الەمدەگى «ۇيقىسىز قالالار» قىرۋار قارجى تاۋىپ وتىر

 الەمدە ۇيقى جوق. كۇن ۇياسىنا باتىپ، كوز بايلانعان شاقتا مەگاپوليستەردە تىرشىلىك قىز- قىز قاينايدى. ادام اقشاعا قۇنىقتى ما الدە زاماننىڭ تالابى وسى ما، ايتەۋىر تۇندە دە ۇيىقتامايدى. الىپ شاھارلار كەيىنگى كەزدە بەلەڭ العان "تۇنگى ەكونوميكانىڭ" ارقاسىندا قىرۋار قارجى تاۋىپ جاتىر.

 دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكا فورۋمىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراساق، بىلتىر تۇنگى ۋاقىتتاعى ەكونوميكا اينالىمى 3-4 تريلليون دوللارعا جۋىقتادى. ونىڭ قاتارىندا تۋريزم، ساۋدا-ساتتىق، ويىن-ساۋىق بار. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ الماتىنى دا نيۋ-يورك، ماسكەۋ، پاريج سەكىلدى «ەشقاشان ۇيىقتامايتىن»، كۇنى- ءتۇنى قوناقتارىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىن قالاعا اينالدىرۋدى تاپسىرعانىن ايتتى.

وسى تۇستا الەمدىك تاجىريبە نە دەيدى؟

قىتايدا تۇنگى ساۋدا قىزىپ تۇر قىتايدا تۇنگى ەكونوميكا، اسىرەسە، پاندەميا كەزىندە قارقىن الدى. ول قالالاردىڭ دامۋ جوسپارىنا رەسمي ەنگىزىلگەن مەملەكەتتىك ستراتەگيا. كەش قارايسا دا، بەيجىڭ، چەندۋ، گۋانچجوۋ، شانحاي سىندى ءىرى مەگاپوليستەر دامىل تاپپايدى. ساۋداگەر، سۋرەتشى، مۋزىكانتى بار - جۇرت جاپپاي كوشەگە اعىلادى. مۇندا جارىق شوۋلارى، كونتسەرتتىك باعدارلامالار - ىزدەگەننىڭ ءبارى تابىلادى. كورشىلەس ەلدە سونداي-اق تۇنگى بازارلار كەڭ تاراعان. ويتكەنى مۇندا حالىقتىڭ جارتىسى ساۋدا-ساتتىقتى كەشكى نە تۇنگى ۋاقىتتا جاسايتىن كورىنەدى. بىلتىر قىتايداعى تۇنگى ەكونوميكا كىرىسى 7 تريلليون دوللارعا جەتتى.

 تسيۋان پين، تۇنگى بازار مەنەدجەرى:

- قالامىز مادەني، گاسترونوميالىق، مۋزىكالىق ايماقتاردى قامتيتىن 5 ايماققا بولىنگەن. مۇندا ساۋداگەرلەر مەن كاسىپكەرلەر ءتۇرلى تاعامدار، كىتاپ، ويىنشىق، قاجەتتىنىڭ ءبارىن ۇسىنادى. ساتىپ الۋشىلار بىزگە قايتا ورالۋى ءۇشىن بارىمىزدى سالامىز.

بيلىك تۇنگى ەكونوميكانى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن جان- جاقتى قولداۋ كورسەتۋگە دايىن. تۇنگى 12 دەن كەيىن جۇمىس ىستەيتىن ءدامحانا، دۇكەندەرگە سۋبسيديا بولەدى. ساۋداگەرلەردىڭ ەمىن- ەركىن جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن رۇقسات بەرۋدى جەڭىلدەتكەن. جارىقتاندىرۋ، قاۋىپسىزدىك جانە قوعامدىق كولىك قىزمەتىنە ينۆەستيتسيا قۇيادى. ءتىپتى كەيبىر مەگاپوليستەر «تۇنگى ەكونوميكا» مەنەدجەرى قىزمەتىن ەنگىزگەن. ولار اۋدانداردىڭ كەش باتقاننان كەيىنگى تىنىس- تىرشىلىگىنە جاۋاپ بەرەدى.

ۆەي سيان، قىتاي الەۋمەتتىك عىلىمدار اكادەمياسى بيزنەس-مەكتەبىنىڭ پروفەسسورى: 

- بەيجىڭنىڭ تۇنگى ەكونوميكاسى 2022 -جىلدان بەرى ايتارلىقتاي ءوستى. ءىرى قالالاردان بولەك قالا ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردە دە ءوسىم بايقالادى. الايدا تۇنگى ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ الەۋەتى كەڭ. ۋاقىتتى ءتيىمدى وتكىزۋگە باعىتتالعان شارالاردى قولعا العان ءجون.

«تۇنگى ەكونوميكا» قارقىندى دامىپ كەلەدى قىتاي عانا ەمەس، الەمنىڭ 80 نەن استام قالاسىندا قالانىڭ تۇنگى ومىرىنە جاۋاپتى مەنەدجەرلەر قىزمەت ەتەدى. كەشكى 6 مەن تاڭعى 6 ارالىعىنداعى وندىرىستىك، الەۋمەتتىك جانە مادەني قىزمەتتىڭ كەڭ اۋقىمىن قامتيتىن بۇل تەندەنتسيا ەكونوميكالىق تۇرعىدان قۇندىلىعىن دالەلدەدى.

نيۋ-يوركتە قاس قارايعان كەزدەگى تۋريزم، ساۋدا-ساتتىق جالپى ەكونوميكاعا جىل سايىن 35 ميلليارد دوللار قۇيىپ، 300 مىڭ جۇمىس ورنىن قامتاماسىز ەتەدى. ال لوندوننىڭ جىل سايىنعى كىرىسى - 26 ميلليارد فۋنت ستەرلينگ. بۇل قالانىڭ ج ءى و- ءنىڭ شامامەن %8 ى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، الداعى ون جىلدا تۇنگى ءتۋريزمنىڭ الەمدىك نارىعى ءۇش ەسە ۇلعايادى.

كورەان رەينولدس، بوستوننىڭ تۇنگى قالا مەنەدجەرى:

- ەگەر ءبىز تۇنگى ۋاقىتتاعى ەكونوميكاعا قولداۋ كورسەتپەسەك، جالپى ەكونوميكا قۇلدىرايدى. تۇنگى ەكونوميكانىڭ ماڭىزدىلىعى كۇندىزگىدەن كەم ەمەس. ەگەر تۇندە بالاڭىز اۋىرىپ قالىپ، ۇيدە قاجەتتى ءدارى تابىلماسا، ونى قايدان الاسىز؟ مىنە وسىنىڭ ءبارى تۇنگى ەكونوميكانىڭ قۇرامداس بولىگى. ول ءومىرىمىزدىڭ 24 ساعات بويى ساپالى بولۋىن قامتاماسىز ەتەدى.

 ءيا، تۇنگى ەكونوميكا تەك تۋريزم جانە ويىن- ساۋىقپەن شەكتەلمەيدى. الەمدە ءاربىر بەسىنشى ادام تۇنگى ۋاقىتتا اۋىسىممەن جۇمىس ىستەيدى. كوپ جاعدايدا ولار ءۇشىن تولىققاندى جاعداي جاسالمايدى. ماسەلەن، جەتكىزۋ قىزمەتى نە قوعامدىق كولىك قولجەتىمسىز بولۋى مۇمكىن. وسى سەبەپتى نيۋ-يوركتە تاۋاردى تەك تۇنگى ۋاقىتتا جەتكىزەتىن قىزمەت ءتۇرى ەنگىزىلگەن. بۇل تۇندە جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار ءۇشىن ىڭعايلى. تۇنگى قالا قاۋىپسىزدىگى باستى نازاردا دۋباي پارسى شىعاناعىندا تۇنگى ەكونوميكا كورسەتكىشتەرى بويىنشا كوشباسشى. مۇنداعى تۋريستەر ءبىر كەشتە كەم دەگەندە 1200 ديرحام جۇمسايدى. بۇل شامامەن 165 مىڭ تەڭگە. وسىلايشا جىل سايىن مەگاپوليس 7 ميلليارد ديرحامنان استام تابىسقا كەنەلەدى. پارسى شىعاناعىنداعى ەلدەردىڭ كليماتى دا تۇنگى ەكونوميكانىڭ دامۋىنا ىقپال ەتىپ وتىر. كۇندىز اۋا تەمپەراتۋراسى جوعارى بولعان سوڭ، جۇرت الەۋمەتتىك ءومىرىن كەشكى ۋاقىتقا ىسىرادى. بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى، ساۋد ارابياسى، كۋۆەيتتە رامازان ايىندا تۇنگى ۋاقىتتاعى بەلسەندىلىك ەكى ەسە ارتادى. بۇل مەملەكەتتەر قوعامدىق قاۋىپسىزدىككە باسا ءمان بەرەدى. ينتەللەكتۋالدى بەينەباقىلاۋ جۇيەلەرىنە، جارىقتاندىرۋعا قوماقتى قارجى جۇمسايدى. وسى تۇستا امستەردامنىڭ تاجىريبەسىن ايتا كەتكەن ءجون. مۇندا قالا قاۋىپسىزدىگىنە تەك پوليتسيا جاۋاپتى ەمەس، ءتارتىپتى كۇزەتۋگە قوعام بولىپ اتسالىسادى. ماسەلەن، قاس قارايعاندا حالىق كوپ جينالاتىن الاڭعا ارنايى «كوشە كۇزەتشىلەرى» شىعادى. تۇرعىندار اراسىندا قانداي دا ءبىر جانجال تۋىنداپ جاتسا، ولار مەدياتورلىق تاسىلمەن داۋدى رەتتەيدى. بۇدان بولەك تۇرعىندارعا جول كورسەتىپ، قوعامدىق تارتىپكە جاۋاپ بەرەدى. 2012 -جىلى ەنگىزىلگەن جوبانىڭ ناتيجەسى كوپ كۇتتىرمەي تيىمدىلىگىن دالەلدەدى. ءۇش جىل ىشىندە تۇرعىندار تاراپىنان شاعىمدار 40 پايىزعا، ال ىشىمدىك سالدارىنان تۋىندايتىن جاعىمسىز جاعدايلار 20 پايىزعا ازايدى.

 https://24.kz