اباي - اقىن عانا ەمەس: ۇلى ويشىل تۋرالى ءسىز بىلمەيتىن قىزىقتى دەرەكتەر

اباي ومىرىندەگى كەي دەرەكتەر ونىڭ بىزگە تانىس بەينەسىن باسقا قىرىنان اشادى.

ابايدىڭ شىن ەسىمى - يبراھيم

بۇگىندە بۇكىل الەم «اباي» دەپ تانيتىن اقىنعا ازان شاقىرىپ يبراھيم دەگەن ەسىم بەرىلگەن. ال «اباي» اتىن اجەسى زەرە قويعان. بولاشاق اقىننىڭ بالا كۇنىنەن سوزگە، اڭگىمەگە جاقىن وسۋىنە دە اجەسىنىڭ ىقپالى زور بولعان. زەرە نەمەرەسىنە ەل اۋزىنداعى اڭىز-اڭگىمەلەردى، ەرتەگىلەردى ايتىپ وتىرعان.

ابايدىڭ اناسى ۇلجان دا سوزگە شەشەن، ءازىل-قالجىڭعا ۇستا ادام بولعان. وسىلايشا كەيىن قازاقتىڭ ءسوز ونەرىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرگەن بالانىڭ العاشقى ادەبي ورتاسى ءوز وتباسى ەدى.

مەدرەسەدەن باستالعان ءبىلىم جولى

اباي سەمەيدەگى احمەت ريزا مەدرەسەسىندە وقىدى. مۇندا اراب، پارسى تىلدەرىن مەڭگەرىپ، شىعىس شايىرلارىنىڭ شىعارمالارىنا دەن قويدى. ءبىراق ونىڭ ىزدەنىسى مۇنىمەن توقتامادى.

كەيىن ورىس ءتىلىن مەڭگەرىپ، پۋشكين، لەرمونتوۆ، كرىلوۆ سىندى قالامگەرلەردىڭ ەڭبەكتەرىن وقىدى. باتىس ويشىلدارىنىڭ شىعارمالارىمەن تانىستى. ياعني ابايدىڭ دۇنيەتانىمىندا قازاقتىڭ ءداستۇرلى ورتاسى، شىعىس ادەبيەتى مەن باتىس مادەنيەتى توعىستى.

اقىن بولۋدان بۇرىن ەل ءىسىن كوردى

ابايدىڭ ومىرىندەگى قىزىقتى كەزەڭدەردىڭ ءبىرى - ونىڭ ەل باسقارۋ ىسىنە ەرتە ارالاسۋى. اكەسى قۇنانباي ونى 13 جاسىنان باستاپ قاسىنا ەرتىپ، ءتۇرلى داۋلار مەن بيلىك ماسەلەلەرىنە قاتىستىرعان.

جاس اباي وسىلايشا ادام مىنەزىن، رۋ اراسىنداعى تارتىستى، بيلىككە تالاستى، ادىلەت پەن ادىلەتسىزدىكتى ەرتە تانىدى. كەيىن قارا سوزدەرىندە كەزدەسەتىن قوعام، مىنەز، مانساپ، ماقتان مەن ناداندىق تۋرالى وتكىر ويلاردىڭ ارتىندا وسىنداي ومىرلىك تاجىريبە دە جاتتى.

اباي زاڭ جازۋعا قاتىسقان

ابايدىڭ كوپ ايتىلا بەرمەيتىن قىرلارىنىڭ ءبىرى - قۇقىق ماسەلەسىنە ارالاسۋى. 1885-جىلى قارامولا سەزىندە ول توبە ءبي بولىپ سايلانىپ، قازاق قوعامىنداعى داۋلاردى رەتتەۋگە ارنالعان ەرەجەلەردى ازىرلەۋگە اتسالىسقان.

بۇل دەرەك ابايدىڭ ءوز داۋىرىندەگى قوعامدىق ءومىردى سىرتتاي باقىلاپ قانا قويماي، ونى وزگەرتۋگە تىكەلەي ارالاسقانىن اڭعارتادى.

پۋشكيننىڭ تاتياناسىنا ءان جازعان

اباي اۋدارمانى ءتۇپنۇسقانى قازاقشاعا كوشىرۋ دەپ قانا تۇسىنبەگەن. پۋشكيننىڭ «ەۆگەني ونەگينىنەن» ۇزىندىلەردى ءتارجىمالاپ، تاتيانا مەن ونەگيننىڭ حاتتارىن قازاق دالاسىنا تانىستىردى.

ەڭ قىزىعى، «تاتيانانىڭ حاتىنا» ءان شىعاردى. ءسويتىپ ورىس رومانىنىڭ كەيىپكەرى قازاق دالاسىندا ولەڭمەن عانا ەمەس، انمەن دە تارادى.

ونىڭ دومبىراسى بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان

«جەلسىز تۇندە جارىق اي»، «كوزىمنىڭ قاراسى»، «ايتتىم سالەم، قالامقاس» - ابايدىڭ اقىندىعىمەن قاتار كومپوزيتورلىق تالانتىن تانىتقان شىعارمالار.

اباي ۇستاعان دومبىرا دا بۇگىنگە جەتكەن. ونىڭ ەرەكشەلىگى - ءۇش ىشەكتى بولۋى. قۇندى جادىگەر اقىننىڭ مۋزىكا الەمىمەن بايلانىسىن كورسەتەتىن تاريحي مۇرالاردىڭ ءبىرى سانالادى.

العاشقى كىتابىن ءوزى كورە المادى

بۇگىندە اباي شىعارمالارى الەمنىڭ ءتۇرلى تىلىندە باسىلىپ كەلەدى. ءبىراق اقىن كوزى تىرىسىندە ءوزىنىڭ جەكە جيناعىن كورە المادى.

اباي 1904-جىلى دۇنيەدەن ءوتتى. ال تۇڭعىش ولەڭدەر جيناعى بەس جىلدان كەيىن - 1909-جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە جارىق كوردى. اقىن مۇراسىن جيناپ، كىتاپ ەتىپ شىعارۋعا كاكىتاي ىسقاق ۇلى مەن تۇراعۇل اباي ۇلى ەڭبەك ءسىڭىردى.

قارا سوزدەرىن نە ءۇشىن جازدى؟

ابايدان بىزگە 45 قارا ءسوز جەتتى. ولاردا اقىن وقىرمانعا ولەڭدەگىدەي بەينەلى تىلمەن عانا ەمەس، تىكەلەي وي تاستايدى. نەگە ادام جالقاۋ بولادى؟ نەگە ماقتانعا قۇمارمىز؟ ءبىلىمدى نە ءۇشىن الۋ كەرەك؟ ادامدى ادام ەتەتىن نە؟

ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن قويىلعان وسى سۇراقتاردىڭ كوبى ءالى ەسكىرگەن جوق. ابايدىڭ ەرەكشەلىگى دە وسىندا. ول ءوز ءداۋىرىنىڭ ماسەلەسىن جازدى، ءبىراق ادام تابيعاتى تۋرالى ايتتى.

ءبىز ابايدى تولىق تانىپ بولدىق پا؟

ابايدى تەك اقىن دەپ قابىلداۋ ونىڭ تۇلعاسىن ءبىر عانا قىرىنان تانۋمەن تەڭ. ونىڭ ومىرىندە ادەبيەت تە، مۋزىكا دا، فيلوسوفيا دا، اۋدارما دا، ەل باسقارۋ مەن قۇقىق ماسەلەسى دە قاتار ءجۇردى.

سوندىقتان ابايدى قايتا وقۋ - بۇرىننان تانىس ولەڭدەردى قايتالاۋ ەمەس. كەيدە ءبىر قارا ءسوزىن قايتا اشۋدىڭ ءوزى ءبىز بىلەتىن ابايدىڭ ار جاعىنان مۇلدە باسقا ابايدى تانىتادى.

el.kz