«اشىق اسپاننان» اۋە حابىنا دەيىن: ەلىمىزدىڭ اۆياتسيالىق جۇيەسى قالاي قالىپتاسىپ جاتىر

جۇك اۆياتاسىمالى نەسىمەن ماڭىزدى؟

قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ورنى - ەڭ ماڭىزدى ستراتەگيالىق ارتىقشىلىق. ەل اۋماعىندا ەۋروپا مەن ازيانى بايلانىستىراتىن ەڭ قىسقا اۋە دالىزدەرى بار، ال بىرنەشە ساعاتتىق ۇشۋ قاشىقتىعىندا رەسەي، قىتاي، ورتالىق ازيا، كاۆكاز، تاياۋ شىعىستىڭ اۋقىمدى نارىعى جاتىر.

دەگەنمەن، ءتيىمدى گەوگرافيالىق ورىننىڭ ءوزى اۆياتسيا سالاسىندا كوشباسشى بولۋعا كەپىل بولا بەرمەيدى. باستى ناتيجە كەشەندى جوسپارعا بايلانىستى: اۋەجاي ينفراقۇرىلىمى، لوگيستيكالىق جۇيە، سيفرلىق تەحنولوگيا دامۋى شارت. تۇپتەپ كەلگەندە، ناتيجەنى ۇلتتىق اۋە كومپانيالارىنىڭ جاي- كۇيى مەن ينۆەستورلاردىڭ كوزقاراسى قالىپتاستىرادى. مۇنداي ۇستانىمنىڭ دۇرىستىعىن الەمدىك اۆياتسيانىڭ ءىرى ورتالىعىنا اينالعان دۋباي، ىستانبۇل، دوحا، سينگاپۋر تاجىريبەسى دالەلەدەپ وتىر.

قازاقستان دا وسى باعىتقا بەيىل. مەملەكەت سالادا جاي ترانزيتتىك ەل بولعىسى كەلمەيدى. اۋە تاسىمالىن ەكونوميكالىق پايداعا اينالدىراتىن اۆياتسيالىق ەكوجۇيە قالىپتاستىرۋدى كوزدەپ وتىر، ياعني ماقسات - گەوگرافيالىق ەرەكشەلىكتى ناقتى ەكونوميكالىق ارتىقشىلىققا اينالدىرۋ.

بۇگىنگە دەيىن وتاندىق اۆياتسيا سالاسى جولاۋشىلار تاسىمالىنىڭ دەڭگەيىمەن باعالانىپ كەلدى. الايدا جاھاندىق اۆياتسيا نارىعى وزگەرىپ جاتىر، قازىر نەگىزگى ولشەم جۇك اۋە تاسىمالىنا ويىستى. بۇعان بىرنەشە فاكتور ىقپال ەتتى.

بىرىنشىدەن، الەمدە ەلەكتروندىق كوممەرتسيا، حالىقارالىق ساۋدا اينالىمى كۇشەيدى.

ەكىنشىدەن، مۋلتيمودالدى كولىك دالىزدەرى مەن مەملەكەتتەر اراسىنداعى وڭىرلىك لوگيستيكالىق حاب مارتەبەسى ءۇشىن باسەكە ارتقان.

الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي، كوپتەگەن حالىقارالىق اۋەجايعا تابىستىڭ قوماقتى بولىگى جۇك تاسىمالىنان تۇسەدى. ويتكەنى بۇل سەگمەنت جولاۋشىلار اعىنى سەكىلدى ماۋسىمدىق وزگەرىسكە تاۋەلدى ەمەس. وعان قوسا ءوندىرىس، ەكسپورت، ەلەكتروندىق ساۋدا، جاھاندىق لوگيستيكامەن تىكەلەي بايلانىسى بار. سوندىقتان كولىك مينيسترلىگى جۇك اۆياتسياسىن دامىتۋعا ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر. مەملەكەتتىك ساياسات رايىن بايقاساق، ەلدەگى كولىك ساياساتىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتى دا جۇك اۋەتاسىمالىنا نەگىزدەلمەك.

جەكە جوبادان مەملەكەت ستراتەگياسىنا دەيىن

اۆياتسيا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات جۇيەلى سيپاتقا بەت الدى. ولاي بولۋدىڭ دا سەبەبى جوق ەمەس. ۇكىمەتتىڭ اۆياتسيالىق حاب قۇرۋ يدەياسى ءىرى اۋەجاي سالۋمەن شەكتەلمەيدى، بۇل - كۇردەلى ەكوجۇيە. مەملەكەت ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءبىر- ءبىرىن تولىقتىراتىن بىرنەشە باعىتتى دامىتۋعا ءماجبۇر.

ول قانداي باعىتتار؟ جۋىردا جۇك اۆياتسياسىن دامىتۋعا ارنالعان كەشەندى باعدارلاما ازىرلەندى. ونىڭ اياسىندا اۋە جۇك تاسىمالداۋشى كومپانيا قۇرىلىپ، 6 اۋەجاي بازاسىندا اۆياتسيالىق حاب جەلىسى قۇرىلماق. سونىمەن قاتار اۋەجايلار، جۇك تەرمينالدارى مەن اۆياتسيالىق وتىن ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ كوزدەلگەن. وتاندىق جۇك اۋە كومپانيالارىن قولداۋ ماقساتىندا بەس جىلدىق دامۋ جوسپارى ازىرلەنىپ، جۇك ۇشاقتارىن ەلگە اكەلۋ ءۇشىن 12 جىل كەدەندىك باج سالىعىنان بوساتۋ ءتارتىبى ەنگىزىلدى. مەملەكەت ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ مۇمكىندىگىن كەڭەيتىپ، سونىڭ نەگىزىندە 6 اۋەجايدى دامىتۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇعان قوسا، اۆياتسيالىق وتىنمەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتۋ، جەكە ينۆەستيتسيالار تارتۋعا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر.

وسى ساياسات نەگىزىندە جاڭادان قۇرىلعان Alatau Air Cargo كومپانياسىنىڭ باقىلاۋ پاكەتىنىڭ 50,98 پايىزى جەكە ينۆەستورعا بەرىلگەن بولاتىن. باقىلاۋدى ءبولىسۋ ۇلتتىق جۇك اۋە تاسىمالداۋدىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىن ەش كەمىتپەيدى. رەسمي دەرەككە سەنسەك، جەكە ينۆەستورلار تەك كومپانيانىڭ قارجىلىق جانە باسقارۋ ماسەلەلەرىنە عانا ارالاسا الادى.

كولىك مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، Alatau Air Cargo جىل سوڭىنا دەيىن العاشقى Boeing 767 جۇك ۇشاعىن قابىلداۋى مۇمكىن. الداعى جىلدارى كومپانيانىڭ اۋە پاركى 10 جۇك ۇشاعىنا دەيىن ۇلعايتىلماق.

بۇل باستامانىڭ ءبارى قازاقستاننىڭ جاڭا اۆياتسيالىق مودەلىنىڭ ىرگەسىن قالايتىنى انىق. دەي تۇرعانمەن، تابىستى اۆياتسيالىق حاب قۇرۋ ءۇشىن جەكە جوبالار جەتكىلىكسىز. ناتيجە ولاردى قانشالىقتى ءتيىمدى ۇيلەستىرىپ، ءبىرتۇتاس جۇيە رەتىندە جۇمىس ىستەتە الاتىنىمىزعا بايلانىستى.

ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، الەمدەگى تابىستى اۆياتسيالىق حابتاردىڭ باسىم بولىگى جۇك جانە جولاۋشىلار تاسىمالىن قاتار دامىتۋ ارقىلى پايداعا كەنەلىپ وتىر. سوندىقتان قازاقستان جۇك اۆياتسياسىن كۇشەيتۋمەن بىرگە حالىقارالىق اۋە باعىتتارىنىڭ جەلىسىن جەتىلدىرۋگە نيەتتى.

«اشىق اسپان» ساياساتى

حالىقارالىق اۋە باعىتتارىن كوبەيتكىمىز كەلسە، «اشىق اسپان» رەجيمىن كەڭەيتۋ ماڭىزدى. بۇل ساياسات شەتەلدىك اۋە كومپانيالارىنىڭ وتاندىق نارىققا كەلۋىن جەدەلدەتەدى. وعان قوسا حالىقارالىق رەيستەردى ارتتىرۋ، ەل اۋەجايلارىنىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن كۇشەيتۋ ماسەلەسىن شەشۋدىڭ جالعىز جولى - وسى.

مىسالى، استانا حالىقارالىق اۋەجايىن الايىق. وتكەن جىلى اۋەجاي ارقىلى 9,2 ميلليون جولاۋشى قاتىناعان. بۇل 2024 -جىلمەن سالىستىرعاندا 10,8 پايىزعا، 2023 -جىلعى دەڭگەيدەن شامامەن 25 پايىزعا جوعارى كورسەتكىش. قازىر اۋەجاي تاۋلىگىنە 260 تان استام ۇشۋ-قونۋ وپەراتسياسىن ورىندايدى، ولاردىڭ 90 عا جۋىعى حالىقارالىق رەيستەردىڭ ۇلەسىندە.

«اشىق اسپان» ساياساتى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق اۆياتسيا نارىعىمەن بايلانىسىن ەداۋىر جاقىنداتاتىنىن ايتتىق. سونىڭ ارقاسىندا ەلدىڭ اۋە كەڭىستىگىنە جاڭا شەتەلدىك تاسىمالداۋشىلار ەنىپ، حالىقارالىق باعىتتاردىڭ گەوگرافياسى كەڭەيە تۇسپەك. بۇگىندە استانادان الەمنىڭ 40-تان استام قالاسىنا تىكەلەي رەيستەر بار. ولاردىڭ قاتارىندا ىستانبۇل، دۋباي، بەيجىڭ، گۋاڭجوۋ، دانانگ، فرانكفۋرت، ۆارشاۆا، بەلگراد، لارناكا، سەۋل، تاشكەنت سەكىلدى ماڭىزدى باعىتتار كىرەدى. بيىلدىڭ وزىندە استانادان لارناكا، ۇلان-باتىر، گۋاڭجوۋ، ەرەۆان، دالامان قالالارىنا جاڭا اۋە باعىتى اشىلدى، وسىلايشا حالىقارالىق رەيستەردىڭ سانى 42 دەن 47 گە دەيىن ۇلعايدى.

الداعى جوسپارلار بۇدان اۋقىمدى. استانا حالىقارالىق اۋەجايى ۇزاق قاشىقتىققا قاتىنايتىن رەيستەر جەلىسىن كەڭەيتەمىز دەپ وتىر. سونىڭ ىشىندە نيۋ-يورككە تىكەلەي اۋە قاتىناسىن اشۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلىپ جاتقانى قۋانتادى.

جۇك تاسىمالى سالاسىندا دا ماڭىزدى وزگەرىس بايقالدى. ماۋسىم ايىنان باستاپ الەمدەگى ەڭ ءىرى جۇك اۋە تاسىمالداۋشى Cargolux Airlines International كومپانياسى استانا ارقىلى تۇراقتى رەيسىن قايتا باستادى. مۇنى حالىقارالىق لوگيستيكالىق وپەراتورلاردىڭ قازاقستانعا قىزىعۋشىلىق تانىتۋى دەپ تۇسىنگەن ءجون.

ينفراقۇرىلىم مەن اۆياوتىن - اۆياتسيالىق حابتىڭ وزەگى

اۆيا-ساراپشى ابىل كەكىلبايەۆتىڭ ايتۋىنشا، زاماناۋي جۇك اۋەجايلارىنىڭ باسەكەگە قابىلەتى ەڭ الدىمەن سيفرلاندىرۋ دەڭگەيىمەن سارالانادى. قۇجاتتاردى راسىمدەۋ، تاۋەكەلدەردى باعالاۋ، كەدەندىك باقىلاۋدان وتكىزۋ، جۇكتەردى سۇرىپتاۋ قانشالىقتى تەز جۇرگىزىلسە، تاڭداۋ دا سول اۋەجايعا تۇسەدى دەگەن ءسوز.

- ەگەر بۇل پروتسەستەر ۋاقتىلى اياقتالسا، ۇشاق قونعاننان كەيىن ۇزاق ۋاقىت قۇجات راسىمدەۋدى كۇتپەي، جۇك بىردەن كەلەسى لوگيستيكالىق كەزەڭگە جىبەرىلەدى. بۇل جۇكتەردىڭ جەردە تۇرۋ ۋاقىتىن قىسقارتىپ، ۇشاق اينالىمىن جەدەلدەتەدى. دەمەك، باسقارۋ ۋاقتىلى جۇزەگە اسسا، وپەراتسيالىق شىعىن ازايادى ءارى اۋەجاي حالىقارالىق جۇك تاسىمالداۋشىلارى بىزبەن جۇمىس ىستەۋگە ىقىلاستى بولادى، - دەپ تولىقتىردى ساراپشى.

سپيكەردىڭ پايىمىنشا، وڭىرلىك حابقا اينالۋ ءۇشىن حالىقارالىق رەيستەردىڭ كوبەيۋى جەتكىلىكسىز. كەز كەلگەن ءىرى اۆياتسيالىق ورتالىقتىڭ تۇراقتى جۇمىسى ۇشاقتار مەن تەرمينالداردىڭ سانىنا عانا ەمەس، سەنىمدى جانارماي جۇيەسىنە دە بايلاۋلى. ەگەر اۆياتسيالىق وتىن ۇزدىكسىز جەتكىزىلمەسە، ەڭ زاماناۋي ينفراقۇرىلىمنىڭ ءوزى تاسىمال كولەمىن ارتتىرا المايدى. سوندىقتان حالىقارالىق اۋە كومپانيالارى ءۇشىن Jet A-1 حالىقارالىق ستاندارتىنا سايكەس كەلەتىن وتىننىڭ تۇراقتى قورى، ونى ساقتايتىن بازا جانە جانارماي ينفراقۇرىلىمىنا قولجەتىمدىلىك اسا ماڭىزدى.

قازاقستاندا اتالعان تاقىرىپتى اياقسىز قالدىرىپ وتىرعان جوق. «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس، 2021 -جىلى ەلدەگى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى 587 مىڭ توننا اۆياتسيالىق وتىن وندىرسە، بيىل كورسەتكىش كەمىندە 825 مىڭ تونناعا جەتەدى دەگەن بولجام باسىم. بۇل ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى شامالاعان كولەمنەن 75 مىڭ تونناعا ارتىق. ماۋسىم ايىندا ءوندىرىس جوسپارى قوسىمشا 20 مىڭ تونناعا ۇلعايتىلىپ، شىلدە ايىندا تاعى 16 مىڭ توننا قوسىلۋى ىقتيمال.

فوتو: momotuning.ru

ايتا كەتەرلىگى، اۆياتسيالىق وتىن ءوندىرىسىن ارتتىرۋ ءۇشىن مۇناي وڭدەۋ كاسىپورىندارىن جاڭعىرتۋ جالعاسپاق. سونىڭ ىشىندە شىمكەنت مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ جىلدىق قۋاتىن 12 ميلليون تونناعا دەيىن، ال پاۆلودار مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۋاتىن 9 ميلليون تونناعا دەيىن جەتكىزۋ جوسپارلانعان.

بۇعان قوسا «قازمۇنايگاز- اەرو» ج ش س رەسپۋبليكانىڭ ءىرى اۋەجايلارىندا جاڭا جانارماي قۇيۋ كەشەندەرىن سالىپ، قولدانىستاعى نىسانداردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جاڭعىرتۋعا كوشتى.

ساراپشى ابىل كەكىلبايەۆ اۆياتسيالىق وتىندى ساقتاۋ مەن تاسىمالداۋدىڭ زاماناۋي جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ كەرەك دەپ سانايدى. ول ءۇشىن تاسىمالداۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ، باعا ساياساتىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. وسىنداي جۇيە ارقىلى عانا حالىقارالىق اۋە كومپانيالارىن قىزىقتىرا الامىز.

- ارينە، وتاندىق اۆياتسيالىق وتىن ىشكى نارىق پەن حالىقارالىق جولاۋشىلار رەيستەرىنىڭ سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ءبىراق بۇل قازاقستاندى حالىقارالىق جۇك اۆياتسياسىنىڭ ورتالىعىنا اينالدىرۋ ءۇشىن جەتكىلىكسىز. سەبەبى ءبىز ءالى اۆياتسيالىق جانار-جاعارمايدىڭ ءبىر بولىگىن كورشى مەملەكەتتەردەن يمپورتتاپ وتىرمىز، - دەيدى ابىل كەكىلبايەۆ.

جالپى، قازاقستان اۆياتسيا سالاسىن دامىتۋدا كۇردەلى ەكوجۇيەگە باسىمدىق بەرىپ كەلەدى. جۇك جانە جولاۋشىلار تاسىمالى، اۋەجاي ينفراقۇرىلىمى، اۆياتسيالىق وتىن، سيفرلىق شەشىم نازاردا بولماق. قولعا الىنعان جوبالار ءساتتى جۇزەگە اسسا، قازاقستاننىڭ ەۋرازياداعى ءىرى اۆياتسيالىق حابقا اينالار كۇنى الىس ەمەس.