ادەبيەتتەگى جاڭالىق پوستمودەرنيزممەن شەكتەلمەيدى - گۇلميرا ساۋلەمبەك
استانا. قازاقپارات - ادەتتە، ادەبي ورتادا پوستمودەرنيستىك ادەبيەت تۋرالى ءجيى ايتىلادى. كوپتەگەن شىعارمانى تالداعاندا، «ادەبيەتتەگى جاڭالىق» دەگەن تىركەستى ءجيى قولدانامىز. «جاڭاشىل اقىن»، «جاڭاشىل جازۋشى» كوبەيدى. مۇنىڭ سىرى نەدە؟ ولار ادەبيەتكە قانداي جاڭالىق اكەلدى؟ پوستمودەرنيستىك ءماتىننىڭ جۇيەسى، ەرەكشەلىگى، ءتاسىلى قانداي؟ وسى سۇراقتار توڭىرەگىندە ادەبيەتتانۋشى عالىم گۇلميرا ساۋلەمبەكپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
پوستمودەرنيزمدە جاڭا يدەيا ەمەس، قايتا پايىمداۋ ماڭىزدى
- XXIعاسىر باسىندا ەلىمىزدەگى ادەبي ديسكۋرستا پوستمودەرنيستىك ادەبيەت جايلى ءسوز بولسا، كوپشىلىك، ءتىپتى ادەبيەتشى قاۋىمنىڭ ءوزى ۇركە قارايتىن ەدى. قازىر ونداي توسىرقاۋ جوق. دەگەنمەن وسى پوستمودەرنيستىك ادەبيەت ۇعىمىنىڭ پايدا بولىپ، زەرتتەلىپ، الەمدىك ادەبيەتتە ورنىققانىنا دا جارتى عاسىردان استام ۋاقىت ءوتىپتى. الەمدىك ادەبيەتتە ودان بەرى دە نەشە ءتۇرلى تەندەنتسيالار مەن ءارتۇرلى اعىمدار پايدا بولىپ، ءارتۇرلى جانرلاردا كورىنىس تاپتى. سىزدىڭشە، قازاق ادەبيەتى پوستمودەرنيستىك ادەبيەتتىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ءوز توپىراعىندا تۇلەتە الدى ما؟ قازىر ءداستۇرلى مازمۇندا جازاتىندار دا وزدەرىن «جاڭاشىلمىز» دەۋگە قۇمار. پوستمودەرنيستىك ادەبيەتتىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى مەن ەرەكشەلىكتەرىن جەتە ءتۇسىنىپ، شىعارماشىلىعىن سوعان ساي بەيىمدەگەن اۆتورلار بار ما؟
- ءيا، قازىرگى كەزدە قازاق ادەبيەتى پوستمودەرنيزمنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ءوز توپىراعىندا دامىتۋعا، ونى الەمدىك ادەبيەتكە ساي بەيىمدەۋگە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قول جەتكىزدى. ارينە، باستاپقى كەزەڭدە پوستمودەرنيستىك ادەبيەتكە قاتىستى سىن مەن قاساڭ كوزقاراس بولدى. ءتىپتى، عالىمدار اراسىندا دا قازاق ادەبيەتىنىڭ ءداستۇرلى باعىتىمەن سالىستىرۋلار، ونىڭ ەستەتيكاسى مەن فيلوسوفياسىن تۇسىنبەۋشىلىك ورىن الدى.
ءبىراق ۋاقىت وتە كەلە ادەبيەت تە وزگەردى، قابىلداۋ مەن باعالاۋ ولشەمدەرى دە باسقاشا باعىتقا بەت بۇرا باستادى. بۇگىندە پوستمودەرنيستىك ادەبيەت تۋرالى تۇسىنىك تەرەڭدەدى. ونى كلاسسيكالىق ادەبيەتتى زەرتتەۋ ادىستەرىمەن تالداۋعا كەلمەيتىنىن كەيىنىرەك، زەرتتەۋلەر قاراسى مەن ول تۋرالى اقپاراتتار مولايا باستاعاندا ءتۇسىندى. باسىندا ۇركە قاراعان ءۇردىس ۋاقىت وتە كەلە اركىمنىڭ تالاسى بار دۇنيەگە اينالدى. ءداستۇرلى مازمۇندا جازاتىندار دا وزدەرىن «جاڭاشىلمىز» دەسە جانە ونى پوستمودەرنيزممەن بايلانىستىرسا، مۇنى جاڭاشىلدىقتىڭ تەك پوستمودەرنيزممەن شەكتەلمەيتىنىن تۇسىنبەۋدىڭ سالدارى دەۋگە بولادى.
الدىمەن جاڭاشىل دەگەنگە توقتالايىق. الەمدىك ادەبيەت ءۇشىن پوستمودەرنيزم جاڭالىق بولۋدان قالعان جانە ادەبيەتتەگى جاڭالىقتار پوستمودەرنيزم باعىتىمەن شەكتەلمەيدى. ادەبيەت جاندى قۇبىلىس، ءتىپتى جانرلاردىڭ تيپولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءوزى جىلجىمالى. جانرلاردان تۋىنداپ جاتقان كىشى جانرلىق تۇرلەر مەن ۋاقىت وتە كەلە جەكە-دارا تۇرگە اينالعان ىرگەلەس جانر تۇرلەرى سونىڭ ايعاعى. سوندىقتان ءداستۇرلى ادەبيەتتىڭ ءوز ىشىندە بولاتىن ءىرىلى-ۇساقتى ەستەتيكالىق وزگەرىستەردىڭ اراجىگىن اجىراتىپ وتىرۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ ادەبيەتتە تاعى ءبىر ماسەلە بار. ادەبيەتتە پايدا بولعان كەز كەلگەن وزگەرىستى مىندەتتى تۇردە «باتىستىق يزمدەردىڭ» اياسىندا باعالاۋ ءۇردىسى بار. شىن مانىندە، ءبىزدىڭ ادەبيەت - الەمدىك ادەبيەتتىڭ ءبىر بولشەگى. ءبىراق وسى تۇجىرىمدى بەتپەردە ەتىپ، كەز كەلگەن كوركەمدىك ەرەكشەلىكتى تەك باتىس ادەبي تەوريالارى ارقىلى تۇسىندىرۋگە تىرىسۋ - ءتول ادەبيەتتىڭ ىشكى زاڭدىلىعىن ەسكەرمەۋگە اكەلۋى مۇمكىن.
ال ەندى «پوستمودەرنيزمدى باعىت رەتىندە ءتۇسىنىپ، شىعارماشىلىعىن سوعان ساي بەيىمدەگەن اۆتورلار بار ما؟» دەگەن سۇراعىڭىزعا كەلسەك، ارنايى زەرتتەۋلەر بارىسىندا قازاق ادەبيەتىندە وسى باعىتتا نەمەسە وسى باعىتقا جاقىن شىعارما تۋدىرعان اۆتورلار بار ەكەنىن انىقتاعان بولاتىنبىز.
ءوزىڭىز ايتقانداي زەرتتەۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىندە جاڭالىعى بار دەگەن كوپتەگەن اۆتوردىڭ شىعارمالارىن سۇرىپتاۋدان وتكىزدىك.
سولاردىڭ ىشىندە اسلان جاقسىلىقوۆتىڭ «انت ۇرعانداردىڭ تۇستەرى»، دۇيسەنبەك ناقىپوۆتىڭ «وت ورنى»، ديدار امانتايدىڭ «گۇلدەر مەن كىتاپتار»، تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ «بەكتورىنىڭ قازىناسى»، جۇسىپبەك قورعاسبەكتىڭ «جاكوندانىڭ جانارى»، «ولمەيتىن قۇس»، الىبەك بايبولدىڭ «ورمانداعى جيىن»، مەرەي قوسىننىڭ «توستىكتىڭ قاتەلىگى» سىندى شىعارمالارىنان پوستمودەرن ەستەتيكاسىنا ءتان فراگمەنتارلىق، يرونيا، ينتەرتەكست، مادەني كودتارمەن ويىن، تىلدىك رەفلەكسيا، تاعى دا باسقا ەرەكشەلىكتەردى انىقتادىق. ارينە، بۇل تۋىندىلاردىڭ بارلىعى دا ءبىر دەڭگەيدە، ءبىر جۇيەمەن جازىلدى دەۋگە بولمايدى.
ءبىرى - پوستمودەرنگە عىلىمي تۇردە قادام باسسا، ەكىنشىسى - شىعارماشىلىق تۇيسىكپەن، ءۇشىنشىسى - جانرلىق ەكسپەريمەنتتەرمەن كەلدى. ءبىراق بۇل - ادەبي ۇدەرىستىڭ تابيعي دامۋى. ەڭ باستىسى - قازىرگى قازاق ادەبيەتىندە پوستمودەرنيزم ەستەتيكاسى تۇسىنىكسىز باعىت ەمەس، شىعارماشىلىق مۇمكىندىكتىڭ جاڭا الاڭى رەتىندە ورنىعا باستادى.
- پوستمودەرنيستىك ادەبيەتتىڭ ناقتى ەرەكشەلىكتەرى، جۇيەسى، ءتاسىلى قانداي؟
- جاقسى سۇراق. پوستمودەرندىك ادەبيەت تۋرالى ءبىر انىقتاماعا سىيعىزىپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن نەگىزگىلەرىنە توقتالىپ كورەيىك.
پوستمودەرنيستىك ادەبيەتتىڭ باستى ەرەكشەلىگى - ماعىناعا كۇمان كەلتىرۋ، شىندىقتىڭ تۇراقتى ەمەس ەكەنىن مويىنداۋ، جاعىمدى نەمەسە جاعىمسىز دەگەن بينارلىق وپپوزيتسيالاردان باس تارتۋ. بۇل - تەك مازمۇن عانا ەمەس، ويلاۋ ءتاسىلىنىڭ وزگەرىسى. مۇندا ادەبيەت يدەيانى جەتكىزەتىن ارنا ەمەس، ماعىنامەن وينايتىن الاڭعا اينالادى. ال ەندى پوستمودەرن ادەبيەتتىڭ ەستەتيكالىق ادىستەرىنە از-كەم توقتالىپ وتەيىن.
پوستمودەرن اۆتورلارى جاڭا دۇنيە جاسامايدى، بۇرىنعى ماتىندەردى قيىستىرىپ، قۇراستىرىپ، ماتىندەر اراسىنداعى ديالوگتى ءبىرىنشى ورىنعا قويادى. مۇندا جاڭا يدەيا ەمەس، قايتا پايىمداۋ ماڭىزدى. مۇنى ءبىز ينتەرتەكستۋالدىلىق دەپ اتايمىز.
ەكىنشى ءتاسىل يرونيا مەن پاروديا. اۆتور ەشتەڭەنى بايسالدى ايتپايدى. ول يرونيا مەن پاروديا ارقىلى شىندىقتى كۇلە وتىرىپ، كۇماندانا، كەلەمەجدەي وتىرىپ جەتكىزەدى. بۇل - شىندىقتان قاشۋ ەمەس، شەكتەن شىققان ماعىنا سالماعىنان قورعانۋ.
ءۇشىنشى نازار اۋداراتىن ءتاسىل - مەتاپروزا. ياعني، ءماتىننىڭ ءوزى تۋرالى ايتۋى. كەيىپكەر- اۆتور شىعارمانىڭ قالاي جازىلىپ جاتقانىن سول شىعارما ىشىندە سيپاتتايدى. مەتاپروزانى اۆتور «شىعارما دەگەنىمىز شىندىق ەمەس، جاساندى دۇنيە» دەگەن تۇجىرىمدى جەتكىزۋ ماقساتىندا قولدانىلادى.
ءتورتىنشىسى - فراگمەنتارلىق قۇرىلىم. شىعارمادا ۋاقىت، كەڭىستىك، سيۋجەت - ءبارى بولشەكتەنگەن گيپەرمەكەنگە اينالادى.
سىعىمداپ، ءبىر- ەكى اۋىز سوزبەن تۇسىندىرگەندە وسىلاي. يحاب حاسسان مودەرن ادەبيەتپەن سالىستىرعاندا، ۇمىتپاسام، پوستمودەرننىڭ وتىز ءبىر ەرەكشەلىگىن اتاپ وتەدى. ونىڭ بارىنە جەكەلەي توقتالۋ مۇمكىن ەمەس.
جازۋشى - جۇيەگە قارسى تۇراتىن جالعىز ادام
- باتىستىق ادەبيەتتانۋشى- مادەنيەتتانۋشى، فيلوسوف عالىمدار پوستمودەرنيستىك ادەبيەتتى قالاي زەرتتەدى؟
- بۇل باعىت 1960 -جىلداردان باستاپ باتىس ادەبيەتىندە كەڭ قانات جايدى، ال تەوريالىق نەگىزدەرىن جان- فرانسۋا ليوتار، رولان بارت، جاك دەرريدا، ۋمبەرتو ەكو، فرەدريك دجەيميسون، ليندا حاتچەون سياقتى ويشىلدار سالدى. بۇل زەرتتەۋشىلەردىڭ تەوريالىق تۇجىرىمدارىن دا ءبىر سۇحباتتىڭ اياسىنا سىيعىزۋ مۇمكىن ەمەس، ارينە. دەسە دە، ەڭ ماڭىزدى تۇستارىنا توقتالىپ وتەيىن.
پوستمودەرنيزمنىڭ دۇنيەتانىمدىق نەگىزدەرىن تۇسىنۋدە دەرريدانىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ ءمانى زور. ول «دەكونسترۋكتسيا» دەگەن ۇعىمدى ەنگىزدى. دەكونسترۋكتسيا - ءماتىندى بۇزۋ ەمەس، ونىڭ ىشىندە جاسىرىنعان بيلىك قاتىناستارىن، ماعىنا ۇستەمدىگىن اشۋ. دەرريدا كلاسسيكالىق ويلاۋ جۇيەسى - ءبارىن بينارلىق وپپوزيتسيالار ارقىلى كورەدى دەيدى: مىسالى، ەر مەن ايەل، اق پەن قارا، جاقسى مەن جامان. ال شىن مانىندە، ءبىر ماعىنا ەكىنشىسىنەن ۇستەم بولمايدى، تەك ءماتىن ىشىندەگى قۇرىلىم ونى سولاي كورسەتەدى.
دەكونسترۋكتسيا - وسىنى اشكەرەلەۋدىڭ جولى.
ال پوستمودەرنيزمنىڭ مادەنيەتتانۋلىق قىرىن ۇعىنۋدا ميشەل فۋكونىڭ ءبىلىم مەن بيلىك قاتىناسىنا بايلانىستى ەڭبەكتەرىنە جۇگىنەمىز. ونىڭ «قاداعالاۋ مەن جازالاۋ»، «ءبىلىم مەن ديسكۋرس»، «قوعام مەن ەرەجەلەر» تۋرالى ەڭبەكتەرى شىندىقتىڭ دا الەۋمەتتىك قۇرىلىم ەكەنىن دالەلدەيدى. فۋكو ءۇشىن «اقيقات» دەگەنىمىز - ۋاقىتشا ۇستەمدىككە جەتكەن پىكىر عانا. ياعني، ءبىز شىندىق دەپ جۇرگەن نارسە - بيلىك پەن ءتىلدىڭ ونىمدەرى.
بۇل ويدى ادەبيەتكە قولدانساق، جازۋشى شىندىقتى بەينەلەمەيدى، ول قوعام تۋدىرعان ديسكۋرستارمەن وينايدى، سىنايدى، بۇزادى.
دەلەز بەن گۋاتتاري تۇجىرىمداماسى مۇنان دا كۇردەلىرەك. ولاردىڭ ماتىندەرى - فيلوسوفيا مەن ادەبيەتتىڭ اراسىندا جۇرەدى. ءبىراق يدەياسى وتە قىزىق. ولار «انتي-ەديپ» پەن «مىڭ پلاتو» دەگەن ەڭبەكتەرىندە قازىرگى قوعامدى قاتاڭ قۇرىلىمدار مەن جۇيەلەردەن تۇراتىن ورگانيزم ەمەس، سوزىلىپ، تارماقتالىپ، ۇنەمى وزگەرىپ تۇراتىن ريزوم رەتىندە سيپاتتايدى.
ولار «شيزواناليز» ۇعىمى اياسىندا ەڭبەكتەندى. بۇل جەردە «شيزو» - پسيحيكالىق دەرت ەمەس، ەركىن ويلاۋدىڭ فورماسى. ولار پوستمودەرن ادەبيەتىن «شيزوفرەندىك» دەپ ەمەس، ەركىن، قۇرىلىمسىز، فورماسىز ويدىڭ كورىنىسى رەتىندە قاراستىرادى. دەلەزدىڭ پايىمىنشا، جازۋشى - جۇيەگە قارسى تۇراتىن جالعىز ادام.
مىسالى، رولان بارت «اۆتوردىڭ ءولىمى» تۇجىرىمداماسىن ۇسىندى. ول: «ءماتىن جازىلعاننان كەيىن اۆتوردان تاۋەلسىز ءومىر سۇرەدى. ماعىنانى اۆتور ەمەس، وقىرمان تۋدىرادى» - دەدى. جان-فرانسۋا ليوتار بولسا، پوستمودەرندى «مەتا-اڭگىمەلەردىڭ كۇيرەۋى» دەپ سيپاتتادى. ياعني، تاريح، عىلىم، ءدىن سياقتى بارىنە ورتاق تۇسىنىكتەرگە دەگەن سەنىم جوعالادى. اركىمنىڭ ءوز شىندىعى بار دەگەنگە سايادى. جان بودريار «سيمۋلياكر» تەورياسىن ۇسىندى. ونىڭ تۇجىرىمىنشا، قازىرگى الەمدە شىندىق جوق، تەك شىندىقتىڭ كوشىرمەسى عانا بار. ادەبيەت تە شىنايى ءومىردى ەمەس، ونىڭ يميتاتسياسىن سۋرەتتەيدى دەيدى.
فرەدريك دجەيميسون پوستمودەرنيزمدى كەيىنگى كاپيتاليزمنىڭ مادەني لوگيكاسى دەپ ءتۇسىندىردى. ونىڭ ايتۋىنشا، قازىر ونەر - ساياسي كۇرەس ەمەس، تۇتىنۋعا ارنالعان ستيل. بۇلاردىڭ بارلىعى دا پوستمودەرندى ءبىر عانا كوركەمدىك ءادىس ەمەس، ويلاۋ فورماسى، مادەنيەتپەن قارىم-قاتىناستىڭ جاڭا جولى رەتىندە تۇسىندىرەدى. ال بۇل ويلار - ادەبيەتكە دە، ونەرگە دە، ءتىپتى ومىرگە دە جاڭا كوزقاراس الىپ كەلدى.
ايتا كەتەرلىگى، وسى زەرتتەۋلەر العاش جارىق كورگەن كەزەڭدە «پوستمودەرنيزم» ۇعىمى ءالى تولىق قالىپتاسىپ بولماعان ەدى. دەسە دە، ءدال سول تۇجىرىمدار كەيىن بۇل ۇعىمنىڭ تەوريالىق نەگىزىن بەكىتىپ، پوستمودەرن ەستەتيكاسىن ءتۇسىندىرۋ مەن ءماتىندى فيلوسوفيالىق تۇرعىدا تانۋعا جول اشتى.
سوندىقتان پوستمودەرنيستىك ادىستەر - تەك ستيلدىك تاڭداۋ عانا ەمەس، اۆتوردىڭ ءوز شىندىعىن ايتۋدا ەموتسيالىق سالماقتان، بيلىك قۇرىلىمدارىنان نەمەسە مورالدىق جاۋاپكەرشىلىكتەن قورعانۋ فورماسى رەتىندە دە قابىلدانادى. بۇل - ادەبيەتتىڭ مازمۇنمەن قاتار فورما ارقىلى دا سويلەي الاتىنىن كورسەتەتىن ماڭىزدى بەتبۇرىس بولدى.
- جاڭاشىل ادەبيەتتە ءداستۇرلى ادەبيەتپەن سالىستىرعاندا ناقتى قانداي وزگەشەلىك بولادى؟
- ادەبيەت - زاماننىڭ ايناسى. ول قوعامنىڭ رۋحاني كۇيىن، ادامنىڭ ىشكى داعدارىسىن، ۋاقىتتىڭ بەت- بەينەسىن وزىنە ءسىڭىرىپ، سول كۇيىندە ونەرگە اينالدىرادى. ادەبيەتتىڭ ءداستۇرلى فورمالارى ادام مەن الەم اراسىنداعى ۇيلەسىمدىلىكتى، تۇتاستىقتى ىزدەسە، قازىرگى جاڭاشىل ادەبيەت - سول ۇيلەسىمنىڭ بۇزىلعانىن، شىندىقتىڭ ءبىرتۇتاستىعى جاي عانا ەلەسكە اينالعانىن پاش ەتەدى. بۇل - پوستمودەرنيستىك ادەبيەتتىڭ كەلبەتى.
اۆتور جاراتۋشى ەمەس، قۇراستىرۋشى
- رولان بارتتىڭ «اۆتوردىڭ ءولىمىن» كوپ ايتامىز. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، «اۆتوردىڭ ءولىمى» دەگەن نە؟ ماتىنگە اۆتوردىڭ ورىنسىز كيلىگۋىنەن قاشۋ دەپ قانا قاساڭ ءتۇسىنىپ جۇرگەندەر دە كەزدەسەدى. جازىلىپ بىتكەن ءماتىننىڭ اۆتوردان تىس ءومىرى بارىن بىلسەك تە، جازۋشى (اۆتور) شىعارما جازۋ بارىسىندا ءوز «مەنىن» ۇمىتىپ، شىعارمانىڭ «مەنىن» وياتا الۋى كەرەك پە؟ رولان بارت ناقتى نەنى مەڭزەپ وتىر؟
- كەيدە ءبىز ادەبيەتتى تىم قاراپايىم تۇسىنىكپەن باعالاۋعا ءۇيىرمىز. اۆتور جازدى، وقىرمان وقىدى. وسى رەتتە رولان بارتتىڭ ايگىلى «اۆتوردىڭ ءولىمى» اتتى ەسسەسىندە ايتىلعان ويلار كوپشىلىكتىڭ كوكەيىنە قونا بەرمەيدى. «اۆتور قالاي ءولۋى مۇمكىن؟» دەگەن ساۋال تۋىندايدى. بۇل - شىن مانىندە اۆتوردى جوققا شىعارۋ ەمەس، ءماتىن مەن وقىرمان اراسىنداعى جاڭا قارىم-قاتىناستى ۇسىنۋ.
بارت بۇل تۇجىرىمدامانى XX عاسىردىڭ 60-جىلدارى، سترۋكتۋراليزم مەن پوستسترۋكتۋراليزمنىڭ بەلەڭ العان شاعىندا ۇسىندى.
بۇل ءداۋىر - ادەبيەتتىڭ تەك مازمۇندىق ەمەس، سەميوتيكالىق، مادەنيەتارالىق، مانماتىندەر ارقىلى سويلەيتىن كەزەڭى. جاڭا تەوريالار ادەبيەتتى ءبىر ادامنىڭ «ويىنىڭ جەمىسى» رەتىندە عانا قاراستىرۋدى شەكتەن شىققان مەنمەندىك دەپ باعالاي باستادى. بارت ءۇشىن ءماتىن اۆتوردىڭ جەكە تاجىريبەسى مەن كوزقاراسىنان قۇرالعان تۇتاس دۇنيە ەمەس.
ول - قابات-قابات مادەني كودتاردان، باسقا ماتىندەرمەن بايلانىستاردان قۇرالعان قۇراق كورپە. اۆتور ەندى جاراتۋشى ەمەس، قۇراستىرۋشى. ول ءتىلدىڭ ىشىندەگى تاڭبالارمەن جۇمىس ىستەيتىن، وزگە ماتىندەردى تىرنەكتەپ جيناپ، قايتا تىگەتىن سكريپتور عانا.
سوندىقتان دا بارت «اۆتور» دەگەن ۇعىمنىڭ ورنىنا «جازۋشى» نەمەسە «سكريپتور» ءسوزىن قولدانۋدى ۇسىندى.
«اۆتوردىڭ ءولىمى» دەگەنىمىز - جازىلىپ بىتكەن ءماتىننىڭ اۆتوردان تاۋەلسىز ءومىر ءسۇرۋى، ونى وقىرماننىڭ ءوز تانىمىنا ساي قايتا قۇراستىرىپ الۋى. بۇل تەوريا بويىنشا ءماتىندى اۆتوردىڭ ءومىربايانىنا، دىنىنە، ۇلتىنا، ءتىپتى جەكە ساياسي ۇستانىمىنا قاراپ ءتۇسىندىرۋ قاتەلىك سانالادى. سەبەبى ءماتىننىڭ ماعىناسى اۆتوردىڭ كوزقاراسى ارقىلى ەمەس، وقىرمان مەن ءماتىننىڭ ديالوگىنان تۋىندايدى دەيدى. ەندى ماتىننەن اۆتور نە ايتقىسى كەلدى دەپ ىزدەمەيمىز، كەرىسىنشە، ءماتىننىڭ ءوزى بىزگە نە ايتادى - سوعان قۇلاق اسامىز.
بۇل - وقىرمانعا ەركىندىك بەرۋ دەگەن ءسوز. شىعارما ەندى ءتۇسىندىرۋدى قاجەت ەتەتىن وبەكت ەمەس، سويلەسەتىن سەرىككە اينالادى. ال بۇل ديالوگتا اركىم ءوز جاۋابىن تابادى. ءبىر ءماتىن - سان ءتۇرلى قابىلداۋدى تۋدىرىپ، ءارقالاي تۇسىنىلەدى، ياعني، ءماتىننىڭ ماڭگىلىك ءومىرى باستالادى. پوستمودەرنيستىك ويلاۋدىڭ وزەگى - ءبىرجاقتى پىكىر جوق ەكەنىنە، اركىمنىڭ ءوز شىندىعى بولاتىنىنا كەلىپ سايادى.
- ادەبيەت - وقىرمانىمەن ادەبيەت. كەيبىر شىعارمالاردى ساۋاتتى وقىرمان كوككە كوتەرەدى: اۆتور ويلاماعان، ءتىپتى بايقاماعان جاڭالىقتاردى وقىرمان بايقايدى. ءماتىن مەن وقىرمان اراسىنداعى بايلانىس ماڭىزدى ەكەنى شىن. سىزدىڭشە، قازىرگى قازاق ادەبيەتى وقىرمانىنىڭ دەڭگەيى قانداي؟ كوپ قامبانىڭ اراسىندا جاسىرىلعان اسىلدى ارشىپ الاتىنداي ەستەتيكالىق تالعامى بار ورتا بار ما بىزدە؟
- ءبىز توقىراۋ جىلدارى وقىرماننان ايىرىلىپ قالدىق. قوعامداعى قۇندىلىقتاردىڭ وزگەرىسى، كۇنكورىس قامىتى وقىرماندى رۋحاني ازىقتان باز كەشۋىنە اكەلدى. بۇرىنعى جاپپاي وقيتىن حالىقتىڭ وقىعان كىسىگە وقىرايا قارايتىن كۇيگە تۇسكەنىن دە جاسىرۋ مۇمكىن ەمەس. وسىنىڭ ءبارى وقىرمان ورتاسىنىڭ جۇتاڭدانۋىنا، ەستەتيكالىق تالعامنىڭ السىرەۋىنە سەبەپ بولدى. قازىرگى وقىرمان حالىنە كەلەتىن بولساق، قازىرگى وقىرمان - ىزدەۋشى، ىزدەنۋشى وقىرمان.
كەيدە اينالامنان «ساۋاتسىز پودكاستتار، ماردىمسىز سۇحباتتار قاپتاپ كەتتى» دەگەن ايىپتاۋلاردى ءجيى ەستيمىن. مەن، كەرىسىنشە، بۇل قۇبىلىسقا قۋانامىن. بۇل - ۇدەرىس، بۇل - ۇمتىلىس. بۇل ۇنسىزدىكتەن الدەقايدا جاقسى. ۇمتىلىس جولىندا قاتەلىكتەرگە بوي الدىرۋ دەگەن بولۋى مۇمكىن، ءبىراق ول جول- جونەكەي تۇزەلەدى. بۇل - ساۋاتتى وقىرمان قالىپتاستىرۋعا تالپىنىس. ءوزارا سىن ايتىسارمىز، تولىقتىرارمىز.
مەن زەرتتەۋشى بولعانىممەن، وسى سەكىلدى سۇحباتتارعا دا سول وقىرمان ءۇشىن كەلىسەمىن، سەبەبى ءوزىم زەرتتەگەن دۇنيەلەردى قاراپايىم تىلمەن جەتكىزۋدىڭ ءبىر جولى دەپ بىلەمىن. كەڭەستىك كەزەڭدە وزبەكالى جانىبەكوۆتەي، ءىلياس وماروۆتاي قايراتكەرلەرىمىزدىڭ جانكەشتى قىزمەتىنىڭ ارقاسىندا قوي باققان شوپاندارعا دەيىن كىتاپ جەتكىزىلىپ، جاپپاي وقيتىن ەلگە اينالىپ ەدىك. سانى جاعىنان سونداي كەڭ اۋقىمداعى وقىرمان بولماعانىمەن، ساپاسى جاعىنان ساۋاتتى وقىرمان قالىپتاسىپ كەلەدى دەپ ايتا الامىز. ءتىپتى، قازىرگى وقىرماننىڭ وسىدان ون جىل بۇرىنعى وقىرماننان ءبىلىم-بىلىگى الدەقايدا ىلگەرى. قازىرگى جاس وقىرماننىڭ ءوزى شىعارمانىڭ قانداي جانردا جازىلعانىن بىلەدى، تاڭداپ وقيدى جانە وقىعان كىتابىنان قانداي ەستەتيكالىق اسەر الاتىنىن بولجاي الادى. ءسىز ايتقانداي شىعارماعا مۇلدە باسقا قىرىنان قاراي الادى، ءتىپتى اۆتور يدەياسىنىڭ جەتەگىندە كەتپەي، سىني ويلاۋ الەۋەتى دە بايقالادى.
جالپى العاندا، قازىرگى وقىرمان - ادەبيەتكە مويىن بۇرا باستاعان وقىرمان. وسى ۇدەرىستى قازاق قالامگەرلەرى ءوز پايداسىنا شەشۋى كەرەك. سەبەبى بىزدە جانر الۋاندىعى دەگەن ەندى-ەندى قالىپتاسىپ كەلەدى. وسى ولقىلىقتىڭ اسەرىنەن جاس وقىرمانداردىڭ دەنى شەتەلدىك شىعارمالاردى وقۋعا اۋەس ەكەنى بايقالادى. ال ەندى ەستەتيكالىق تالعام ماسەلەسىنە كەلسەك، قازىر كلاسسيكالىق شىعارمانىڭ ەستەتيكاسى، بەيكلاسسيكالىق ادەبيەتتىڭ ەستەتيكاسى دەگەن بار. ادەبيەتتە ءارتاراپتىلىق بار. سوندىقتان وقىرماندى تاڭداۋى ءۇشىن تالعامىڭ تومەن دەپ ايىپتاي المايمىز.
- اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
سۇحباتتاسقان -
توقتارالى تاڭجارىق
«تۇركىستان» گازەتى
