الماتى اپورتى قايتا ورالدى: تاريحي برەندتىڭ بولاشاعى قانداي

اپورتتىڭ تاريحى

اپورت - جاي عانا الما سورتى ەمەس، الماتىنىڭ تاريحي سيمۆولى. ونىڭ ىرىلىگى، قانىق قىزىل ءتۇسى، ەرەكشە حوش ءيىسى مەن ءتاتتى- قىشقىل ءدامى عاسىرلار بويى ءوڭىردىڭ برەندىنە اينالدى. بۇگىندە اپورت قازاقستاننىڭ عانا ەمەس، الەمگە تانىلعان سورتتاردىڭ ءبىرى سانالادى. دەگەنمەن ونىڭ ەلگە قالاي كەلگەنى جانە نەلىكتەن ءوزىنىڭ تابيعي قاسيەتىن ءدال الماتىدا تولىق اشقانى كوپشىلىككە بەيمالىم.

اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، ق ر ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، جەمىس- جيدەك جانە ءجۇزىم شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ مامانى ساۋلە قازىبايەۆانىڭ ايتۋىنشا، اپورتتىڭ الماتىداعى تاريحى XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستالادى. 1865 -جىلى ۆەرنىيعا (قازىرگى الماتى) ۆورونەج گۋبەرنياسىنان قونىس اۋدارعان شارۋا ەگور رەدكو اپورت كوشەتتەرىن الىپ كەلەدى. كەيىن جەرگىلىكتى باعباندار ولاردى جابايى سيۆەرس الماسىنىڭ تەلىتۋشىسىنە تەلىپ وسىرگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە 1875 -جىلدان باستاپ العاشقى ءونىم الىنىپ، كوپ ۇزاماي سورت كەڭىنەن تانىلا باستادى.

- XX عاسىردىڭ باسىندا الماتى اپورتى رەسەي مەن ەۋروپاعا ەكسپورتتالا باستادى. 1908 -جىلى گەرمانياداعى حالىقارالىق كورمەدە جۇلدەگە يە بولىپ، كەيىن «ۆەرنىي الماسى»، «قازاقستان الماسى»، «الماتى اپورتى» اتاۋىمەن الەمگە تانىلدى، - دەيدى ساراپشى.

اپورتتىڭ داڭقى ارتقان سايىن ونى وندىرىستىك كولەمدە وسىرۋگە ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. 1930-جىلدارى ەلىمىزدە ءىرى باۋ-باقشا شارۋاشىلىقتارى قۇرىلىپ، 1937 -جىلى ارنايى عىلىمي ينستيتۋت اشىلدى. مۇندا اپورت جاڭا سورتتاردى شىعارۋدا دونور رەتىندە پايدالانىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 1970 -جىلعا قاراي شەكىلدەۋىكتى جەمىس باقتارىنىڭ كولەمى 107 مىڭ گەكتارعا جەتىپ، ونىڭ ىشىندە 3 ميلليوننان استام اپورت اعاشى بولدى. ەلدەگى اپورت باقتارىنىڭ 70 پايىزدان استامى الماتى وبلىسىندا شوعىرلاندى.

الايدا عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، اپورتتىڭ الەمگە ايگىلى بولۋى تەك سەلەكتسيانىڭ ناتيجەسى ەمەس. ونى كوپتەگەن ەلدە ءوسىرىپ كورگەنىمەن، تابيعي قاسيەتتەرى تولىق اشىلاتىن جالعىز ءوڭىر - ىلە الاتاۋىنىڭ بوكتەرى. وسى ەرەكشەلىكتى عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەۋ ماقساتىندا 2011- 2012 -جىلدارى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ، اپورتتىڭ دامدىك قاسيەتتەرى ساقتالعان 115 گەنەتيكالىق فورما ىرىكتەلىپ، ارنايى قورعا الىندى. ال 2023 -جىلى «الماتى اپورتى» قازاقستاننىڭ رەسمي برەندى رەتىندە پاتەنتتەلدى.

ساۋلە قازىبايەۆانىڭ ايتۋىنشا، اپورت تەڭىز دەڭگەيىنەن 900- 1300 مەتر بيىكتىكتە ءوزىنىڭ بارلىق قاسيەتىن تولىق اشادى.

- ارينە، اپورتتى 700- 800 مەتر بيىكتىكتە دە وسىرۋگە بولادى. ءبىراق ءول وزىنىڭ تابيعي ساپاسىن تولىق بەرە المايدى. الماتىنىڭ شۇعىل كونتينەنتتىك كليماتى، تاۋ ەتەگىنىڭ توپىراعى مەن تەمپەراتۋرا ايىرماشىلىعى جەمىسكە ەرەكشە قىزىل رەڭك، قايتالانباس حوش ءيىس پەن قىتىرلاق قۇرىلىم بەرەدى. سوندىقتان اپورت ءوزىنىڭ تابيعي ورتاسىن ءدال وسى وڭىردەن تاپتى، - دەپ سانايدى عالىم.

تاريحي برەندتى تۇلەتۋ قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟

ەلىمىزدە اپورت الماسىن قايتا جاڭعىرتۋ جونىندەگى 2025- 2028 -جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى كەزەڭ- كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. باعدارلامانىڭ ماقساتى - اپورتتىڭ گەنەتيكالىق ەرەكشەلىكتەرىن ساقتاي وتىرىپ، ساپالى كوشەت ءوندىرىسىن جولعا قويۋ جانە وندىرىستىك باقتاردى بىرتىندەپ قالپىنا كەلتىرۋ.

وسى باعىتتاعى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى ازات سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا، تالعارداعى وڭىرلىك فيليالدا جابايى سيۆەرس الماسىنىڭ تۇقىمدارىنان ارنايى تۇقىمباق قۇرىلىپ، قىسقى تەلىتۋ ادىسىمەن العاشقى كوشەتتەر وسىرىلگەن. بيىل پومولوگيالىق باق اۋماعىندا 10 گەكتار جاڭا اپورت باعى وتىرعىزىلىپ، سۋارۋ جۇيەسى جاڭارتىلعان ءارى قاجەتتى تەحنيكا ساتىپ الىنعان.

- باستاما بىرنەشە جىلدىق عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىنە سۇيەنەدى. 2011 -جىلدان بەرى عالىمدار سيۆەرس الماسىنىڭ تابيعي پوپۋلياتسيالارىنا ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرىپ، گەنەتيكالىق تۇرعىدان ەڭ ۇيلەسىمدى ۇلگىلەردى انىقتادى. كەيىن مولەكۋلالىق زەرتتەۋلەر ارقىلى اپورتپەن سايكەس كەلەتىن تەلىتۋشىلەر ىرىكتەلىپ، ۆيرۋسسىز كوشەت ءوسىرۋ تەحنولوگياسى ازىرلەندى. وسى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە 2015 -جىلى 5 گەكتار تاجىريبەلىك باق وتىرعىزىلىپ، بۇگىنگى وندىرىستىك باعدارلاماعا نەگىز قالاندى، - دەدى سپيكەر.

عىلىمي زەرتتەۋلەر تەك كوشەت وسىرۋمەن شەكتەلگەن جوق. جوبا باستالار الدىندا ارنايى كوميسسيا قۇرىلىپ، باق وتىرعىزىلاتىن اۋماقتاردىڭ توپىراعى، سۋارۋ مۇمكىندىگى مەن فيتوسانيتارلىق جاعدايى جان-جاقتى سارالانعانىن بىلدىك. ونىڭ قۇرامىنا سەلەكتسيونەرلەر، توپىراقتانۋشىلار، وسىمدىك قورعاۋ ماماندارى مەن اگروحيميكتەر كىرىپ، ءاربىر ۋچاسكەگە ارنالعان اگروتەحنيكالىق ۇسىنىمدار ازىرلەنگەن.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى كوشەتتەر تاريحي الماتى اپورتىنىڭ كلوندارىنان الىنىپ، گەنەتيكالىق تۇرعىدان دالەلدەنگەن سيۆەرس الماسىنىڭ ارنايى فورمالارىنا تەلىنەدى.

اپورتتىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى قانداي؟

اپورت - تەز ءونىم بەرەتىن ينتەنسيۆتى سورت ەمەس. سيۆەرس تەلىتۋشىسىندە وسىرىلگەن اعاشتار العاشقى ءونىمىن شامامەن 7- 8 جىلدان كەيىن بەرەدى، ال تولىق ونىمدىلىگىنە 10 جىلدا جەتەدى. سوندىقتان ساراپشىلار باستامانى قىسقا مەرزىمدى كوممەرتسيالىق جوبا ەمەس، ۇلتتىق ماڭىزى بار ۇزاق مەرزىمدى ينۆەستيتسيا رەتىندە باعالايدى.

سوعان قاراماستان جوبانىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى جوعارى. عىلىمي ەسەپتەرگە سايكەس، تولىق جەمىس بەرگەن كەزدە ءبىر اعاشتان ورتا ەسەپپەن 50-70 كەلى ءونىم الۋعا بولادى. سونىمەن قاتار اپورت جەمىستەرى تاسىمالداۋعا ءتوزىمدى، ال زاماناۋي ساقتاۋ تەحنولوگيالارىن قولدانعاندا ولاردىڭ دامدىك قاسيەتى كوكتەمگە دەيىن ساقتالادى.

وسى الەۋەتتى ەسكەرە وتىرىپ، جول كارتاسىندا اپورت باقتارىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن كەڭەيتۋ كوزدەلگەن. قۇجاتقا سايكەس، 2025- 2028 -جىلدارى جالپى 110 گەكتار اپورت باعى وتىرعىزىلادى. العاشقى ەكى جىلدا پومولوگيالىق باق پەن الماتى قالاسى اكىمدىگى جىل سايىن 10 گەكتاردان باق ەگەدى. كەيىن قازاق جەمىس-كوكونىس شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى، قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى جانە «بايسەركە اگرو» بازاسىندا تاعى 90 گەكتار جاڭا باق وتىرعىزۋ جوسپارلانعان.

باعدارلامانىڭ تۇپكى ميسسياسى - بولاشاقتا اپورتتى حالىقارالىق نارىققا قايتا شىعارۋ. الايدا ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى باسقارما ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى ماكسيم سۋتۋلانىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى كەزەڭدەگى باستى مىندەت - تۇراقتى وندىرىستىك بازانى قالىپتاستىرۋ.

- ەكسپورت ماسەلەسىنە كەلگەندە قازىر نەگىزگى مىندەت - تۇراقتى وندىرىستىك بازا قالىپتاستىرۋ. سوعان قاراماستان الماتى اپورتى حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىستىرىلىپ كەلەدى. سوڭعى جىلدارى ول يتالياداعى فاو شتاب-پاتەرىندە، گەرمانياداعى اۋىل شارۋاشىلىعى كورمەسىندە جانە رەسەيدەگى حالىقارالىق فورۋمداردا ۇسىنىلدى، - دەدى ماكسيم سۋتۋلا.

مامانداردىڭ پىكىرىنشە، اپورتتىڭ قايتا جاڭعىرۋى الماتىنىڭ تاريحي برەندىن نىعايتۋعا جانە اگروتۋريزمدى دامىتۋعا سەرپىن بەرەدى. ەگەر جول كارتاسىندا كوزدەلگەن جۇمىستار تولىق جۇزەگە اسسا، قازاقستان الەمگە ايگىلى الماسىن حالىقارالىق نارىققا قايتا شىعارىپ قانا قويماي، ۇلتتىق سيمۆولدارىنىڭ ءبىرىن كەلەر ۇرپاققا ساقتاپ قالا الادى.

اۆتور

ءمولدىر سنادين