الەمدە سيرەك مەتالدارعا سۇرانىستىڭ ارتۋى: قازاقستان شيكىزاتتى وڭدەۋگە بەت بۇردى

قازاقستاننىڭ مينەرالدىق-شيكىزات بازاسىندا تەمىر، مىس، حروم، مارگانەتس، مىرىش، قورعاسىن جانە باسقا دا پايدالى قازبالاردىڭ مول قورى بار. ولاردىڭ قۇرامىندا حالىقارالىق تاجىريبەدە تابيعاتتا سيرەك بولاتىن ماڭىزدى شيكىزات ساناتىنا جاتاتىن ءبىرقاتار مەتالدار كەزدەسەدى. ەندىگى مىندەت بۇل رەسۋرستاردى تەك وندىرۋمەن شەكتەلمەي، ەل ىشىندە تەرەڭ وڭدەپ، جوعارى قوسىلعان قۇنى بار ءونىم شىعارۋعا كوشۋ.

قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتى

قازاقستان قازىرگى ۋاقىتتا الەمدىك نارىقتارعا مينەرالدىق شيكىزات پەن باستاپقى وڭدەۋدەن وتكەن ونىمدەردى جەتكىزەتىن ەلدەردىڭ ءبىرى. ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، 2023-2026 -جىلداردىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعى ارالىعىندا قازاقستاننان ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنە كەن مەن كونتسەنتراتتاردىڭ 6 ءتۇرى ەكسپورتتالعان.

2023 -جىلى ەكسپورتتىڭ تابيعي كولەمى 3 262,7 توننانى قۇراپ، جالپى قۇنى 60,5 ميلليون ا ق ش دوللارىنا جەتتى. ونىڭ نەگىزگى ۇلەسى موليبدەن كەنى مەن كونسەنتراتىنا تيەسىلى بولدى. ەكسپورت كولەمى 3144,7 توننا، ال قۇنى 60,2 ميلليون ا ق ش دوللارىن قۇرادى.

- 2025 -جىلى حروم كەنى مەن كونسەنتراتىنىڭ ەكسپورتى دا ايتارلىقتاي ءوستى. اتاپ ايتقاندا، شۆەتسياعا 129290,5 توننا حروم كەنى مەن كونتسەنتراتى جونەلتىلىپ، ولاردىڭ جالپى قۇنى 44,2 ميلليون ا ق ش دوللارىن قۇرادى. بۇل باعىتتاعى ەكسپورت 2026 -جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا دا جالعاسىن تاپتى، - دەلىنگەن Kazinform اگەنتتىگىنىڭ رەسمي ساۋالىنا بەرگەن جاۋابىندا.

قازاقستاندا قازىردىڭ وزىندە ورتا دەڭگەيدە وڭدەلگەن ءبىرقاتار ونىمدەر ءوندىرىلىپ، سىرتقى نارىققا شىعارىلىپ وتىر. ولاردىڭ قاتارىندا تيتان، تانتال، بەريللي، نيوبي، رەني، ۆيسمۋت، سەلەن، تەللۋر جانە جوعارى سۇرىپتاعى مارگانەتس سۋلفاتىنىڭ مونوگيدراتى (HPMSM) بار.

سونىمەن قاتار تيتان، ۆولفرام، موليبدەن جانە سۋرما شيكىزات تۇرىندە ەكسپورتتالادى. مەملەكەت ەندىگى كەزەڭدە شيكىزاتتى وڭدەۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا باسىمدىق بەرمەك.

مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىنشە، جوعارى قوسىلعان قۇنى بار وندىرىستەردى دامىتۋ اياسىندا 2026 -جىلى گاللي مەن سۋرما وندىرەتىن جاڭا وندىرىستەردى ىسكە قوسۋ جوسپارلانعان. بۇل مينەرالدىق شيكىزاتتى تەرەڭىرەك وڭدەۋگە جانە وڭدەۋ دەڭگەيى جوعارى ونىمدەردىڭ ەكسپورتىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

قازاقستان مەن ە و ىنتىماقتاستىعى

سيرەك مينەرالدار سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى - قازاقستان مەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى ارىپتەستىك.

2022 -جىلعى 7-قاراشادا قازاقستان مەن ە و اراسىندا شيكىزاتتىڭ تۇراقتى جەتكىزۋ تىزبەكتەرى، اككۋمۋلياتور جاساۋعا پايدالانىلاتىن ماتەريالدار جانە جاڭارتىلاتىن سۋتەگى سالاسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى ءوزارا تۇسىنىستىك جونىندەگى مەموراندۋمعا قول قويىلدى.

2023 -جىلى تاراپتار مەموراندۋمدى ىسكە اسىرۋعا ارنالعان جول كارتاسىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى. ال 2025 -جىلى 2025- 2026 -جىلدارعا ارنالعان ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا جوسپارى بەكىتىلدى.

- وسى باعىتتاعى جوبالاردىڭ ءبىرى گەرمانيانىڭ HMS Bergbau AG كومپانياسىنىڭ شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى جوباسى. كومپانيا قۇرامىندا سيرەك مەتالدار، ونىڭ ىشىندە ليتي بار كەشەندى كەندەردى بارلاۋ، ءوندىرۋ جانە قايتا وڭدەۋدى كوزدەيتىن جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. ونىڭ قۇرامىنا «الاتاۋ ليتي»، «Qazaq Lithium» جانە «Bergbau Altai» كومپانيالارى كىرەدى، - دەلىنگەن قۇجاتتا.

قازاقستان مەن ە و-نىڭ كريتيكالىق شيكىزات سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعى گە ولوگيالىق بارلاۋ، جاڭا كەن ورىندارىن يگەرۋ، قوسىلعان قۇن تىزبەكتەرىن دامىتۋ، اككۋمۋلياتور ونەركاسىبىنە قاجەتتى ماتەريالدار ءوندىرۋ، شيكىزاتتى وڭدەۋ جانە بايىتۋ، ESG ستاندارتتارىن ەنگىزۋ، عىلىمي-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق پەن كادر دايارلاۋ باعىتتارىن قامتيدى.

جەر قويناۋىن پايدالانۋ قۇقىعىن الۋ ءتارتىبى

قازاقستاندا قاتتى پايدالى قازبالاردى بارلاۋ جانە ءوندىرۋ قۇقىعى ليتسەنزيا نەگىزىندە بەرىلەدى. قولدانىستاعى ءتارتىپ بويىنشا مۇنداي قۇقىقتىڭ ءبىر بولىگى اۋكسيون ارقىلى راسىمدەلەدى. 2026 -جىلى بەكىتىلگەن جاڭا قاعيدالار پايدالى قاتتى قازبالاردى بارلاۋ مەن وندىرۋگە ارنالعان اۋكتسيونداردى وتكىزۋ جانە ولاردىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا ليتسەنزيا بەرۋ ءتارتىبىن ناقتىلاپ بەردى. ينۆەستور ءۇشىن نەگىزگى كەزەڭدەردىڭ ءبىرى گە ولوگيالىق بارلاۋ. ەگەر ونىڭ ناتيجەسىندە كەن ورنى انىقتالسا، جەر قويناۋىن پايدالانۋشىعا سول ۋچاسكەدە پايدالى قاتتى قازبالاردى وندىرۋگە ليتسەنزيا الۋعا ايرىقشا قۇقىق بەرىلۋى مۇمكىن.

جەر قويناۋىن پايدالانۋشىعا ءبىرقاتار مىندەت جۇكتەلەدى. ولاردىڭ قاتارىندا ەڭ تومەنگى شىعىستاردى قامتاماسىز ەتۋ، جەر قويناۋىن ۇتىمدى پايدالانۋ، وندىرىستىك جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك تالاپتارىن ساقتاۋ، قازاقستاندىق كادرلاردى دايارلاۋ جانە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا قاتىسۋ بار.

مەملەكەت ءوندىرىستى ەل ىشىندە دامىتۋعا باعىتتالعان ونەركاسىپتىك-يننوۆاتسيالىق جوبالارعا دا ارنايى مۇمكىندىك قاراستىرعان. 2025 -جىلعى زاڭنامالىق وزگەرىستەرگە سايكەس، قۇنى 14,5 ميلليون ا ە ك-تەن اساتىن، ءبىرىڭعاي يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن جانە وندىرىستىك پروتسەسى جەر قويناۋىن پايدالانۋمەن بايلانىستى جوبالارعا بەلگىلى ءبىر اۋماقتا ۋران مەن كومىردەن باسقا قاتتى پايدالى قازبالاردى بارلاۋ نەمەسە ءوندىرۋ ءۇشىن جەر قويناۋى ۋچاسكەسىن الۋ مۇمكىندىگى بەرىلگەن.

مۇنداي جوبالارعا ليتسەنزيا بەرىلگەن كەزدە ينۆەستورعا قوسىمشا مىندەتتەمەلەر قويىلادى. ولار ينۆەستيتسيا كولەمىنە، ەڭبەكاقى دەڭگەيىنە، وندىرىلگەن پايدالى قازبالاردى قايتا وڭدەۋگە، قازاقستاندىق كادرلاردى دايارلاۋعا جانە تەحنولوگيالار ترانسفەرتىنە قاتىستى بولۋى مۇمكىن.

قازاقستانداعى جەر قويناۋىن پايدالانۋ ساياساتى تەك كەن وندىرۋگە رۇقسات بەرۋمەن شەكتەلمەيدى. مەملەكەت ينۆەستوردان بارلاۋ مەن وندىرۋمەن قاتار، شيكىزاتتى وڭدەۋدى، تەحنولوگيا ەنگىزۋدى، كادر دايارلاۋدى جانە ءوندىرىستىڭ ەل ەكونوميكاسىنا قوساتىن قۇنىن ارتتىرۋدى كۇتەدى.

سيرەك مەتالدار سالاسىن دامىتۋعا باسىمدىق بەرىلمەك

قازاقستاندا سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار سالاسىن دامىتۋدىڭ جۇيەلى شارالارى 2024-2028 -جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپار اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. قۇجات مينەرالدىق-شيكىزات بازاسىن كەڭەيتۋگە، ءوندىرىستى جاڭعىرتۋعا، جاڭا ءونىم تۇرلەرىن يگەرۋگە، زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە جانە سالانىڭ نورماتيۆتىك بازاسىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان.

كەشەندى جوسپاردا گە ولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى، تەحنوگەندىك مينەرالدىق تۇزىلىمدەردى باعالاۋ مەن پايدالانۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى، كاسىپورىنداردىڭ نەگىزگى قورلارىنىڭ توزۋى، زاماناۋي تەحنولوگيالاردىڭ جەتىسپەۋى جانە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانىڭ دامىماۋى سالانىڭ نەگىزگى پروبلەمالارى رەتىندە كورسەتىلگەن.

قۇجاتقا سايكەس، قازاقستاندا 120 دان استام سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار كەن ورنى انىقتالعان. ولاردىڭ قاتارىندا ۆانادي، تيتان، سيركوني، تانتال، نيوبي، ليتي، موليبدەن، ۆولفرام جانە بەريللي كەن ورىندارى بار. سالا ءۇشىن تەحنوگەندىك مينەرالدىق تۇزىلىمدەر دە ماڭىزدى رەسۋرس سانالادى. مەملەكەتتىك بالانستا سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار بار شامامەن 41 ت م ت وبەكتىسى ەسەپتە تۇر، ونىڭ 31 ى جەر قويناۋىن پايدالانۋعا بەرىلگەن.

كەشەندى جوسپاردا كەن ورىندارىمەن قاتار ت م ت، وندىرىستىك قالدىقتار مەن ەلەكتروندىق سىنىقتاردى قايتا وڭدەۋ ارقىلى مينەرالدىق- شيكىزات بازاسىن كەڭەيتۋ كوزدەلگەن. بۇدان بولەك، شىعىس قازاقستانداعى قالبا-نارىم ايماعىندا، بايانكول الاڭىندا، سونداي-اق ارال مەن كاسپي وڭىرلەرىندە ءليتيدىڭ پەرسپەكتيۆالى كوزدەرىن انىقتاۋ جۇمىستارى قاراستىرىلعان.

سونىمەن بىرگە سالادا يمپورتتىق شيكىزاتقا تاۋەلدىلىك، كاسىپورىندارداعى تەحنولوگيالار مەن جابدىقتاردىڭ توزۋى سياقتى ماسەلەلەر بار. 2024-2028 -جىلدارى كاسىپورىنداردى تەحنيكالىق قايتا جاراقتاندىرۋ، تەحنولوگيالار ترانسفەرتى نەگىزىندە بەس جاڭا ءوندىرىستى ىسكە قوسۋ جانە سيرەك مەتالداردان بەس جاڭا ءونىم ءتۇرىن يگەرۋ جوسپارلانعان.

كەشەندى جوسپار اياسىندا بارلاۋ مەن وندىرۋگە باعىتتالعان وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار كولەمىن 40 پايىزعا، ال سيرەك جانە جەردە سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار ءوندىرىسىن كەمىندە 40 پايىزعا ارتتىرۋ كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار بەس جاڭا تەحنولوگيانى وندىرىستە ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.

الەمدىك نارىقتاعى سيرەك مەتالدار

سيرەك جەر مەتالدارى جوعارى تەحنولوگيالى وندىرىستەر ءۇشىن ماڭىزدى شيكىزاتتىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. ولار تۇراقتى ماگنيتتەر، اككۋمۋلياتورلار، كاتاليزاتورلار، كەراميكا مەن شىنى وندىرىسىندە، مەتاللۋرگيادا جانە باسقا دا سالالاردا پايدالانىلادى. ال ماگنيت ءوندىرىسى الەمدىك دەڭگەيدە سيرەك جەر مەتالدارىن تۇتىنۋدىڭ نەگىزگى باعىتى بولىپ قالماق.

ا ق ش گەولوگيالىق قىزمەتىنىڭ (USGS) 2026 -جىلعى دەرەگىنە سايكەس، 2025 -جىلى الەمدە شامامەن 390 مىڭ توننا سيرەك جەر مەتالى وندىرىلگەن. بۇل 2024 -جىلعى 380 مىڭ توننادان جوعارى. ءوندىرىس كولەمى بويىنشا قىتاي ايقىن كوش باستاپ تۇر: 2025 -جىلى ەلدە 270 مىڭ توننا سيرەك جەر مەتالى ءوندىرىلدى. بۇل الەمدىك ءوندىرىستىڭ شامامەن 69 پايىزىنا تەڭ.

ءىرى وندىرۋشىلەر قاتارىندا ا ق ش، اۆستراليا، ميانما جانە برازيليا بار. 2025 -جىلى ا ق ش-تا 51 مىڭ توننا، اۆستراليادا 29 مىڭ توننا، ميانمادا 22 مىڭ توننا، برازيليادا 2 مىڭ توننا ءوندىرىلدى.

USGS دەرەكتەرىندەگى تاعى ءبىر ماڭىزدى كورسەتكىش - قورلاردىڭ ەلدەر بويىنشا شوعىرلانۋى جايلى. قىتايدىڭ سيرەك جەر مەتالدارى بويىنشا قورى 44 ميلليون توننا، ا ق ش-تا 1,9 ميلليون توننا دەپ باعالانعان. اۆستراليا بويىنشا USGS-تىڭ 2026 -جىلعى كەستەسىندە 3,3 ميلليون توننا دەپ كورسەتىلگەن.

قىتاي فاكتورى جانە باعا ديناميكاسى

سيرەك جەر مەتالدارى نارىعىنداعى نەگىزگى تاۋەكەلدەردىڭ ءبىرى ءوندىرىس پەن وڭدەۋدىڭ جەكەلەگەن ەلدەردە شوعىرلانۋى. 2025 -جىلى قىتاي ساماري، گادوليني، تەربي، ديسپروزي، ليۋتەتسي، سكاندي جانە يتتريگە قاتىستى ەكسپورتتىق باقىلاۋدى كۇشەيتتى. كەيىن ەكسپورتتىق شەكتەۋلەر باسقا دا سيرەك جەر ەلەمەنتتەرىنە دە ەنگىزىلدى.

قاراشادا ولاردىڭ ءبىر بولىگى ءبىر جىل مەرزىمگە توقتاتىلعانىمەن، ساۋىردە ەنگىزىلگەن نەگىزگى باقىلاۋ شارالارى كۇشىندە قالدى.

باعا نارىعىندا دا وزگەرىس بايقالدى. USGS مالىمەتىنە سايكەس، 2025 -جىلى نە وديم وكسيدىنىڭ ورتاشا باعاسى كيلوگرامىنا 73 دوللار، پرازە وديم وكسيدىنىكى 74 دوللار بولدى. 2024 -جىلى بۇل كورسەتكىشتەر تيىسىنشە 56 جانە 56 دوللار بولعان. وسىلايشا، ماگنيت وندىرىسىندە كەڭ قولدانىلاتىن ەكى مەتالل باعاسىنىڭ ورتاشا جىلدىق كورسەتكىشى ءبىر جىل ىشىندە ءوستى.

قازاقستان ءۇشىن قانداي مۇمكىندىك بار

الەمدىك سيرەك جەر مەتالدارى نارىعىندا ءوندىرىس كولەمى ءوسىپ كەلە جاتقانىمەن، نەگىزگى ءوندىرىس پەن وڭدەۋ قۋاتتارىنىڭ جەكەلەگەن ەلدەردە شوعىرلانۋى جەتكىزۋ تىزبەكتەرىنىڭ تۇراقتىلىعىنا قاتىستى تاۋەكەلدەردى كۇشەيتىپ وتىر. قىتايدىڭ ەكسپورتتىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋى بۇل تاۋەكەلدىڭ تەك ەكونوميكالىق ەمەس، ستراتەگيالىق سيپاتقا يە ەكەنىن كورسەتتى.

قازاقستان ءۇشىن بۇل جاعداي جاڭا مۇمكىندىك تەرەزەسىن اشادى. ەلدىڭ ارتىقشىلىعى مينەرالدىق- شيكىزات بازاسىنىڭ بولۋى عانا ەمەس، كريتيكالىق شيكىزاتتى بارلاۋ، ءوندىرۋ، وڭدەۋ جانە دايىن ءونىم شىعارۋدى ءبىر تىزبەككە بىرىكتىرۋ مۇمكىندىگى.

الايدا الەمدىك نارىقتا باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ ءۇشىن كەن قورىنىڭ بولۋى جەتكىلىكسىز. گەولوگيالىق بارلاۋدى كۇشەيتۋ، ينۆەستيتسيا تارتۋ، زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ، وندىرىستىك قۋاتتاردى جاڭعىرتۋ جانە جوعارى قوسىلعان قۇنى بار ءونىم شىعارۋدى جولعا قويۋ قاجەت.

قازاقستاننىڭ الدىندا تۇرعان نەگىزگى مىندەت سيرەك كەزدەسەتىن شيكىزاتتى جاي عانا ەكسپورتتاۋ ەمەس، ونىڭ نەگىزىندە جاڭا وندىرىستەر مەن قوسىلعان قۇن تىزبەكتەرىن ەل ىشىندە قالىپتاستىرۋ. بۇل ءبىر جاعىنان سىرتقى نارىقتاعى جەتكىزۋ تىزبەكتەرىن ءارتاراپتاندىرۋعا ۇلەس قوسا الادى، ەكىنشى جاعىنان قازاقستاننىڭ مينەرالدىق رەسۋرستاردان الاتىن ەكونوميكالىق قايتارىمىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.