اعاشقا ويىلعان ارۋ

بۇل شىعارمانىڭ اۆتورى - قازاق پەن تاتار جۇرتىنا تانىمال سۋرەتشى، ءمۇسىنشى باقي ورمانشى. ءمۇسىننىڭ ناقتى قاي كەزدە جاسالعانى بەلگىسىز. تاتار ەنتسيكلوپەدياسىندا 1978-جىلى جاسالعان دەلىنسە، تاتاردىڭ «سۇيىنبيكە» جۋرنالىنداعى باقي ورمانشى تۋرالى ماقالادا دا وسى 1978-جىلى اعاشقا ويىلعانى جازىلعان. ال تاتارستان مەملەكەتتىك بەينەلەۋ ونەرى مۋزەيىنىڭ كاتالوگىندە 1980-جىل دەپ كورسەتىلگەن. بۇگىندە بۇل تۋىندى تاتار ءمۇسىن ونەرىنىڭ كلاسسيكاسى سانالادى. الايدا بۇل ءبىز كورىپ جۇرگەن كادىمگى رەاليستىك بيۋست ەمەس. اعاشتىڭ دىڭىنە سۇيىنبيكەنىڭ بەت-الپەتىن عانا شىعارىپ، بەينەلەگەن. كوزى جۇمۋلى، جۇزىندە مۇڭ بار. وسى مۇڭ ونىڭ تاعدىرىنان حابار بەرىپ تۇرعانداي. ءمۇسىنشى بۇل جەردە سۇيىنبيكەنىڭ ناقتى پورترەتىن جاساۋدى ەمەس، قازاننان ايىرىلعان حانىمنىڭ ىشكى قاسىرەتىن كورسەتكىسى كەلگەندەي.

شەرحان مۇرتازانىڭ «ءبىر كەم دۇنيە» كىتابىندا «ءبىر تامشى جاس» دەگەن مينياتيۋرا بار. جازۋشى بىلاي دەپ جازادى: «و، سۇيىنبيكە! التىن وردا حاندارىنان قالعان تابارىكتەي اسىل جان. سەن جاسىڭدا داۋىرلەدىڭ. قازان حالقىنىڭ حانى بولدىڭ. قازاندى بيلەگەن ايەل زاتىنان شىققان تۇڭعىش حان. سەنىڭ سورىڭا ورىس پاتشا يۆان گروزنىي زامانداس بولار ما؟ ! قازاندى سول قيراتتى. قازان قامالىن زەڭبىرەكتەن اتقىلاپ قۇلاتىپ، سەنى تۇتقىنعا الدى. سەن قازانمەن قوشتاساردا كوزىڭدە جالعىز تامشى جاس تۇرىپ قالدى. كەيىن تاماشا سۋرەتشى باقي ورمانشى سەنىڭ سۋرەتىڭدى اعاشتان ويىپ سالعاندا، كىرپىكتەرىڭنىڭ استىنان سول ءبىر تامشى جاس ەرەكشە كورىنىپ تۇردى. سول تامشى جاس بولماسا، سۋرەتتە جان بولماس ەدى. سول تامشى جاس بولماسا، بىر كەم دۇنيە - شىن كەم دۇنيە بولار ەدى». شەراعاڭنىڭ وسى ءسوزى -شىن ءسوز.

سۇيىنبيكە - تۇركى حالىقتارىنا ورتاق تۇلعا. اتاقتى ەدىگەدەن نۇراددين، ودان وقاس تاراعانى بەلگىلى. سۇيىنبيكە - وسى وقاس ءبيدىڭ نەمەرەسى. شالكيىز جىراۋ «ون سان نوعاي وتانىما قاراسام، وقاس مىرزا وعىرسىزدى كورەرمىن» دەپ جىرعا قوسقان وقاس. ول العاشقى كەزدە الدىمەن كوشپەلى وزبەكتەر كوسەمى ءابىلقايىر حاننىڭ بەكلەربەگى بولعان. كەيىن ءابىلقايىردان ىرگە اجىراتىپ، نوعاي ورداسىن ءبولىپ اكەتكەن. ەدىگە ۇرپاقتارى وزدەرىن «حان» ەمەس، «بي» دەپ اتاعانى بەلگىلى. وقاس ءبيدىڭ جەرلەنگەن جەرى - ءوزىمىزدىڭ اتىراۋ وڭىرىندەگى سارايشىق. جالپى، وسىندا جەرلەنگەن جەتى بيلەۋشىنىڭ تورتەۋى - نوعاي ورداسىنىڭ بيلەرى. وقاس، ونىڭ بالاسى مۇسا جانە مۇسانىڭ ۇلدارى شەيح-ماماي مەن ءجۇسىپ. شەيح-ماماي - قازاقتىڭ قاسىم حانىنىڭ كۇيەۋ بالاسى. قاسىمنىڭ ۇلى حاقنازار وسى شەيح-مامايدىڭ ورداسىندا وسكەن. كەيىن اكەسىنىڭ بيلىگىن جالعاپ، قازاقتىڭ حاقنازار حانى اتانعان. شەيح-ماماي بي ومىردەن وتكەن سوڭ بيلىككە باۋىرى ءجۇسىپ بي كەلدى. سۇيىنبيكە - وسى ءجۇسىپ ءبيدىڭ قىزى. سۇيىنبيكە كەيىن قازان حانى جاناليگە قوسىلىپ، قازاننىڭ حانىمى اتانعان. ورىس پاتشاسى يۆان گروزنىي قازاندى العان كەزدە سۇيىنبيكەنى تۇتقىنداپ، ماسكەۋگە الىپ كەتكەن بولاتىن.

باقي ورمانشى وسى ءمۇسىنى ارقىلى سول ساتتەگى سۇيىنبيكەنىڭ جان كۇيىن كوز الدىڭا اكەلەدى. ءمۇسىندى كورگەندە، شەرحان مۇرتازا جازعانداي، كىرپىگىنەن بىر تامشى جاس ىرشىپ تۇسكەندەي اسەر الاسىڭ. سۋرەتكە جان ءبىتىرىپ تۇرعان دا سول تامشى جاس. ونىڭ ۇستىنە بۇل تۋىندىسىن جاساۋعا باقيدىڭ بار ىنتى- شىنتىسىمەن كىرىسكەنى دە بايقالادى. بالكىم ءمۇسىنشى سۇيىنبيكەنى اعاشتان ويىپ شىعاراردا جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتكەن قازان حاندىعىن ەسكە ءتۇسىردى مە ەكەن؟ الدە سۇيىنبيكەنىڭ سۇيىكتى قازانىنان ايىرىلارداعى ءساتىن جان دۇنيەسىمەن سەزىندى مە ەكەن؟ ءبارى دە مۇمكىن. سەبەبى باقي دا - تاعدىرلى ادام. قۋعىندالعان، كوپ تەپەرىش كورگەن. سولوۆكي لاگەرىندە ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلىمەن بىرگە جازاسىن وتەگەن. سودان دا بولار، وسىنداي كەرەمەت ونەر تۋىندىسىن تاريحتا قالدىردى.

بۇگىندە باقي ورمانشىنىڭ «سۇيىنبيكە» ءمۇسىنىنىڭ ءتۇپنۇسقاسى تاتارستان مەملەكەتتىك بەينەلەۋ ونەرى مۋزەيىندە ساقتاۋلى تۇر. ءمۇسىننىڭ بيىكتىگى - شامامەن 1 مەتر. جالپى ولشەمى - 36 × 100 × 36 سانتيمەتر. مۋزەي انىقتاماسىندا سۇيىنبيكەنىڭ ءجۇزى جوكە اعاشىنىڭ دىڭىنەن ويىپ شىعارىلعانى جازىلعان. باقي ورمانشىنىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەگەن ونەرتانۋشى الەكساندر نوۆيتسكي: «ورمانشىنىڭ كەيىنگى كەزەڭدەگى ءمۇسىن ونەرىنىڭ جاۋھارلارى قاتارىندا «سۇيىنبيكە» تۋىندىسىن ەرەكشە اتاۋعا بولادى. سۋرەتشى جوكە اعاشىنىڭ ءبىر مەترلىك ءدىڭىنىڭ تۇتاس بولىگىنەن قازاننىڭ سوڭعى حانشايىمىنىڭ تەك سۇلۋ ءجۇزىن عانا ارشىپ شىعارعان. ءبىراق سول جۇزدەن قانداي عاجايىپ تىلسىم كۇش سەزىلەدى دەسەڭىزشى!» دەپ جازعان ەدى.

ءمۇسىنشى سۇيىنبيكەنى اعاشتان تۇتاس سومداپ شىقپاعان، ونىڭ ءجۇزىن عانا اعاش اراسىنان ارشىپ العان. سودان بولار، سۇيىنبيكە اعاش ىشىندە عاسىرلار بويى تۇنىپ جاتقان مۇڭ سەكىلدى كورىنەدى. باقيدىڭ ارتىقشىلىعى، سول وسى مۇڭدى اعاشقا قاشاپ قالدىردى. سول سەبەپتى مۇسىنگە قاراعاندا اعاشقا ويىلعان ارۋدى عانا ەمەس، عاسىرلار قويناۋىنان بىزگە ءۇنسىز ءتىل قاتقان سۇيىنبيكەنى كورگەندەي بولاسىڭ.

سەرىكبول تىلەپبەرگەن ۇلى

egemen.kz