الەمدى تىزە بۇكتىرگەن قازاق: قاجىمۇقان تۋرالى تاڭعالارلىق دەرەكتەر

بۇگىن وسى اڭىز ادامنىڭ تۋعان كۇنى - قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆتىڭ دۇنيەگە كەلگەنىنە 155 جىل تولىپ وتىر.

بالۋان 56 مەدال يەلەنگەن

قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆ - قازاق تاريحىنداعى تۇڭعىش كاسىپقوي بالۋان، الەمگە تانىلعان الىپ تۇلعا. تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، ول 1871-جىلدىڭ 7-ساۋىرىندە اقمولا ۋەزىنە قاراستى قاراوتكەل اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. دەگەنمەن كەي زەرتتەۋلەردە ونىڭ تۋعان جىلى 1886 دەپ تە كورسەتىلەدى.

ءوز داۋىرىندە قاجىمۇقان دۇنيەجۇزىنىڭ 28 ەلىن ارالاپ، ءار ەلدىڭ مىقتى بالۋاندارىمەن بەلدەسىپ، بارلىعى 56 مەدال الدى. الايدا سونىڭ تەك تورتەۋى عانا بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان. ونىڭ قارسىلاستارى دا وسال بولماعان. ول يۆان پوددۋبنىي، يۆان زايكين، گەورگ لۋريح، الەكس ابەرگ سىندى اتاقتى بالۋاندارمەن ءبىر ساحنادا كۇرەسىپ، ءوز شەبەرلىگىن دالەلدەگەن.

كۇشى مەن قايراتى قاتار جاراسقان قاجىمۇقان بوز كىلەمدە تالاي الىپتى تىزە بۇكتىرىپ، التىن مەدالداردى قانجىعاسىنا بايلادى. وسىلايشا ول تەك سپورت شەبەرى عانا ەمەس، قازاق حالقىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتقان، ەل نامىسىن قورعاعان ناعىز ماقتانىشقا اينالدى.

دەنە ءبىتىمى قانداي بولعان؟

قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆتىڭ الىپ دەنەسى جايلى دەرەكتەر ونىڭ زامانداستارىن عانا ەمەس، بۇگىنگى وقىرماندى دا تاڭعالدىرماي قويمايدى. بەلگىلى فيلولوگ-عالىم اۋەلبەك قوڭىراتبايەۆ بالۋاننىڭ ۇيىندە قوناقتا بولىپ، ونىڭ ناقتى فيزيكالىق ولشەمدەرىن جازىپ قالدىرعان.

سول كەزدە 75 جاستاعى قاجىمۇقاننىڭ سالماعى 174 كەلى بولعان. بويى - 195 سانتيمەتر. تەك شالبارىنا ءۇش مەتر، ال كويلەگىنە التى مەتر ماتا كەتەدى ەكەن. ونىڭ دەنە ءبىتىمى ەرەكشە ءىرى بولعان: كەۋدە تۇسى - 146 سانتيمەتر، ال كىندىك تۇسى - 173 سانتيمەترگە دەيىن جەتكەن.

بالۋاننىڭ دەنە قۇرىلىمى ناعىز الىپقا ءتان ەدى. قارا سانىنىڭ جۋاندىعى 71 سانتيمەتر بولسا، سان جىلىگىنىڭ ۇزىندىعى 65 سانتيمەتر بولعان. بالتىرى - 49 سانتيمەتر، ال تابانىنىڭ ۇزىندىعى 35 سانتيمەترگە جەتكەن. اياق كيىمىنىڭ ولشەمى شامامەن 54 بولعانى دا ونىڭ ەرەكشە جاراتىلىسىن كورسەتسە كەرەك.

سونىمەن قاتار، بەلىنىڭ ولشەمى - 220 سانتيمەتر، جاۋىرىنىنىڭ جالپاقتىعى - 60 سانتيمەتر. قولتىق ەتىنىڭ قالىڭدىعى 50 سانتيمەترگە، ال قار ەتى 47 سانتيمەترگە جەتكەن. ەكى يىعىنىڭ اراسى - 56 سانتيمەتر، مويىن جۋاندىعى دا ءدال وسىنداي بولعان.

قاجىمۇقان نەگە «قارا يۆان» اتاندى؟

قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆتىڭ جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەنىمەن، ونىڭ داڭقى سول كەزەڭدەگى ورىس اكىمشىلىگىنە اسا ۇناي قويماعان. بۇراتانا حالىقتىڭ اتىن الەمگە تانىتقان بالۋان رەتىندە ونى ءوز اتىمەن ەمەس، باسقا ەسىممەن شىعۋعا ماجبۇرلەگەن.

سول سەبەپتى قاجىمۇقان كوپ جاعدايدا ورىس بالۋاندارىنىڭ ەسىمىمەن كۇرەسىپ، ءتۇرلى لاقاپ اتپەن ونەر كورسەتكەن.

قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆ ءار ەلدە ءارتۇرلى اتپەن تانىلعان. ونىڭ ىشىندە «ياماگاتا مۋحانۋرا»، «قارا يۆان»، «قىزىل ماسكا»، «قارا مۇستافا» سەكىلدى لاقاپ اتى بار.

ماسەلەن، «مۋحانۋرا» دەگەن اتتى وعان ۇستازى يۆان لەبەديەۆ بەرگەن. ال «قارا يۆان» لاقاپ اتى يۆان پوددۋبنىي، يۆان زايكين جانە يۆان شەمياكينمەن بىرگە ونەر كورسەتكەن كەزدە قالىپتاسقان. سول ۋاقىتتا ولاردى «ءتورت يۆان» دەپ اتاعان.

مۇقان مۇڭايتپاسوۆقا «قاجىمۇقان» ەسىمى قالاي بەرىلدى؟

تۇركيادا كۇرەسكەن كەزىندە قاجىمۇقان «قارا مۇستافا» ەسىمىمەن شىققان. ول جەردە ايگىلى بالۋان نۋرۋللاحتى جەڭىپ، ستامبۇل بيلەۋشىسى شاكىر-پاشانىڭ نازارىن اۋدارادى. پاشا ونىڭ مۇسىلمان ەكەنىن بىلگەن سوڭ، قاجىلىققا بىرگە بارۋدى ۇسىنادى.

بۇل ۇسىنىستى قابىلداعان مۇقان قاجىلىق ساپارىنان كەيىن ەسىمىنە «قاجى» مارتەبەسىن قوسىپ، قاجىمۇقان اتانادى. وسى اتپەن ول العاش رەت 1912-جىلى ساراتوۆ قالاسىندا ونەر كورسەتىپ، كەيىن بۇكىل الەمگە وسى ەسىممەن تانىلدى.

100 مىڭ رۋبل جيناپ، ۇشاق جاساتتى

قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆ 1940-جىلى حالىق الدىنا سوڭعى رەت شىعادى. الايدا Ⅱ دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعاندا، ەلگە كومەكتەسۋدى ءوز بورىشى ساناپ، جاسىنىڭ ۇلكەندىگىنە قاراماستان تاعى دا ونەر كورسەتۋگە بەل بۋادى.

ول سيرك-شاپيتو ۇيىمداستىرىپ، ەل ءىشىن ارالايدى. قولىندا كاسىبي قۇرال-جابدىق بولماسا دا، بالعا، شىنجىر، كىر تاس سياقتى قاراپايىم سناريادتارمەن ونەر كورسەتەدى. كورەرمەندەردى تاڭعالدىرعان نومىرلەردىڭ ءبىرى - قاجىمۇقاننىڭ جەرگە جاتىپ، ۇستىنە تاقتايلار قويىلىپ، ونىڭ ۇستىمەن ادامدارعا تولى جۇك كولىگىنىڭ ءوتىپ كەتۋى ەدى.

وسىلايشا، ءتورت جىل ىشىندە ول 100 مىڭ رۋبل جيناپ، قورعانىس قورىنا اۋدارادى. جينالعان قارجىعا اسكەري ۇشاق جاساتىپ، ونىڭ بۇيىرىنە قازاق باتىرى امانگەلدى يمانوۆتىڭ ەسىمىن جازدىرتادى.

كەيىن قاجىمۇقان بۇل ۇشاقتى جاس ۇشقىش قاجىتاي شالابايەۆقا سالتاناتتى تۇردە تابىستايدى. شالابايەۆ وسى ۇشاقپەن پريبالتيكا جانە لەنينگراد مايدانىندا سوعىسىپ، ەل قورعاۋعا ۇلەس قوسقان.

قاجىمۇقان كىممەن دوس بولدى؟

العاش كوزگە تۇسەتىنى - قاجىمۇقان مەن امىرەنىڭ اراسىنداعى ەرەكشە جاقىندىق. ولار جولىعىپ قالسا، جاي عانا امانداسىپ وتپەي، ۇزاق وتىرىپ سىر شەرتىسىپ، كورگەن-بىلگەنىن بولىسەتىن بولعان. ءبىراق بۇل دوستىق تەك ەكەۋارا ەمەس، ۇشەۋدىڭ اراسىنداعى بايلانىس ەدى. ولاردىڭ ورتاسىندا تاعى ءبىر ونەر يەسى - يسا بايزاقوۆ بولعان دەسەدى. ەل اۋزىنداعى اڭگىمەگە قاراعاندا، وسى ۇشەۋى باس قوسسا، تاڭدى تاڭعا ۇرىپ، كۇن باتقانشا تارقاماي اڭگىمە-دۇكەن قۇرادى ەكەن. اسىرەسە، مۇنداي ساتتەر قوياندى جارمەڭكەسىندە جيى كورىنىس تاپقان. ءتىپتى حالىق اراسىندا قاجىمۇقاننىڭ: «جانىمدا يسا مەن امىرە بولسا، شىركىن، ماعان ودان ارتىق دۇنيەنىڭ كەرەگى جوق» دەگەن ءسوزى ساقتالعان.

بۇل سۋرەتتىڭ قايدان شىققانىن انىقتاۋ ءۇشىن ءبىز دە ىزدەستىرىپ كوردىك. Google Lens ارقىلى جۇرگىزىلگەن ىزدەۋ ناتيجەسىندە، اتالعان فوتو العاش رەت e-history.kz سايتىندا جاريالانعانى بەلگىلى بولدى. وندا سۋرەت 2013-جىلى «ق ر و م م قورلارىنىڭ اسا قۇندى قۇجاتتار گالەرەياسى» دەگەن اتاۋمەن جۇكتەلگەن.

سۋرەتتىڭ وزىنە زەر سالساق، وندا ەشقانداي جازۋ جوق. امىرە مەن قاجىمۇقان جىلى كيىنگەن، ورىندىقتا وتىرعانعا ۇقسايدى. اينالادا جاپىراعى تۇسكەن اعاشتار بايقالادى. امىرەنىڭ ارت جاعىندا كولەڭكەسى تۇسكەن عيمارات كورىنسە، قاجىمۇقان تۇرعان تۇستاعى نىسان شەلەگى بار قۇدىقتى ەلەستەتەدى.

كەيىننەن قوسىلعان جازبادا سۋرەت 1925-جىلعا تيەسىلى دەپ كورسەتىلگەن. ەگەر وسى دەرەككە سۇيەنسەك، بۇل - امىرە قاشاۋبايەۆتىڭ پاريجگە بارىپ، قازاق ءانىن الەمگە تانىتىپ كەلگەن، اتاعى اسقاقتاپ تۇرعان كەزەڭى. شابىتى شالقىپ، ونەرى شىرقاۋ شەگىنە جەتكەن شاق.

بالۋاننىڭ ۇرپاعى جايلى نە بىلەمىز؟

قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆتىڭ ءومىرى عانا ەمەس، ونىڭ اۋلەتى تۋراسىندا دا تالاي قىزىقتى دەرەك بار. بالۋاننىڭ ءتورت ايەلى بولعان. ولاردان ءتورت ۇل - حاليوللا، عابدوللا، ايدارحان، جاڭادىل جانە ءۇش قىز - سوفيا، ازيا، راشيدا دۇنيەگە كەلگەن.

ونىڭ العاشقى جارى - سيرك ءارتىسى نادەجدا چەپوۆسكايا. قاجىمۇقانعا تۇرمىسقا شىققان سوڭ يسلام ءدىنىن قابىلداپ، ءباتيما (فاتيما) ەسىمىن العان. ەكەۋى 1909-جىلى ريگا قالاسىندا تانىسىپ، كەيىن ومبىدا شاڭىراق كوتەرگەن. بۇل نەكەدەن حاليوللا اتتى ۇل تۋعان. ال عابدوللانى بالالار ۇيىنەن اسىراپ العان، ۇلتى ورىس بولعان.

1925-جىلى بالۋان ىرىستى تىنىباي قىزىنا ۇيلەنىپ، ودان ءۇش قىز سۇيگەن. كەيىن 1938-جىلى مىنايىمگە، ال 1946-جىلى ايشاگۇلگە ۇيلەنەدى. مىنايىمنەن ايدارحان دۇنيەگە كەلسە، وزىنەن وتىز جاس كىشى سوڭعى جارى ايشاگۇلدەن ءجاڭادىل ەسىمدى ۇلى بولعان. بۇل كەزدە قاجىمۇقاننىڭ جاسى 78 گە كەلگەن ەدى.

سونىمەن قاتار، قاجىمۇقاننىڭ اسان مەن ۇسەن اتتى ەگىز باۋىرلارى بولعانى ايتىلادى. الايدا سابيلەردىڭ عۇمىرى قىسقا بولىپ، ەكەۋى دە ەرتە شەتىنەگەن.

ۋاقىت وتە بالۋان اۋلەتى ونەر مەن سپورتتا دا ءوز ءىزىن قالدىردى. نەمەرەسى شاتتىق قاجىمۇقانوۆ - كاراتە-دودان حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورت شەبەرى، 2002-جىلعى ازيا ويىندارىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى. ال باقىتجان قاجىمۇقانوۆ - بەلگىلى كومپوزيتور، «جاس قانات» پەن «ازيا داۋىسى» بايقاۋلارىنىڭ جۇلدەگەرى.

1996-جىلى قاجىمۇقاننىڭ فرانسيادا بالالارى بار دەگەن اڭگىمە تاراعانىمەن، بۇل اقپارات راستالماعان.

بالۋان ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىن قيىندىقپەن وتكىزگەنى دە ايتىلادى. ءتىپتى وتباسىن اسىراۋ ءۇشىن مەدالدارىن ساتۋعا ءماجبۇر بولعان دەگەن دەرەك بار. ول 1948-جىلى تۇركىستان وبلىسى، بوگەن اۋدانىنداعى «لەنين تۋى» كولحوزىندا قايتىس بولدى. كەي دەرەكتەردە ونىڭ وكپەسىنە سۋىق تيگەنى سەبەپ بولعانى ايتىلادى.

قاجىمۇقان تۋرالى ەستەلىكتەر

قاجىمۇقان مۇڭايتپاس ۇلى تۋرالى قالام تەربەگەن تۇلعالاردىڭ قاتارى تىم اۋقىمدى. بۇل تۋرالى «قازاق بالۋاندارى» كىتابىنىڭ اۆتورى قىدىربەك رىسبەك ۇلى دا اتاپ وتەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، الاش زيالىلارىنان باستاپ كەيىنگى بۋىن اقىن-جازۋشىلارعا دەيىن قاجىمۇقاننىڭ تۇلعاسىنا قايتا-قايتا ورالىپ، ونى ءوز شىعارمالارىنا ارقاۋ ەتكەن. ساكەن سەيفۋللين، سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ، كەنەن ازىربايەۆ، نارتاي بەكەجانوۆ، ءسابيت مۇقانوۆ، ءابدىلدا تاجىبايەۆ، سىرباي ماۋلەنوۆ، تولەگەن ايبەرگەنوۆ، قادىر مىرزاليەۆ، مۇحتار شاحانوۆ سىندى الىپتاردان باستاپ، كوپتەگەن قالامگەر ونىڭ ءومىرى مەن ەرلىگىن جىرعا قوستى. ءتىپتى ورىس ادەبيەتىنىڭ وكىلدەرى دميتري مارتىنوۆ پەن نيكولاي انوۆ تا قازاق بالۋانىنا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ، ءوز ەڭبەكتەرىندە اتاپ وتكەن.

زەرتتەۋشىنىڭ سوزىنشە، بۇل تىزىممەن عانا شەكتەلىپ قالمايدى. ەگەر وعان سپورت جۋرناليستەرىن دە قوسسا، قاجىمۇقان تۋرالى جازعانداردىڭ سانى شەكسىز ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى.

قاجىمۇقان جايلى ساكەن سەيفۋللين مەن ءسابيت مۇقانوۆ ەستەلىك جازىپ، ولەڭ-جىر ارناعان. قالامگەرلەر ونى تەك جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن بالۋان رەتىندە عانا ەمەس، ەلىنە ادال، وتانىن شەكسىز سۇيگەن، كەڭ جۇرەكتى ازامات رەتىندە سيپاتتايدى. ونىڭ ءومىرى مەن ەرلىگىنە ارنالعان كوپتەگەن ەستەلىك، كوركەم فيلمدەر مەن حرونيكالىق كينولەنتالار دا جارىق كورگەن.

سونىمەن قاتار قاجىمۇقان تۋرالى ارنايى كىتاپتار دا از ەمەس. عازيزبەك تاشىمبايەۆتىڭ «كۇش اتاسى» اتتى ەستەلىك جيناعى، يان دىموۆتىڭ «ۆوليا باتىرا» ەڭبەگى، سونداي-اق ءالىمقۇل بۇركىتبايەۆتىڭ «قاجىمۇقان» رومانى - وسى تاقىرىپتاعى ەڭ بەلگىلى شىعارمالاردىڭ ءبىرى سانالادى.

el.kz