الەمنەن وقشاۋلانعان تايپا: ءۇندى مۇحيتىنداعى ارالعا نەلىكتەن جاقىنداۋعا تىيىم سالىنعان

قازىر ءۇندىستان بۇل ايماققا كىرۋدى قاتاڭ شەكتەيدى، دەپ جازادى zakon.kz.

بۇعان ولاردىڭ ەلەۋلى سەبەپتەرى بار. سولتۇستىك سەنتينەل ارالى اندامان ارالدارىنىڭ قۇرامىنا كىرەدى. اۋماعى شامامەن 59 شارشى شاقىرىم، ياعني كولەمى جاعىنان مانحەتتەنگە جۋىق.

ارال قالىڭ ورمانمەن كومكەرىلگەن، تابيعي ايلاعى جوق جانە مارجان ريفتەرىمەن قورشالعان.

حالقىنىڭ سانى تۋرالى ناقتى مالىمەت جوق: ءارتۇرلى باعالاۋلار بويىنشا بىرنەشە ونداعان ادامنان شامامەن 150 ادامعا دەيىن بولۋى مۇمكىن. سەنتينەلدىكتەردىڭ ءومىر سالتى تۋرالى مالىمەت وتە از. ولار اڭ اۋلاپ، بالىق ۇستايدى، جابايى قابان مەن تاسباقا ەتىن جەيدى، بال جانە وسىمدىك تەكتەس تاعامدار جينايدى.

ولار ساداق، ۇزىن جەبە جانە گارپۋن جاسايدى. سونداي-اق سىرتتان كەلگەن مەتال بۇيىمداردى پايدالانادى. مەتالدى، سونىڭ ىشىندە ارال ماڭىندا سۋعا باتقان كەمەلەردەن الۋى مۇمكىن. ولاردىڭ ارالدا قانشا ۋاقىتتان بەرى ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقانى دا ناقتى بەلگىسىز.

سولتۇستىك سەنتينەلدە ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى ەشقاشان جۇرگىزىلمەگەن. الايدا اندامان ارالدارىنداعى باسقا ەتنيكالىق توپتارعا جۇرگىزىلگەن گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر بۇل ايماقتاعى ادامزاتتىڭ تاريحى ونداعان مىڭ جىلعا سوزىلۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتەدى.

سەنتينەلدىكتەردىڭ سىرتقى الەممەن بايلانىس تاريحى قايعىلى. 1880-جىلى بريتاندىق وتارشىل شەنەۋنىك موريس ۆيدال پورتمان ارالعا ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرعان. ونىڭ ادامدارى ارالدان قارت ەرلى-زايىپتى مەن ءتورت بالانى پورت-بلەرگە الىپ كەتكەن. قارت ادامدار كوپ ۇزاماي اۋرۋدان قايتىس بولدى، ال بالالار كەيىن ارالعا قايتارىلدى.

XX عاسىردا ءۇندى زەرتتەۋشىلەرى جەرگىلىكتى حالىقپەن بايلانىس ورناتۋعا بىرنەشە رەت ارەكەت جاسادى. انتروپولوگ تريلوكناتح پانديت 1960-جىلداردان باستاپ بىرنەشە ەكسپەديتسياعا قاتىستى. ءبىر ساپار كەزىندە كەمىندە 18 تۇرعىن ءۇي انىقتالعان. بۇل جەردە شامامەن 50-70 ادام تۇرعان دەگەن بولجام جاسالدى، ءبىراق ارالدا باسقا توپتاردىڭ بار-جوعىن انىقتاۋ مۇمكىن بولمادى.

ول كەزدەگى بايلانىستاردى قازىرگى تۇسىنىكتەگى عىلىمي زەرتتەۋ دەپ ايتۋ قيىن. زەرتتەۋشىلەر تۇرعىندار ورمانعا كەتىپ قالعان كەزدە ولاردىڭ ۇيلەرىنەن ءتۇرلى زاتتاردى الىپ كەتكەن. كەيدە جاعالاۋعا كوكوس جاڭعاعى، مەتال ىدىستار جانە جانۋارلار قالدىرىلعان. ارال تۇرعىندارى كەيبىر سىيلىقتاردى قابىلداسا، باسقالارىن ءۇزىلدى-كەسىلدى قابىلداماعان.

1990-جىلدارى جاعداي ءبىرشاما تىنىشتالدى. سەنتينەلدىكتەردىڭ قايىقتارعا جاقىنداپ، سىرتتان كەلگەن ادامدار قالدىرعان كوكوستاردى الىپ جاتقان ساتتەرى ۆيدەوعا ءتۇسىرىلدى. الايدا بۇل ۇزاق مەرزىمدى بايلانىسقا اكەلمەدى. كەيىن ءۇندىستان مۇنداي ەكسپەديتسيالاردان باس تارتتى.

وقشاۋلانۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى - قاۋىمدى قورعاۋ. ۇزاق ۋاقىت بويى سىرتقى الەممەن بايلانىسسىز ءومىر سۇرگەن حالىق باسقا جەرلەردە كۇندەلىكتى كەزدەسەتىن ينفەكسيالارعا وتە وسال بولۋى مۇمكىن.

2018-جىلى ارال تاعى دا حالىقارالىق نازارعا ىلىكتى. 26 جاستاعى امەريكالىق ميسسيونەر دجون اللەن چاۋ جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن بايلانىس ورناتۋ ماقساتىندا ارالعا رۇقساتسىز كىرگەن. ءۇندىستان بيلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، ونى ارال تۇرعىندارى ولتىرگەن. ونىڭ دەنەسى تابىلعان جوق، ويتكەنى ىزدەۋ ءۇشىن ارالعا قايتا بارۋ جەرگىلىكتى حالىققا قوسىمشا قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن ەدى.

وسىلايشا، سولتۇستىك سەنتينەل جەردەگى ەڭ وقشاۋلانعان مەكەندەردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. ونىڭ تۇرعىندارى تۋرالى كوپتەگەن سۇراق ءالى دە جاۋاپسىز. ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بويى سىرتقى الەمنىڭ بايلانىس ورناتۋعا جاساعان ارەكەتتەرى كوبىنە ءساتسىز ءارى زياندى بولعاندىقتان، بۇگىندە ەڭ دۇرىس شەشىم - ولاردان اۋلاق بولۋ.