الەم «قارتايىپ» بارادى. قازاق شە؟

استانا. قازاقپارات - الەمدە جاستار سانى كەمىپ، ەگدە جاستاعىلار قاتارى كۇرت ءوسىپ كەلەدى. ياعني، ادامزات قارتايىپ بارا جاتىر. ب ۇ ۇ-نىڭ دەرەكتەرىنە سەنسەك، الداعى ونجىلدىقتا جەر بەتىندە ءاربىر التىنشى ادام 60 تان اساتىن بولادى. بۇل - تەك ەۋروپا مەن جاپونيانىڭ ەمەس، بۇكىل الەمنىڭ ستاتيستيكاسى. قازاقستان دا بۇل ۇدەرىستەن شەت قالعان جوق: حالىقتىڭ ورتاشا جاسى جىل سايىن ۇلعايىپ، زەينەتكەرلەردىڭ ۇلەسى ارتۋدا. قارتتاردىڭ ۇزاق جاساعانى قۋانتادى. دەگەنمەن تۇرعىنداردىڭ قارتايۋى قوعامعا اۋىر سالماق پا، الدە ەكونوميكالىق مۇمكىندىك پە دەگەن سۇراق تولعانتادى.

قارتايۋ دەگەنىمىز - دەموگرافيالىق تۇرعىدان حالىق ىشىندە قارت ادامداردىڭ (60 نەمەسە 65 جاستان جوعارى) ۇلەسىنىڭ ارتۋى. حالىقتىڭ «قارتايۋىنىڭ» ەكى سەبەبى بار. ءبىرىنشىسى - ءومىر ءسۇرۋ جاسىنىڭ ۇزارۋى. ەكىنشىسى، تۋۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى.

«2070 -جىلعا قاراي الەم بويىنشا حالىق ازايا باستايدى، ال 2150 -جىلعا قاراي قازىرگى دەڭگەيدىڭ جارتىسىنا دەيىن تومەندەۋى مۇمكىن. سول ۋاقىتتا 60 جاستان اسقان ادامدار ۇلەسى بۇرىن- سوڭدى بولماعان دەڭگەيگە جەتەدى» ، - دەپ بولجام جاسايدى Nature جۋرنالى. ادامزات ءوسىمىنىڭ باياۋلاعانىن جانە الداعى ۋاقىتتا دا دەموگرافيالىق قارقىننىڭ تەجەلەيتىنىن عالىمدار ەسەپتەپ وتىر. ماسەلەن، الەم حالقىنىڭ 8 ميللياردقا جەتۋىنە 12 جىل كەرەك بولعان، ال بولجام بويىنشا 9 ميللياردقا جەتۋ ءۇشىن 15 جىل قاجەت دەيدى.

ب ۇ ۇ-نىڭ مالىمدەمەسىنە سۇيەنسەك، 65 جاستان اسقاندار ۇلەسى 7 پايىزدان اسسا، قوعام «قارتايىپ كەلە جاتىر» دەپ ەسەپتەلەدى. بۇل ءۇردىس قازىر الەمنىڭ بارلىق ەلىندە بايقالادى. تاعى دا ب ۇ ۇ-نىڭ بولجامىنا كوز جۇگىرتسەك، دۇنيە ءجۇزى بويىنشا الداعى ون جىلدىقتاردا 65 جانە ودان دا جوعارى جاستاعى ادامدار سانى 2 ەسەدەن اسادى ەكەن. 2021 -جىلى ولاردىڭ سانى 761 ميلليون بولسا، 2050 -جىلى بۇل كورسەتكىش 1,6 ميلليارد ادامعا دەيىن جەتپەك. ال 80 جاستان اسقاندار سانى بۇدان دا جىلدام وسپەك. قازاقستان دا قارتايۋ كەزەڭىنە جاقىنداپ قالدى. ماسەلەن، 2010 -جىلى زەينەت جاسىنداعى حالىق 10 پايىز بولعان، ال 2020 -جىلى 11 پايىزعا جەتكەن. ياعني، قازاقستان قارتايۋ مەجەسىنەن باياعىدا اسىپ كەتكەن.

تۋۋدىڭ تاريحيمينيمۋمى تىركەلدى

بيىل جىل باسىنان باستاپ ەلىمىزدە تۋۋ كورسەتكىشىنىڭ تاريحي مينيمۋمى تىركەلدى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا، قاڭتار- ناۋرىز ايلارىندا 77,3 مىڭ نارەستە ءومىر ەسىگىن اشقان. بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 16 پايىزعا از. مۇنداي تومەن كورسەتكىش سوڭعى رەت 2014 -جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا تىركەلگەن ەكەن. سول كەزدىڭ وزىندە جاڭا تۋعان نارەستەلەر سانى 90 مىڭنان تومەن بولعان جوق.

وتكەن جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا ەلىمىزدە 91,9 مىڭ بالا دۇنيەگە كەلگەن. بۇل 2023 -جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 1,8 پايىزعا از. Finprom.kz مالىمەتىنشە ەلدەگى تۋۋ كوەففيتسيەنتى 1000 ادامعا شاققاندا 18,3. ال بىلتىر قاڭتار- ناۋرىز ايلارىندا بۇل كورسەتكىش 19,1 بولعان.

ەلىمىزدە بالا تۋۋدىڭ تومەندەۋى بىرنەشە جىل قاتارىنان جالعاسىپ كەلە جاتقانىن مىنا ستاتيستيكادان كورە الامىز. 2023 -جىلى 388,4 مىڭ بالا دۇنيەگە كەلگەن، بۇل 2022 -جىلمەن سالىستىرعاندا 3,8 پايىزعا از. ال 2022 -جىلى 403,9 مىڭ ءسابي دۇنيەگە كەلگەن، بۇل 2021 -جىلمەن سالىستىرعاندا 9,5 پايىزعا از. ياعني، تۋۋ كوەففيتسيەنتى 2021 -جىلى - 23,5 بولسا، 2022 جىلى - 20,6، ال 2023 -جىلى 19,5 تى قۇرادى.

ەلىمىزدە ايەلدەردىڭ بالا تۋۋعا اسىقپايتىنىن، ەڭبەككە جارامدى ازاماتتار سانىنىڭ جىلدىن- جىلعا ازايىپ كەلە جاتقانىن دەموگرافتار دا ايتىپ ءجۇر. مىسالى، 2023 -جىلى ەلىمىزدە بالا تۋعان انالاردىڭ ورتاشا جاسى 29,5 جاستان 29,7 جاسقا دەيىن ۇلعايىپتى.

ەندى بالالار مەن قارتتار اراسىنداعى ايىرماشىلىققا كەلسەك. 2023 -جىلى قازاقستاننىڭ قارتايۋ يندەكسى 29,5 كە جەتكەن. بۇل دەگەنىمىز 0 مەن 15 جاس ارالىعىنداعى ءاربىر 100 بالاعا 65 جاستان اسقان 29,5 ازاماتتان كەلەدى دەگەن ءسوز. 2019 جىلى 26,5 كە تەڭ بولعان. وسىعان قاراپ-اق ءبىز قارتايۋ يندەكسىنىڭ ايتارلىقتاي وسكەنىن كورەمىز.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى ەڭ جوعارى قارتايۋ يندەكسى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى (72,9)، شىعىس قازاقستان وبلىسى (71,8) جانە قوستاناي وبلىسىندا (62,1) ەكەنىن مالىمدەدى. قارتايۋ يندەكسى ەڭ تومەن وڭىرلەرگە ماڭعىستاۋ وبلىسى (مۇندا 100 بالاعا 65 جاستان اسقان 14,3 ازاماتتان كەلەدى)، تۇركىستان وبلىسى (14,9) جانە شىمكەنت قالاسى (15,3) جاتادى. قالادا قارتايۋ يندەكسى – 32، بۇل جوعارى كورسەتكىش، اۋىلدا تومەن - 25,8.

ايەلدەر ەرلەردەن 8 جىلۇزاق ءومىر سۇرەدى

قازاقستاندا قارتتاردىڭ سانى جىل سايىن 3-4 پايىزعا ءوسىپ كەلە جاتىر. بۇگىندە ەلىمىزدە 60 جاستان اسقاندار سانى شامامەن 3 ميلليونعا جەتەعابىل. بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىنداعى مالىمەت بويىنشا، حالقىمىزدىڭ سانى 20,3 ميلليون ادام. سونىڭ ىشىندە 25 جاسقا دەيىنگى جاستار - 42,8 پايىز. پايىزدى سانعا اينالدىرساق، 8,7 ميلليوننان اسادى. ال 25 پەن 65 جاس ارالىعىنداعى ەڭبەككە قابىلەتتى تۇرعىندار ۇلەسى شامامەن 48 پايىز ەكەن. 65 جاستان اسقانداردىڭ ۇلەسى 9,2 پايىزعا جەتكەن.

2024 -جىلدىڭ باسىنداعى رەسمي دەرەكتەرگە قاراساق، حالىقتىڭ ورتاشا جاسى - 32,3. بۇل كورسەتكىش سوڭعى بەس جىلدا 31,9 جاس بولعان.

قوعامدا قارتتار سانىنىڭ ارتۋىمەن بايلانىستى ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى دا وسكەن. بىلتىر بۇل كورسەتكىش 75,44 جاسقا جەتكەن. ەر ادامدار ورتا ەسەپپەن 71,33 جاس ءومىر سۇرسە، ايەلدەر 79,42 جاسقا دەيىن ءومىر سۇرەدى. ياعني، ايەلدەر ەرلەردەن 8 جىل ۇزاق ءومىر سۇرەدى.

دەرەكتەر ەلىمىزدە تۋۋدىڭ ازايىپ، قارتتاردىڭ ۇلەسى ارتىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ جاسى ۇزارعانىمەن، ەڭبەككە قابىلەتتى ازاماتتار ۇلەسى بىرتىندەپ ازايۋدا. ەگەر تۋۋ كورسەتكىشى باياۋلاي بەرسە، ەڭبەككە قابىلەتتى ازاماتتاردىڭ ۇلەسى 2030 -جىلدان باستاپ ازايا باستايدى. بۇل زەينەتاقى جۇيەسىنە، ەڭبەك نارىعىنا جانە الەۋمەتتىك ساياساتقا ايتارلىقتاي قىسىم ءتۇسىرۋى مۇمكىن.

قازاقستاندا دەموگرافيالىق ۇردىستەردى تولىققاندى تالداۋ جۇيەسى قالىپتاسپاعاندىقتان، ەڭبەك نارىعىن بولجاۋ، ايماقتىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جانە الەۋمەتتىك ساياساتتى جوسپارلاۋ قيىن. ەلدە حالىقتىڭ قارتايۋى، ايماقتارداعى تەڭسىزدىك پەن جاستاردىڭ كوشى- قون بەلسەندىلىگى ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ تەڭگەرىمسىزدىگىن كۇشەيتۋدە. بۇل ەڭبەك نارىعىندا ماماندار تاپشىلىعى مەن «قارتايۋ» پروبلەماسىن شيەلەنىستىرىپ وتىر. اتالعان جاعداي زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ بولاشاعىنا دا قاۋىپ توندىرەدى.

دەموگرافيالىق جاعداي تۋرالى مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋىندا دا باسا ايتتى.

- ەلدەگى دەموگرافيالىق ۇردىستەردى ەگجەي- تەگجەيلى زەردەلەپ، ۇزاق جىلعا ارنالعان شەشىمدەر قابىلداۋ ايرىقشا ماڭىزدى. الايدا وسى سالادا مالىمەتتەردى ءتيىستى دەڭگەيدە ەسەپكە الىپ، تالداۋ جاساۋ جولعا قويىلماعان. بۇل جاعداي ەڭبەك نارىعىنىڭ سۇرانىسىن بولجاۋ، ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جۇمىسىن جوسپارلاۋ جانە باسقا دا مىندەتتەردى ورىنداۋ جولىندا قيىندىق تۋعىزادى.

ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىنىڭ بازاسىندا اۋقىمدى دەرەكتەر مەن جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارى ەنگىزىلگەن دەموگرافيالىق ۇدەرىستەردى تالداۋ جانە بولجاۋ ورتالىعىن قۇرۋ كەرەك. دەموگرافيا جانە ەڭبەك نارىعىنداعى ۇردىستەر زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىستى ۇستانىمداردى قايتا قاراۋدى قاجەت ەتەدى، - دەدى پرەزيدەنت.

پرەزيدەنت ۇسىنعان جاساندى ينتەللەكت پەن اۋقىمدى دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن جاڭا ورتالىق دەموگرافيالىق پروتسەستەردى ناقتى باعالاپ، مەملەكەتتىك جوسپارلاۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي قادام الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا جانە ەكونوميكالىق ساياساتتى ۇزاقمەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا بەيىمدەۋگە باعىتتالعان.

دەموگرافيالىق دەرەكتەردى ساپالى جيناۋ مەن تالداۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى سالدارىنان ايماقتارداعى مەكتەپ، اۋرۋحانا، تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سەكىلدى ينفراقۇرىلىمدىق جوسپارلاۋ كەشىگىپ، الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك تۋىندايدى. مىسالى، وڭتۇستىكتە تۋۋ دەڭگەيى جوعارى بولسا، سولتۇستىكتە كەرىسىنشە حالىق ازايىپ، ەڭبەك رەسۋرستارى جەتىسپەيدى.

مۇنداي تەڭسىزدىك ىشكى ميگراتسيانى كۇشەيتىپ، ۋربانيزاتسيا سالدارىنان مەگاپوليستەردىڭ الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمىنا قىسىم تۇسىرەدى.

پرەزيدەنت ۇسىنعان جاساندى ينتەللەكت پەن Big Data نەگىزىندەگى ورتالىق بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ول بولاشاق ەڭبەك نارىعىن ءدال بولجاۋعا، ايماقتىق دامۋ باعدارلامالارىن ناقتىلاۋعا جانە زەينەتاقى جۇيەسىن تۇراقتاندىرۋعا ىقپال ەتەدى. سەبەبى قازىرگى جۇيە ەڭبەككە قابىلەتتى جاس ازاماتتاردىڭ ازايۋىنا جانە قاريالار ۇلەسىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى ۇزاقمەرزىمدى قارجىلىق قاۋىپتەرگە تاپ بولۋى مۇمكىن.

قارتى كوپ قوعام قانداي قوعام؟

الەم حالقىنىڭ قارتايۋى - تەك دەموگرافيالىق ماسەلە ەمەس. ول - قوعامنىڭ بارلىق سالاسىنا ىقپال ەتەتىن كۇردەلى قۇبىلىس. ەڭ الدىمەن، دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى وزگەرىسكە ۇشىرايدى. قارتايعان سايىن جۇرەك- قان تامىرلارى، ديابەت، ارتريت، التسگەيمەر، دەمەنتسيا سياقتى اۋرۋلار جيىلەيدى. ەگدە ادامدار ۇزاقمەرزىمدى كۇتىمدى قاجەت ەتەدى. بۇل مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ قىمباتتاۋىنا، دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە تۇسەتىن جۇكتەمەنىڭ ارتۋىنا الىپ كەلەدى. قارتتاردىڭ سانى وسىلاي ۇدايى ءوسىپ وتىراتىن بولسا، قازىرگى مەملەكەتتىك زەينەتاقى قورلارى زەينەتكەرلەر الدىندا الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىن ورىنداي الماۋى مۇمكىن. ب ۇ ۇ مالىمەتى بويىنشا، الەمدە قارتتىقتىڭ دەموگرافيالىق اۋىرتپالىق كوەففيتسيەنتى - 15,1 پايىز. بولاشاقتا كوەففيتسيەنت تەك وسەدى. ماسەلەن، 2025 -جىلى - 16,1 پايىز بولسا، 2030 -جىلى - 18,2 پايىز، 2040 -جىلى - 22,6 پايىز، 2050 جىلى - 26,3 پايىز بولادى دەپ بولجانىپ وتىر.

قارتتىقتىڭ دەموگرافيالىق اۋىرتپالىق كوەففيتسيەنتى دەگەنىمىز - جالپى ەكونوميكالىق بەلسەندى ەمەس (65 جاستان جوعارى) ادامدار سانىنىڭ ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعى (15-64 جاس) ادامدار سانىنا قاتىناسى. ياعني، ءبىر قىزمەتكەر قانشا زەينەتكەردى «اسىراي الادى» دەگەن ءسوز. سوندىقتان دا جوعارىدا ايتقان جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنىڭ زەينەتكەرلەردى قامتاماسىز ەتۋى وزەكتى ماسەلە بولادى. «قارتتىققا» بىزدەن بۇرىن اياق باسقان مەملەكەتتەر ۇلەستىرۋشى جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنەن جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە كوشكەن.

بۇل جۇيەگە ا ق ش، اۋستراليا، دانيا، شۆەتسيا، گونكونگ، ءۇندىستان، چيلي، يندونەزيا، سينگاپۋر سەكىلدى ەلدەر وتكەن. بۇل جۇيە زەينەتكەر جاسىنداعى ادامداردىڭ لايىقتى ءومىر ءسۇرۋىنىڭ ەڭ جاقسى كەپىلى بولىپ وتىر.

زەينەتكەرلەردىڭ شەكتەن تىس كوبەيۋىنىڭ الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق سالاعا دا ىقپالى كۇشتى. جۇمىس كۇشى ازايادى. قوعامدا قارتتاردىڭ ۇلەسى ارتىپ، ەڭبەككە قابىلەتتى جاستار ازايعاندا ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىق سانى كەميدى. ال جۇمىس ىستەيتىندەر سانى ازايعان سايىن زەينەت- اقى قورى تاپشىلىق كورەدى. قاراپايىم تىلمەن ايتساق، الەم بويىنشا ادامدار زەينەتكە 60-65 جاس ارالىعىندا شىعادى. ال زەينەتاقى اۋادان الىنبايدى، ول جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ قالتاسىنان «تولەنەدى». بۇدان بولەك، يننوۆاتسيا، ءوندىرىس، ەڭبەك ونىمدىلىگى باياۋلايدى.

قارتتار سانىنىڭ ارتۋى وتباسىلىق جانە الەۋمەتتىك قۇرىلىمعا دا كەرى اسەر ەتەدى.

ادەتتە، ءداستۇرلى وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى ۇستاناتىن قوعامدا ۇلكەن كىسىلەردى بالالارى مەن نەمەرەلەرى كۇتىپ، باعادى. بۇل تۋۋ كورسەتكىشى تومەن ەلدەرگە ءبىرشاما قيىندىق تۋعىزادى. سونىمەن بىرگە قارتايعاندا جالعىز قالۋ، قوعامنان وقشاۋلانۋ سىندى پسيحولوگيالىق ماسەلەلەر دە ارتادى.

تۋۋ كورسەتكىشى تومەندەگەن، قارتتارى كوبەيگەن مەملەكەتكە جۇمىس كۇشىن تولىقتىرۋ ءۇشىن ميگراتسيا ساياساتىنا جۇگىنۋگە تۋرا كەلەدى. بۇل جەردە تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلەنى ايتىپ ءوتۋ كەرەك. ول - ۇرپاقتار اراسىنداعى تەڭگەرىم، ساباقتاستىقتىڭ الشاقتاۋى. سوندىقتان جاستاردىڭ مۇددەسى مەن قارتتاردىڭ قاجەتتىلىگىن ۇيلەستىرۋ كەرەك بولادى.

بۇل جەردە قوعام قارتتاردى قيىندىق دەپ ەمەس، رەسۋرس رەتىندە قابىلداۋى كەرەك. قارت ادامداردىڭ ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن ۇرپاققا بەرمەسە، مادەني ساباقتاستىق ءۇزىلۋى مۇمكىن. مۇنداي قيىندىقتارعا ءالى كوپتەگەن مەملەكەت دايىن ەمەس. بۇل رەتتە زەينەتاقى جۇيەسى، دەنساۋلىق ساقتاۋ، الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ، ەڭبەك نارىعىنىڭ قۇرىلىمى تۇبەگەيلى قايتا قاراۋدى تالاپ ەتەدى.

ءار قۇبىلىستىڭ وڭ جانە تەرىس جاعى بار. ءبىز اتاپ وتكەن قاۋىپتەر مەن تاۋەكەلدەن بولەك، قارتى كوپ قوعامنىڭ ءوز ارتىقشىلىقتارى دا بار. نارىقتىق قوعامدا «كۇمىس ەكونوميكا» (Silver economy) دەگەن تەرمين بار. ادام بالاسى مەيلى نارەستە بولسىن، مەيلى ەگدە جاستا بولسىن، ول - تۇتىنۋشى. ماسەلەن، قارتتار مەديتسينا، فارماتسيەۆتيكا، تۋريزم، ءبىلىم بەرۋ، ءتىپتى جاڭا تەحنولوگيالار («اقىلدى ۇيلەر»، تەلەمەديتسينا) سالاسىنىڭ تۇراقتى تۇتىنۋشىلارى. بۇل سالالار نارىقتا ميللياردتاعان دوللار اينالىم جاسايدى. «كۇمىس ەكونوميكانى» «قۇرۋشىلار» جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا سەبەپكەر. اسىرەسە، كۇتۋشى، گەرياتريا، الەۋمەتتىك كومەك سالاسىندا جاڭا ماماندىقتار پايدا بولادى. ال كەيبىر ەلدەر زەينەت جاسىن ۇزارتۋدى نەمەسە ولارعا ىڭعايلى جۇمىس كەستەسىن جاساۋ جولدارىن قاراستىرىپ وتىر.

ويتكەنى اعا بۋىننىڭ ءبىلىمى مەن تاجىريبەسى ەكونوميكاداعى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. سونىمەن قاتار قارت ادامدار - ءبۇتىن ءبىر وتباسىنىڭ، اۋلەتتىڭ، قالا بەردى قوعامنىڭ تاجىريبەسى مەن دانالىعىن ساقتاپ، جەتكىزۋشىلەر. ولار جاستارعا ءتالىم بەرىپ، قۇندىلىقتاردى ءسىڭدىرىپ، ءداستۇردى ۇيرەتۋگە ۇلەس قوسادى. زەينەتكەرلەردىڭ ۆولونتەرلەرمەن بىرگە ءجۇرۋى، الەۋمەتتىك جوبالارعا قاتىسۋىنىڭ ءوزى قوعامنىڭ ءبىرتۇتاس، بىرلىكتە بولۋىنا وڭ اسەر ەتەدى.

عالىمدار ادام بالاسىنىڭ ءومىر جاسىن ۇزارتۋدىڭ جولدارىن ىزدەۋدە. گەرونتولوگيا، جاسۋشا تەراپياسى، جاس ۇزارتۋ عىلىمى قارقىندى دامىپ جاتىر. بۇل تەك قارتتارعا عانا ەمەس، بۇكىل ادامزاتتىڭ دەنساۋلىعىنا پايدا اكەلەدى. بۇدان بولەك، ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن دۇرىس تاماقتانۋ، سپورت، پسيحولوگيالىق ساۋلىققا كوڭىل ءبولۋ ادەتتەرى جاستار اراسىندا دا كەڭىنەن تارالىپ وتىر. قارتتىقتىڭ وسى وڭ تۇستارىن ەسكەرسەك، بۇل مۇمكىندىكتەر ءداۋىرى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. دامىعان ەلدەردە زەينەتكەرلەر شىعارماشىلىقپەن اينالىسىپ، ۆولونتەرلىككە ۇلەس قوسىپ، ساياحاتتاپ، ءتىپتى جاڭا كاسىپتى مەڭگەرىپ جاتادى. ءبىزدىڭ زەينەتكەرلەر دە قارتتىقتىڭ السىزدىك، شەكتەۋ ەمەس ەكەنىن ءتۇسىنىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى.

شىنار پازىلبەك، دەموگراف:

الداعى ونجىلدىقتاردا قارتايۋ دەڭگەيى

ەۋروپا ەلدەرىندەگى كورسەتكىشكە جاقىندايدى

- حالىقتىڭ قارتايۋ پروتسەسى - قارت ادامداردىڭ ۇلەسىنىڭ ءوسۋى. قازاقستاندا جالپى قارتتاردىڭ ۇلەسى بىرتىندەپ ءوسىپ كەلە جاتقانى انىق. قازىردىڭ وزىندە 2025 -جىلدىڭ باسىنداعى دەرەك بويىنشا ستاتيستيكادا قارت ادامداردىڭ ۇلەسى حالىقتىڭ 9,2 پايىزىن قۇراپ وتىر. ياعني، 65 جانە ودان جوعارى جاستاعى ادامداردىڭ سانى 1869876 ادامدى قۇرادى. بۇل - 2025 -جىلدىڭ باسىنداعى ستاتيستيكا.

وسى ادامداردىڭ ىشىندە 65,5 پايىزى (1220933 ادام) قالادا، ال 34,5 پايىزى (645943 ادام) اۋىلدا تۇرادى. جالپى ايتقاندا، قالادا حالىقتىڭ 9,6 پايىزىن، اۋىلدا 8,6 پايىزىن قارت ادامدار قۇراپ وتىر.

قالا مەن اۋىلداعى قارت ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايلارى مەن قىزمەتتەرگە قولجەتىمدىلىگى اراسىندا ايىرماشىلىق بار. قالادا مەديتسينالىق قىزمەتتەر مەن ءومىر ساپاسىنا قاجەتتى باسقا دا ينفراقۇرىلىم الدەقايدا قولجەتىمدى. اۋىلدا، وكىنىشكە قاراي، اسىرەسە مەديتسينالىق قىزمەت سالاسىندا جاعداي الدەقايدا تومەن. بىلىكتى ماماندار تاپشى. بۇل، بىرىنشىدەن، اۋىلدان قالاعا كوشۋ پروتسەسىنە بايلانىستى. ەڭبەك جاسىنداعى ادامداردىڭ كوبى ءموبيلدى، سوندىقتان مەديتسينا سالاسىنداعى كادرلار دا اۋىلدان قالاعا قونىس اۋدارۋدا. وسىلايشا، اۋىل حالقى كادرلارمەن بىرگە ازايىپ بارا جاتىر. بۇل فاكتور قارت ادامداردىڭ دەنساۋلىعىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى.

قارتايۋعا قارسى مەملەكەتتىك ستراتەگيا قاجەت پە، الدە بۇل تابيعي ۇدەرىس پە دەگەن ماسەلەگە كەلسەك، بىرىنشىدەن، قارتتاردىڭ ۇلەسىنىڭ ءوسۋى - تابيعي قۇبىلىس. ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى بۇكىل الەمدە، سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا دا ارتىپ كەلەدى.

سونىمەن بىرگە 1960 -جىلدارى تۋعان ۇلكەن بۋىن وكىلدەرى بۇگىندە زەينەت جاسىنا جەتىپ وتىر. بۇل بۋىن سانى جاعىنان الدىڭعى ونجىلدىقتاردا تۋعان ۇرپاقتاردان كوپ. سوندىقتان قارت ادامداردىڭ ۇلەسى تابيعي تۇردە ارتا بەرەدى. دەگەنمەن تابيعي قۇبىلىس دەپ قاراپ وتىرۋعا بولمايدى. ءبىرىنشى كەزەكتە بۇعان مەديتسينا سالاسى بەيىمدەلۋى قاجەت. قارتايۋ ماسەلەلەرىن زەرتتەيتىن گەرونتولوگيا باعىتىن مەديتسينا كادرلارىن دايارلاۋ جۇيەسىنە ەنگىزۋ، مامانداردى قايتا دايارلاۋ، ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماڭىزدى. سونداي-اق ۇزاقمەرزىمدى كۇتىمگە ارنالعان ينفراقۇرىلىم (ساناتوريلەر، قارتتار ۇيلەرى، الەۋمەتتىك- مەديتسينالىق مەكەمەلەر) قاجەت. قارت ادامدار سانىنىڭ ءوسۋى وسىنداي نىساندارعا سۇرانىستى دا ارتتىرادى.

ەكىنشى ماسەلە - زەينەتاقى جۇيەسى. قارتتاردىڭ كەدەيلەنبەۋى ءۇشىن ەڭبەك جاسىندا زەينەتاقى جيناقتارىن قالىپتاستىرۋ، ءاربىر ازاماتتىڭ قارجىلىق قاۋىپسىزدىك جاستىعى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. بۇل ساياسات ەڭبەك جاسىندا ىسكە اسىرىلۋى ءتيىس.

ءۇشىنشى ماسەلە - قارتتاردىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ. ولاردىڭ ءبىر بولىگى زەينەت جاسىندا دا بەلسەندى بولىپ قالا بەرەدى. سوندىقتان ولاردىڭ ءبىلىمىن، تاجىريبەسىن قوعام مۇددەسىنە پايدالانۋ ماڭىزدى. ءتىپتى، كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋعا جاعداي جاساۋعا بولادى. بۇل ولاردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرىپ قانا قويماي، مەملەكەتكە دە پايدا اكەلەدى.

تاعى ءبىر فاكتور - ۋربانيزاتسيا. قازىر حالىقتىڭ 63 پايىزدان استامى قالادا تۇرادى. اۋىلدا قارتتاردىڭ ۇلەسى ازايىپ، قالادا ارتىپ بارادى. بۇل قارتتار بالالارىنىڭ سوڭىنان قالاعا كوشۋىمەن بايلانىستى.

الداعى بولجامعا سايكەس، 2050 -جىلعا قاراي قارتتاردىڭ ۇلەسى قازاقستان حالقىنىڭ 15 پايىزىنان اسادى. قازىردىڭ وزىندە بۇل كورسەتكىش 9 پايىزدان اسىپ وتىر. ياعني، ءبىز ب ۇ ۇ بەلگىلەگەن «قارتايعان ەل» مەجەسىنەن (7 پايىز) ءوتىپ كەتتىك. الداعى ونجىلدىقتاردا ەلىمىزدەگى قارتايۋ دەڭگەيى ەۋروپا ەلدەرىندەگى كورسەتكىشكە جاقىندايدى.

سوندىقتان مەملەكەت قازىردەن باستاپ قارتايۋعا بايلانىستى ارنايى دۇرىس ساياسات جۇرگىزۋگە ءتيىس. بىرىنشىدەن، زەينەتاقى جۇيەسىن تۇراقتاندىرۋ، ەكىنشىدەن، دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ، ۇشىنشىدەن، قارت ادامداردىڭ ساپالى ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتەتىن شارالاردى قولعا الۋ قاجەت. سونىمەن بىرگە تۋۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە جول بەرمەي، ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعى حالىقتىڭ جەتكىلىكتى بولۋىن قاداعالاۋ - ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتىلىعى ءۇشىن اسا ماڭىزدى.