مال باققان نەگە بايىمايدى

مالدى باعۋعا دا، ونى وسىرۋگە دە قازىر قۇلشىنىس جوقتىڭ قاسى. ءتۇبىن قازساڭ، ءتۇرلى سىلتاۋ تابىلادى.

قارىزدان قارىزعا

قىزىلوردا وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ 1-مامىر كۇنگى مالىمەتىنە سۇيەنسەك، وڭىردە 398,1 مىڭ ءمۇيىزدى ءىرى قارا، 746,2 مىڭ قوي مەن ەشكى، 288,8 مىڭ جىلقى، 67,2 مىڭ تۇيە تىركەلگەن. ازىن- اۋلاق مالدى تالعاجاۋ ەتكەن اعايىندى بىلاي قويعاندا، وتار قوي، تابىن سيىر، ءۇيىر جىلقى ۇستايتىن شارۋاشىلىقتاردىڭ قاعاناعى قارق، ساعاناعى سارق بولىپ وتىرعانى شامالى.

قازاقستان فەرمەرلەر قاۋىمداستىعى قىزىلوردا وبلىستىق فيليالىنىڭ ءتوراعاسى، «سىر سىيى» شارۋا قوجالىعىنىڭ ءتوراعاسى نۇرلان بيمانوۆ جيىرما جىلدان بەرى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ كەلەدى.

- كوبى مال ۇستاعان ادام بىردەن بايىپ كەتەدى دەپ ويلايدى. قاتە تۇسىنىك. ول ءۇشىن اينالىمدا قوماقتى قاراجات بولۋى كەرەك. كاسىپ باستاعانىمدا نەسيە العان ەدىم. الايدا، 2020-جىلدىڭ سوڭىنا تامان ويلاماعان جەردەن 98 باس سيىرىمدى جۇت جالماپ تىندى. نەسيەنى تولەي الماي قالدىم، قاتتى قينالعاندىقتان تالاي جاۋاپتى مەكەمەگە بارىپ، جانايقايىمدى جەتكىزدىم. ءسوزىم دالەلدى بولۋ ءۇشىن ۆەتەرينارلىق ستانسيادان انىقتاما كەرەك ەكەن. الايدا ونداعىلار «بۇل ماسەلە كورسەتكىشكە تەرىس اسەر ەتەدى، وبلىسقا مالدى كىرگىزە دە، سىرتقا شىعارا دا الماي قالامىز، ءسىزدىڭ كەسىرىڭىزدەن بۇكىل شارۋا شۋلاپ كەتەدى» دەپ ءۋاج ايتتى. ەشكىمگە زيانىمدى تيگىزبەس ءۇشىن نەسيەنى ارەڭ دەگەندە ءوزىم تولەپ قۇتىلدىم. شارۋاشىلىق جۇمىسىن اياققا تۇرعىزۋ ماقساتىندا بىلتىر بانكتەن تاعى قىرۋار قارىز الدىم. ودان قۇتىلۋ ءۇشىن ءبىز قايتەمىز؟ مال تۋعان بويدا ءتولىن باسپاق نەمەسە جاباعى كۇيىندە، جەتپەگەن جەرىن ارىقتاۋ، كارىلەۋ مالدى ساتىپ تولتىرامىز. كارى مال ساتساق، ءبىر-ەكى باس ۇرعاشىسىن الىپ قالامىز. مال باسىن وسىلاي ۇستاۋدان باسقا امال جوق. مالدىڭ باسىن كوبەيتۋدەن بۇرىن ساقتاي الساق تا سول پايدا دەپ ەسەپتەيمىز، - دەدى نۇرلان بيمانوۆ.

مالشى جوق، جايىلىم تاپشى

وڭىردەگى ءىرىلى-ۇساقتى شارۋاشىلىقتاردىڭ باس اۋرۋى - مالشى تاپشىلىعى. ويتكەنى ەن دالادا مال باعۋعا ەشكىم قۇلىقتى ەمەس. اسىرەسە، جاستار اتاكاسىپتىڭ ازابىنان قاشادى.

- بۇگىنگى كۇنى مال ۇستاپ وتىرعان ادامداردىڭ جاسى الپىستان اسىپ، جەتپىسكە تايادى. وبرازدى تۇردە ولاردا ءجۇز سيىر بار دەسەك، بۇعان جەتۋ ءۇشىن شارۋا وتىز جىل ۋاقىتىن سارپ ەتتى. سانالى ءومىرى مالدىڭ سوڭىندا جۇرۋمەن ءوتتى. ەندى وعان ارتىق ەشتەڭەنىڭ كەرەگى جوق. بالا-شاعاسىن اسىراۋعا جەتسە بولدى، ءارى قاراي دامىتۋعا نيەت جوق، قايراتى قايتقان. بالالارى اكەسىنىڭ قانداي اۋىرتپالىققا توتەپ بەرگەنىن كورىپ وسكەندىكتەن ونىڭ جولىن جالعايدى دەپ ايتا المايمىن. سوندىقتان مۇنداي ازاماتتاردىڭ تاجىريبەسىن پايدالانۋعا مەملەكەت مۇددەلى بولۋى كەرەك، - دەدى ەكونوميست ەرۇلان ومىرسەرىكوۆ.

فەرمەرلەر قاۋىمداستىعى فيليالىنىڭ باسشىسى ايتقانداي، مال باعۋ ءۇشىن وتباسىلى ادامدى تابۋ قيىننىڭ قيىنى. الىپ-ۇشىپ كەلگەن بويداق جىگىتتەردىڭ ءوزى كوپكە شىدامايتىن كورىنەدى. الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ جاسالماعانىنان بولەك ينتەرنەت تارتپايتىن جەردە ەشكىم تۇرعىسى كەلمەيدى ەكەن.

مال شارۋاشىلىعىنىڭ اياعىنا تۇساۋ سالىپ وتىرعان تاعى ءبىر ماسەلە - ەلدى مەكەندەردەگى جايىلىمنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى. اتاكاسىپتى ۇزاق جىل جالاعاش اۋدانىندا دوڭگەلەتكەن نۇرلان بيمانوۆ جەر قۇنارىنان ايىرىلعاسىن شارۋاشىلىقتى ىرگەدەگى سىرداريا اۋدانىنىڭ اسقار توقماعامبەتوۆ اۋىلىنا كوشىرۋگە ءماجبۇر بولىپتى.

- اۋىلدا كۇرىش ەگىپ جاتىر، سىرتىن قالىڭ ەتىپ قورشاپ قويعان. مال جاياتىن جەر جوقتىڭ قاسى. ءوزىم بىلەتىن جالاعاش، سىرداريا اۋداندارىنداعى ماسەلەنى ايتايىن. پاداعا شىعۋ ءۇشىن اۋىلدان بەرىسى 15 شاقىرىم قاشىقتىققا دەيىن ءجۇرۋ كەرەك. ويتكەنى وعان دەيىن كۇرىشتىكتەن بوسامايدى. ەندى ەسەپتەڭىز، تاڭعى ساعات 7 دەن باستاپ قورادان شىققان قوي-سيىرىڭىز ورىسكە ساعات 11 دە، ياعني تۇسكە جاقىن جەتەدى. جولدان شارشاپ جەتكەن مال ەندى جايىلا بەرگەندە باقتاشى ونى كەرى قايىرۋعا ءماجبۇر. وسى سەبەپتى ونىڭ جەگەنى بويىنا جۇقپايدى. ەگەر ەلدى مەكەننەن 1-1,5 شاقىرىم جەردە جايىلىپ جۇرسە، مالدىڭ جاعدايى جاقسى بولىپ، باسى دا كوبەيەر ەدى، - دەدى ول.

اۋىلدىڭ جايىن جاقسى بىلەتىن ەرۇلان ومىرسەرىكوۆ جايىلىم ماسەلەسىن جەكە كاسىپكەر ەمەس، اۋىل اكىمى رەتتەۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيدى.

- 30-40 مىڭ قويى بار اۋىلدا فەرما جىل ون ەكى اي جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن كەم دەگەندە 2,5 ميلليارد تەڭگە كەرەك. بۇل - ۇكىمەت ءۇشىن بولماشى اقشا. ەسەسىنە قوي شارۋاشىلىعىنا 120 ادام جۇمىسقا تارتىلادى. وعان كەم دەگەندە 30-40 شاقتى تەحنيكا كەرەك. قوي تولدەپ، مال باسى ەسەلەنەدى. قوڭ جيناعان مالدى وتكىزىپ، جۇيەلى جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىستىك كووپەراتيۆى ۇلگىسىن قولدايمىن. جايىلىمدىق جەردى جەكە مەنشىكتەن الىپ، اۋىل اكىمىنىڭ قۇزىرىنا وتكىزۋ كەرەك. ويتكەنى شارۋاشىلىق يەسى ءوزى ساتىپ العان جەرگە باسقا بىرەۋدىڭ مالىن كىرگىزبەيدى. ال جەر دەمالۋى كەرەك. قىزىلوردانىڭ گەوگرافيالىق جاعدايىندا شارۋالار كوشىپ- قونىپ وتىرماسا بولمايدى، - دەدى ول.

بارىمتاعا توقتام بولماي تۇر

ەڭبەكشى اۋىلدىق وكرۋگى - مال باسىنىڭ كوپتىگى جونىنەن شيەلى اۋدانداعى الدىڭعى قاتارداعى ەلدى مەكەن.

- اۋىلدا مال جايىلىمى جانە پادا ماسەلەسى تولىق شەشىلگەن. باقتاشى رەتىندە ەكى تۇرعىن قوعامدىق جۇمىسقا تارتىلعان. ولار كۇندەلىكتى 350 دەن ارتىق ءىرى قارانى كەزەكپەن باعادى. ءارقايسىسى 250 مىڭ تەڭگە جالاقى الادى. وكىنىشتىسى مال ۇرلىعى ازايماي تۇر. ونىڭ كوبى - پادادان تىس، ياعني وزدەرى ورىسكە جىبەرەتىن ادامداردىڭ مالى، - دەدى اۋىل اكىمى ەلدوس ءجۇسىپ.

ونىڭ ايتۋىنشا، بارىمتاشىلار بىلتىر كۇزدەن بەرى شامامەن 25 مالدى قولدى قىلعان. مال ۇرلىعىنا وبلىس بويىنشا توسقاۋىل بولماي تۇرعانىن ءتارتىپ ساقشىلارى دا مويىنداپ وتىر.

- قىلمىستىڭ تىركەلۋ كورسەتكىشى وتكەن جىلعىمەن قارايلاس. بيىل 8 قىلمىسكەردەن قۇرالعان 2 توپ قۇرىقتالدى. مال ۇرلىعى اۋدانداردا ءجيى تىركەلگەن. قىلمىسكەرلەر ارام پيعىلىن كوبىنە دالادا قاراۋسىز جۇرگەن تۇلىكتى ايداپ نەمەسە سويىپ اكەتۋ سحەماسى بويىنشا جۇزەگە اسىرادى. ال قىلمىستى جاسايتىنداردىڭ ىشىندە جۇمىسسىزداردىڭ سالماعى باسىم، - دەدى وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى ەرماحان ءابدىرامانوۆ.

پوليتسيانىڭ مالىمەتىنشە، 137 اۋىلدىق وكرۋگتىڭ 60 دا نەمەسە 43,7 پايىزىندا عانا پادا ۇيىمداستىرىلىپ، باقتاشىمەن قامتىلعان.

قىزىلوردا قالاسىنداعى 8 اۋىلدىق وكرۋگتىڭ 1 دە، شيەلىدە 22 ەلدى مەكەننىڭ 4 دە، جاڭاقورعاندا 25 اۋىلدىڭ 4 دە، قارماقشىدا 11 اۋىلدىڭ 2 دە عانا ماسەلە شەشىمىن تاپقان. جالاعاش اۋدانىندا 15 اۋىلدىق وكرۋگ بولا تۇرا بىردە-بىرەۋىندە پادا ۇيىمداستىرىلماعان.

- مال ۇرلىعىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا بەلگىلەنبەگەن ورىنداردا قاراۋسىز جۇرگەن مال يەلەرىنە قاتىستى اكىمشىلىك كودەكستىڭ 408-بابى بويىنشا 427 اكىمشىلىك (2025-جىلى 4-ايدا - 283) شارا كورىلگەن. ۆەتەريناريا قىزمەتكەرلەرىمەن بىرلەسىپ اتقارعان رەيدتىك ءىس-شارالار ناتيجەسىندە كودەكستىڭ 406-بابى بويىنشا 162 اكىمشىلىك قۇقىقبۇزۋشىلىق انىقتالدى، - دەدى دەپارتامەنت وكىلى.

«مەملەكەتتەن قايران جوق»

Kazinform ءتىلشىسى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جەر قاتىناستارى باسقارماسىنان مال شارۋاشىلىعىنا مەملەكەتتەن قانداي كومەك بارىن سۇراپ ءبىلدى.

- اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋ اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ 2019-جىلعى 15-ناۋرىزداعى اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى، مال شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدىلىگىن جانە ءونىم ساپاسىن ارتتىرۋدى سۋبسيديالاۋ تۋرالى  108-قاعيداسىنا سايكەس مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلىپ كەلەدى. شوپاندارعا مەملەكەتتىك قولداۋ ماقساتىندا وتاندىق اسىل تۇقىمدى قوي ساتىپ العانعا 1 باسىنا 26 مىڭ تەڭگە، بورداقىلاۋ الاڭدارىنا وتكىزىلگەن ءار ەركەك توقتى ءۇشىن 3 مىڭ تەڭگەدەن، اسىل تۇقىمدى قوي ءتولىن وسىرۋگە كەتكەن شىعىننىڭ قۇنىن ارزانداتۋ ءۇشىن 1 باسىنا 4 مىڭ تەڭگە سۋبسيديا نورماتيۆى بەكىتىلگەن، - دەلىنگەن رەسمي جاۋاپتا.

بۇعان دەيىن ءبىز قازاقستاندا 2026-2030-جىلدارعا ارنالعان مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جونىندەگى كەشەندى جوسپار ازىرلەنىپ جاتقانىن، وندا مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن مالشىلار مەن شوپانداردىڭ زەينەت جاسىن تومەندەتۋ، جاستاردى اۋىلدا ۇستاپ قالۋ جانە تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋ كوزدەلگەنىن جازعان ەدىك.