الەمدىك نارىقتا كۇرىش قورى سارقىلىپ بارادى
الەمدىك نارىقتا كۇرىش قورى سارقىلىپ بارادى. سۋ تاسقىنى جاھاندىق كۇرىش ءوندىرىسىنىڭ% 4,3 ءىن جويىپ جىبەرگەن. بۇل تۋرالى ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى Science Advances جۋرنالىندا كولەمدى ماقالا جاريالادى.
زەرتتەۋلەرگە سايكەس 1980-2015 -جىلدار ارالىعىندا كۇرىش نارىعىنا جىل سايىن 18 ميلليون توننا شىعىن كەلگەن. ال كۇرىشكە سۇرانىس جوعارى. بۇل ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قالاي اسەر ەتەدى؟ ءيا، تابيعاتتىڭ توسىن مىنەزى كۇرىش ءوندىرۋشى ەلدەرگە ەداۋىر سالماق ءتۇسىرىپ وتىر. دەسە دە ءونىمدى ەكسپورتتاۋشى مەملەكەتتەر ءوندىرىس قارقىنىن توقتاتپاق ەمەس. كۇرىش قورى سارقىلىپ بارادى ادامزات كۇرىشتى كۇنىنە 3-4 مارتە تۇتىنادى. اسىرەسە ازيادا بۇل داقىل 4 ميلليارد ادام ءۇشىن نان مەن كارتوپ ورنىنا ازىق. وسىدان بولار، الەمدىك كۇرىش نارىعىنىڭ %85 ءىن ازياداعى 10 ەل قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ەڭ كوپ ۇلەسى ءۇندىستانعا تيەسىلى. ال قىتاي %27 ءىن قامتاماسىز ەتەدى. يندونەزيا، ۆەتنام، تايلاند، فيليپپين، بيرما، پاكىستان جانە كامبودجا دا جىل سايىن، كۇرىش ەگىپ، ەسكپورتقا شىعارادى. الايدا كەيىنگى جىلدارى تابيعي اپاتتاردىڭ جيىلەۋى سالدارىنان ەگىستىك القاپتارى ءبۇلىنىپ، ءونىم بىتىك شىقپاي تۇر. ماسەلەن، بيىل پاكىستانداعى باسماتي كۇرىش القابىنىڭ %20 ءى جارامسىز بولىپ قالدى. بۇل جەرگىلىكتى جانە الەمدىك نارىقتاعى كۇرىش باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا اكەلەدى.
«الداعى ونجىلدىقتا ءىرى كۇرىش وسىرىلەتىن وڭىرلەردە جاۋىن- شاشىن مولشەرى 1980- 2015-جىلدار ارالىعىنداعى ورتاشا دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا %13 كوپ ءتۇسۋى مۇمكىن. دەسە دە ىستىق ءارى قۇرعاق اۋا رايى سۋلاردىڭ تەز بۋلانۋىنا اكەلەدى. ناتيجەسىندە كۇرىشتىڭ قالىپتى ءوسۋى مەن دامۋىنا قاجەتتى ىلعال دەڭگەيى ساقتالۋى مۇمكىن. ويتكەنى جالپى كۇرىش - ىلعالدى جاقسى كورەتىن داقىل» - چجي لي، كولورادو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى. كۇرىشتىڭ 120 مىڭنان استام سۇرپى بار. بۇل داقىلدىڭ فيزيكالىق توزىمدىلىگىن جانە قورەكتىك قۇندىلىعىن ارتتىرۋداعى الەۋەتىن كورسەتەدى. ءقازىر عالىمدار كۇرىش ءوندىرۋدىڭ ءتۇرلى ءادىس- ءتاسىلىن ويلاپ تاپقان. ازيا ەلدەرىندە حالىقارالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى شىعارعان كۇرىش سۇرپى پايدالانىلادى. بۇل تاسقىن-سەلگە دە، قۇرعاقشىلىققا دا ءتوزىمدى. كليماتتىق وزگەرىستەرگە بەيىم بولعاندىقتان ازياداعى 20 ميلليون گەكتار القاپتا كۇرىش وسىرەتىن شارۋالارعا پايدا اكەلەدى ءارى ايماقتاعى ازىق- تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەدى. قازىر كۇرىشتىڭ بۇل سۇرپى ءۇندىستان، بانگلادەش، فيليپپين، يندونەزيادا وسىرىلەدى. سونداي-اق كۇرىشتىڭ تانىمال IR8 اتتى ءتۇرى ازيانى وتكەن عاسىردىڭ 60-70-جىلدارى اشتىقتان قۇتقارىپ قالعانى بەلگىلى. بۇل يننوۆاتسيا وڭتۇستىك- شىعىس ازياداعى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا سەرپىن بەردى. وسىدان بولۋ كەرەك، بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ وتكەن ايداعى بولجامىندا بۇل داقىلدىڭ ونىمدىلىگى ارتادى دەپ كورسەتىلگەن. بيىل جىل سوڭىنا دەيىن ۇيىم 556,4 ميلليون توننا ءونىم تۇسەدى دەپ وتىر. بۇل قىركۇيەكتەگى كورسەتكىشتەن 1 ميلليون تونناعا كوپ جانە وتكەن جىلعى كورسەتكىشتەن %1,2 جوعارى. اگروونەركاسىپ شىعىنعا باتتى دەگەنمەن كەيىنگى 33 جىل ىشىندە تابيعي اپات سالدارىنان الەمدىك اۋىل شارۋاشىلىق سالاسىنا 3,26 تريلليون ا ق ش دوللارى شىعىن كەلدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى ازىق- تۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك، 1991- 2023 -جىلدار ارالىعىندا ءتۇرلى داۋىل، تاسقىننىڭ كەسىرىنەن 4,6 ميلليون تريلليون استىق، 2,8 ميلليارد توننا جەمىس- جيدەك پەن كوكونىس، 900 ميلليون توننا ەت پەن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ قورى سارقىلعان. ەڭ كوپ شىعىن ازيا ەلدەرىندە. جالپى كولەمنىڭ %47 ءى. بۇل 1,53 تريلليون دوللار.
https://24.kz
