڭ قىمباتتاۋىنا تەك گەوساياسي ماسەلەلەر اسەر ەتىپ وتىرعان جوق، وعان الەمدىك اقشا ماسساسىنىڭ كوبەيۋى دە سەبەپ.

- دۇنيەجۇزىندە اقشا ماسساسى كوبەيىپ جاتىر. ا ق ش، قىتاي، ەۋروپا ەلدەرى وتە كوپ كولەمدە اقشا جيناۋدى ادەتكە اينالدىرعان. مىسالى، 5 ميلليون عانا حالقى بار شاعىن نورۆەگيا مەملەكەتىنىڭ 1 تريلليون 200 ميلليارد دوللورلىق تۇراقتاندىرۋ قورى بار.

بۇل قارجى جاي جاتپايدى، جينالعان قارجى سەنىمدى اكتيۆكە سالىنۋ كەرەك. ادەتتە مۇنداي قاراجات شيكىزات وندىرۋگە ارنالعان ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا باعىتتالاتىن. الايدا قىتايدىڭ وركەندەۋىنە بايلانىستى ونداي ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى، ستراتەگيالىق نىسانداردى سالۋ وڭاي بولىپ كەتتى، ياعني شىعىندى اقتامايتىن سالاعا اينالدى.

ونىڭ ۇستىنە، ترامپتىڭ قۇبىلمالى ساياساتىنىڭ اسەرىنەن ءىرى حالىقارالىق جوبالاردىڭ كەلەشەگى بەلگىسىز بولىپ قالدى. سوندىقتان الەم ەلدەرى مەن ءىرى ينۆەستورلار قورىنداعى اقشانى التىنعا سالۋعا ءماجبۇر. سەبەبى التىنعا ءارقاشان سۇرانىس جوعارى، ەجەلدەن كەلە جاتقان ەڭ سەنىمدى اكتيۆ، - دەپ ءتۇسىندىردى ساراپشى.

الەم ەلدەرى قارجى جۇيەسىنىڭ مۇنداي رەاكتسياسىنا ابدەن ۇيرەنگەن. تۇراقسىزدىق بولا قالسا، التىن قورىن مولايتىپ، كەرەك كەزدە ەكسپورتتاۋعا بەيىمدەلە ءبىلدى.

قازاقستان دا وسىعان ۇقساس ساياسات ۇستانىپ كەلەدى. اسىرەسە، التىن رەزەرۆىن كوبەيتۋگە باسىمدىق بەرەدى. ماسەلەن، سوڭعى جيىرما جىلدا التىن رەزەرۆتەرى ايتارلىقتاي ارتىپ، الەمدىك رەيتينگتە التىنشى ورىنعا تۇراقتادىق: 2000-2024 -جىلدار ارالىعىندا التىن قورى شامامەن 227 تونناعا ءوستى. ۇلتتىق بانكتىڭ دەرەگىنشە، قازىر التىن پورتفەلىنىڭ كولەمى - 47,2 ميلليارد دوللار، بۇل - جالپى التىن‑ۆاليۋتا رەزەرۆتەرىنىڭ 71,9 پايىزىنا جۋىق.

ۇلتتىق بانك التىندى قايدان الادى؟

قازاقستاندا التىن ءوندىرىسى اۋقىمدى. ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنە سەنسەك، ەلدە التىن وندىرۋگە رۇقساتى بار 52 كومپانيا تىركەلگەن:

اباي وبلىسىندا – 13،

جامبىل وبلىسىندا – 8،

اقمولا وبلىسىندا، - 7،

قاراعاندى وبلىسىندا – 7،

ش ق و – 4،

الماتى وبلىسىندا - 2 كاسىپورىن بار.

بۇدان وزگە ۇلىتاۋ، پاۆلودار، تۇركىستان وبلىستارىندا دا كەن ورىندارى جۇمىس ىستەيدى. جالپى 52 كاسىپورىن جىلىنا ورتا ەسەپپەن 40 توننا التىن وندىرەدى. مۇنداعى باعالى مەتالدىڭ نەگىزگى ساتىپ الۋشىسى دا - ۇلتتىق بانك. 5 جىلدا ۇلتتىق بانك وتاندىق وندىرۋشىلەردەن 329 توننادان استام اففينيرلەنگەن التىن ساتىپ العانىن بىلەمىز.

قازاقستان نەگە التىنعا قۇمار؟

قازاقستاننىڭ التىن قورى تەك وتاندىق ونىمنەن تۇرمايدى. ۇلتتىق بانك سىرتقى نارىقتا دا بەلسەندى ساتىپ الۋشى سانالادى. ماسەلەن، وتكەن جىلى قازاقستان التىن ساتىپ الۋدان الەمدە 2-ورىنعا شىققان بولاتىن. دۇنيەجۇزىلىك التىن كەڭەسىنىڭ (World Gold Council) مالىمەتىنە سايكەس، 2025 -جىلدىڭ قاڭتار- قاراشا ايلارى ارالىعىندا ورتالىق بانك 49 توننا التىن ەنشىلەگەن.

ەكونوميست ساپارباي جوبايەۆ مۇنشا كولەمدەگى التىننىڭ قوردى تولىقتىرۋدان دا وزگە قىزمەتى بار دەپ ەسەپتەيدى. ۇكىمەت التىندى تەڭگەنى نىعايتۋدىڭ ءبىر قۇرالى رەتىندە پايدالانىپ كەلەدى.

- ورتالىق بانكتەردىڭ نەگىزگى ماقساتى ءوز ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىن ساقتاۋ، ياعني ينفلياتسيانى تەجەۋ ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ۆاليۋتا كۇشىن التىن- ۆاليۋتا اسەرى بەلگىلەيدى. ماسەلەن، كەيدە تەڭگە وتە قۇلدىراپ، دوللار ءوسىپ كەتەدى. سول كەزدە ۇلتتىق بانك التىن- ۆاليۋتا رەزەرۆىنەن نەمەسە ۇلتتىق قوردان ۆاليۋتالىق ينتەرۆەنتسيا جاساپ، ياعني بيرجاعا ۆاليۋتا تاستاۋ ارقىلى باعانى ۇستاپ تۇرۋعا ارەكەت جاسايدى. قازىر ۇلتتىق بانكتىڭ التىن- ۆاليۋتا قورى 65 ميلليارد دوللار شاماسىندا. التىننىڭ باعاسى كوبەيگەن شاقتا ول قور دا كوبەيىپ تۇرادى، - دەدى ساپارباي جوبايەۆ.

سپيكەردىڭ پايىمداۋىنشا، التىن - تەك تۇراقتاندىرۋ قۇرالى، ەلدەر ونى ەسەپ ايىرىسۋ ءۇشىن قولدانبايدى. تاريحتا 1865 -جىلعا دەيىن مەملەكەتتەر اراسىنداعى ۇلكەن ەسەپ ايىرىسۋ التىنمەن بولۋشى ەدى: ەۋروپا، ازيا التىنمەن ەسەپ ايىرىسىپ كەلدى. الايدا 1976 -جىلعى يامايكا حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىنان كەيىن اتالعان ءادىس تولىق توقتاتىلدى.

قازاقستاننىڭ التىن ساتىپ الۋعا قۇلىق تانىتۋىنا تاعى ءبىر سەبەپ بار. ول - حالىقارالىق مىندەتتەمە. ءبىز 1992 -جىلى حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ مۇشەسى بولدىق. ۇيىم ەرەجەسىنە سايكەس ءار ەل ەڭ ازى 6-ايلىق يمپورت كولەمىنە تەڭ التىن قورىن ساقتاۋى كەرەك. ارينە، قازاقستان مەجەنى اۋەلگى ونجىلدىقتا ورىنداپ تاستاعانىمەن، الەم ەلدەرى سەكىلدى جارتى جىلدىق قورمەن شەكتەلگىسى جوق. قازىر وسى مىندەتتەمەنى ورىنداۋ ءۇشىن ءارى باسەكەدەن قالماۋدىڭ امالىمەن التىن كوبەيتۋ بەلەڭ الدى.

احۋالدىڭ تاعى ءبىر وڭ تۇسى، ەگەر ۇلتتىق بانك التىن- رەزەرۆ قورىن توقتاۋسىز ۇلعايتا بەرەتىن بولسا، الەمدىك ارەنادا مەملەكەتتىڭ قارجى- ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق كورسەتكىشى جوعارىلايدى. دەمەك، وزگە مەملەكەتتەر نەسيە بەرەتىن كەزدە بىزدەگى التىن رەزەرۆتىك قوردىڭ كولەمىن ەسەپكە الىپ، قارىزدى تومەن پايىزبەن ۇسىنۋى ىقتيمال. بۇل - ەكونوميكاعا كوپ كومەك.

التىن پايداسى: سەنىم مەن كاپيتال

ەكونوميست ساپارباي جوبايەۆ التىن قورىنىڭ ءۇش پايداسى بار دەپ وتىر.

بىرىنشىدەن، التىن كاپيتال رەتىندە ءتيىمدى. 1944 -جىلى برەتتون- ۆۋدس كونفەرەنتسياسىندا (Bretton Woods Conference) التىندى تەك دوللارمەن بايلانىستىرعان ەدى. ال 1976 -جىلى يامايكا ۆاليۋتا كونفەرەنتسياسىنان كەيىن التىن ەركىن تاۋارعا اينالدى. بۇل كاپيتال بولىپ ەسەپتەلىنەدى.

ەكىنشىدەن، التىن - تازا ءارى بۇزىلمايتىن، ءتۇرلى قىشقىلعا ءتوزىمدى مەتال. وعان قوسا كوپ زەرگەرلىك بۇيىم التىننان جاسالادى. بۇل - باعالى مەتالدى كەز كەلگەن ۋاقىتتا نارىققا شىعارۋعا بولادى دەگەن ءسوز.

ۇشىنشىدەن، التىن ءىرى ونەركاسىپ ونىمدەرىنە پايدالانىلادى. عارىش كەمەلەرىندە، جوعارى تەحنولوگيالاردا التىن ەلەمەنتى قۇرامداس بولىك سانالادى. بۇل باعىتتار - الەمنىڭ جەتەكشى سالالارى جانە الداعى ونجىلدىقتا ءوندىرىس كولەمى كوبەيمەسە، ازايمايدى. سوندىقتان التىندى ساقتاۋ ماڭىزدى.

- وتە كوپ مولشەردە التىن وندىرەتىن ەلدەر كانادا، اۋستراليا، اقش، رەسەي، قازاقستان، وزبەكستان، قىتاي جانە وڭتۇستىك افريكا مەملەكەتتەرى. التىندى اشەكەيدە نە ونەركاسىپتە قولدانادى دەدىك. ال ءۇندىستان مەن اراب مەملەكەتتەرىندە التىننىڭ سىنىعى كوپ. ولار اشەكەيلەردەن، ەسكى تەحنولوگيالىق قوندىرعىلاردان وتە كوپ التىن وندىرەدى. ءبىز دە مۇنداي ادىسپەن وندىرەمىز، ءبىراق قازىپ الاتىن التىننىڭ ۇلەسى جوعارى، - دەدى ساراپشى.

كەيىنگى ايلاردا حالىق اراسىندا التىن ساتىپ الۋ ءۇردىسى باستالعانداي. وتكەن جىلى ازاماتتار 40 مىڭعا جۋىق التىن قۇيماسىن ساتىپ العان.

جالپى ۇلتتىق بانك وتاندىق نارىققا التىندى بىرنەشە ارنامەن جەتكىزىپ وتىر. العاشقىسى - ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر جانە ايىرباستاۋ پۋنكتىلەرى ارقىلى سەرتيفيكاتتالعان التىن قۇيمالارىن ساتادى.

كەلەسى ءادىس - ۇلتتىق بانكتىڭ اۋماقتىق فيليالدارى مەن Astana International Exchange (AIX) بيرجاسىندا ينۆەستيتسيالىق مونەتالار ساتۋ. ساتىپ الۋشىنىڭ كەيىن ينۆەستيتسيالىق مونەتانى UKI فيزيكالىق مونەتاسىنا ايىرباستاۋ مۇمكىندىگى بار.

الايدا حالىق ينۆەستيتسيالىق مونەتالارعا قاراعاندا التىن قۇيمالاردى كوبىرەك ساتىپ الاتىن بولعان. مىسالى، 2025 -جىلى ۇلتتىق بانك ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر مەن ايىرباستاۋ پۋنكتىلەرىنە 886,3 كەلى التىن قۇيما ساتتى. ال ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر مەن ايىرباستاۋ پۋنكتىلەرى حالىققا شامامەن 1,2 توننا ولشەنگەن قۇيما ساتقان.

ايتا كەتەرلىگى، ۇلتتىق بانك التىن قۇيمالار ساتىلىمىنىڭ كولەمىن الداعى ەكى جىلدا جىلىنا 1,0-1,5 توننا دەڭگەيىندە ساقتاعىسى كەلەدى. ال التىننان جاسالعان ينۆەستيتسيالىق مونەتالاردى (BARYS ،KOKBORI جانە UKI) جىلىنا 45-50 كەلى دەڭگەيىندە ۇستاۋعا نيەتتى.

بۇگىندە ساراپشىلار التىننىڭ باعاسىنا قاتىستى بولجام ايتۋعا قۇلىقسىز. ءبىرى باعالى مەتالل باعاسىنىڭ ءوسۋىن ۋاقىتشا اسەر ساناسا، ءبىرى التىن قۇنى ەندى 20 پايىزدان ارتىق تومەندەمەيدى دەگەن پىكىردە.

- بۇرىن كريپتوۆاليۋتا شىققاندا كوپ قارجى سول باعىتقا كەتكەنىن بىلەمىز، ءتىپتى 1 bitcoin 120 مىڭ دوللارعا دەيىن قىمباتتاعان ەدى. قازىر 75-80 مىڭ دوللارعا دەيىن ءتۇسىپ، ۇشتەن ءبىر قۇنىن جوعالتتى. ءبىراق التىنعا قاتىستى مۇنداي بولجام ايتۋ قيسىنسىز. قازىر التىنعا دەگەن سەنىم اكتسيا، وبليگاتسيا، كريپتوۆاليۋتا، مۇناي، مەتال سەكىلدى اكتيۆتەردەن جوعارى بولىپ تۇر. شيكىزات پەن اكتسيالاردىڭ باعاسى وزگەرۋى مۇمكىن، ال التىننىڭ باعاسى وزگەرىسسىز قالادى.

ەگەر ا ق ش-تىڭ مونەتارلى ساياساتى وزگەرمەسە، الدا التىننىڭ باعاسى وسەتىنى انىق. ءبارى الەمدىك گەوساياسي جاعدايعا بايلانىستى: تىنىشتىق كەزىندە باعا تۇراقتى، الاساپىران شاقتا - شارىقتاۋى زاڭدى، - دەپ تۇيىندەدى سپيكەر.

وتكەن جىلى قازاقستان حالىقارالىق رەزەرۆتى 19,9 ميلليارد دوللارعا ءوسىردى. ۇلتتىق بانك رەزەرۆتەرىنىڭ ءوسىمى تولىقتاي دەرلىك مونەتارلىق التىن ەسەبىنەن بولعان. ونىڭ قورى ءبىر جىلدا بىردەن 23,4 ميلليارد دوللارعا (%98) ارتىپ، 47,2 ميلليارد دوللارعا جەتتى. جەلتوقسان ايىنداعى ءوسىم قارقىنى %6 بولدى. الەمدىك التىن باعامى وسى قارقىنمەن وسە بەرسە، ەلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى نىعايا تۇسەدى دەگەن ءسوز.