انادولىدان التايعا دەيىن: تۇركى مۋزىكالىق اسپاپتارى تۋرالى ءسىز بىلمەيتىن دەرەكتەر

وسىعان وراي ءبىز دە تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ مۋزىكالىق اسپاپتارىنا قىسقاشا توقتالىپ ءوتۋدى ءجون كوردىك. ارينە، تۇركى حالىقتارىنىڭ مۋزىكالىق مادەنيەتى وتە كەڭ. عاسىرلار بويى قالىپتاسقان بۇل كەڭىستىكتە ىشەكتى، ۇرلەمەلى، ۇرمالى جانە ىسقىشتى اسپاپتاردىڭ ونداعان ءتۇرى كەزدەسەدى. ولاردىڭ ءارقايسىسى بەلگىلى ءبىر تاريحي ورتادا، تۇرمىس پەن ءداستۇر اياسىندا دامىعان. كەي اسپاپتار بىرنەشە حالىققا ورتاق بولعانىمەن، ورىنداۋ مانەرى مەن دىبىستىق ەرەكشەلىگى ءار ەلدە وزگەشە قالىپتاستى.

بۇل ماتەريالدا بارلىق اسپاپتى قامتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ءبىز تەك ەڭ كەڭ تارالعان ءارى حالىق مادەنيەتىندە ەرەكشە ورىن العان ءۇش اسپاپتان عانا الدىق. سونىمەن قاتار بۇل جولى تەك رەسمي تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە تانىلعان تۇركى ەلدەرىنىڭ مۋزىكالىق اسپاپتارىنا عانا شولۋ جاسادىق. ياعني قىرعىز، وزبەك، تۇرىكمەن، تۇرىك جانە ازەربايجان حالىقتارىنىڭ ەڭ تانىمال اسپاپتارىنا قىسقاشا توقتالامىز.

قومىز - قىرعىز حالقىنىڭ ەڭ كەڭ تارالعان شەرتپەلى مۋزىكالىق اسپاپتارىنىڭ ءبىرى. ول اعاشتان تۇتاس ويىلىپ جاسالادى. شاناعى شاعىن، موينى ۇزىن كەلەدى. كوپ جاعدايدا ءۇش ىشەكتى بولىپ كەلەدى جانە ىشەكتەرى ساۋساقپەن شەرتىلەدى. پەرنەسىز اسپاپ بولعاندىقتان ورىنداۋشى دىبىستى ساۋساقتىڭ ورنالاسۋى ارقىلى ەركىن وزگەرتە الادى. اسپاپ جەكە ورىنداۋدا دا، جىر ايتۋدا دا قولدانىلعان.

قىرعىز اراسىندا قومىزدىڭ شىعۋى تۋرالى بىرنەشە اڭىز بار. سونىڭ بىرىندە اڭشى تاۋدا اعاش بۇتاعىنا تارتىلىپ قالعان ىشەكتىڭ جەلمەن تەربەلىپ دىبىس شىعارعانىن ەستيدى. كەيىن سول دىبىستى قايتالاۋعا تىرىسىپ، العاشقى قومۋزدى جاسايدى دەگەن اڭگىمە كەزدەسەدى. تاعى ءبىر نۇسقادا قومىز تابيعات دىبىستارىن جەتكىزۋ ءۇشىن پايدا بولعان اسپاپ رەتىندە سيپاتتالادى.

قىل قىياق - قىرعىزدىڭ ىسقىشپەن وينالاتىن كونە اسپاپتارىنىڭ ءبىرى. اسپاپتىڭ شاناعى وجاۋ ءتارىزدى ويىلىپ جاسالادى، موينى ۇزىن بولادى. ەكى ىشەكتى بولىپ كەلەدى، ىشەكتەرى مەن ىسقىشى كوبىنە جىلقى قىلىنان جاسالعان. قىل قىياق تىك ۇستالىپ وينالادى. ونىڭ دىبىسى كومەيدەن شىققان ۇنگە ۇقساس دەپ سيپاتتالادى.

اسپاپتىڭ شىعۋى تۋرالى اڭىزدار كوبىنە جىلقىمەن بايلانىستى. قىرعىز تۇسىنىگىندە جىلقى قىلى ەرەكشە قاسيەتكە يە بولعان. كەي اڭگىمەلەردە العاشقى قىل قىياق باقسىلاردىڭ زىكىر جانە ەمشىلىك راسىمدەرىندە قولدانىلعانى ايتىلادى. قىل قىياقتىڭ ءۇنى قىرعىزدىڭ تاۋلى تابيعاتىمەن ءجيى بايلانىستىرىلىپ ايتىلادى. كەي ورىنداۋشىلار اسپاپ ارقىلى جەل، سۋ، اڭ- قۇس دىبىستارىن بەينەلەۋگە تىرىسقان.

تەمىر قومىز - تەمىردەن جاسالاتىن شاعىن تىلشەلى مۋزىكالىق اسپاپ. ول اۋىز قۋىسىنا تىرەلىپ وينالادى. ورىنداۋشى تەمىر تىلشەنى ساۋساقپەن قاعىپ، دىبىستى اۋىز بەن تىنىس ارقىلى وزگەرتەدى. اسپاپ كولەمى جاعىنان وتە كىشكەنتاي بولعانىمەن، دىبىس مۇمكىندىگى كۇردەلى. تەمىر قومىز كوبىنە جەكە ورىنداۋدا قولدانىلعان.

قىزىقتى ەرەكشەلىگىنىڭ ءبىرى - تەمىر قومىز كوبىنە ايەلدەر اراسىندا دا كەڭ تارالعان. سونىمەن بىرگە اسپاپتى الىپ ءجۇرۋ وڭاي بولعاندىقتان، ول كوشپەلى ورتادا ىڭعايلى مۋزىكالىق قۇرالعا اينالدى. قازىرگى كەزدە تەمير قومۋز حالىقارالىق الەم ساحنالارىندا دا ءجيى ورىندالادى.

دۋتار - وزبەك حالقىنىڭ ەڭ كونە ءارى كەڭ تارالعان شەرتپەلى اسپاپتارىنىڭ ءبىرى. اسپاپتىڭ اتاۋى پارسى تىلىندەگى «دۋ» - ەكى جانە «تار» - ىشەك دەگەن سوزدەردەن شىققان. ياعني «ەكى ىشەكتى اسپاپ» دەگەن ماعىنا بەرەدى. دۋتاردىڭ شاناعى ۇزىنشا ءارى سوپاقتاۋ بولىپ كەلەدى، كوبىنە تۇتاس اعاشتان ويىلىپ نەمەسە بىرنەشە اعاش بولىكتەرىنەن قۇراستىرىلىپ جاسالادى. موينى ۇزىن، پەرنەلەرى جىپتەن بايلانادى. ىشەكتەرى بۇرىن جىبەكتەن نەمەسە ىشەكتەن جاسالسا، كەيىن نەيلون مەن باسقا ماتەريالدار قولدانىلا باستادى. دۋتار كوبىنە ساۋساقپەن شەرتىلىپ ورىندالادى. ونىڭ دىبىسى جۇمساق، تەرەڭ جانە ليريكالىق سيپاتىمەن ەرەكشەلەنەدى. وزبەك مۋزىكالىق داستۇرىندە دۋتار جەكە ورىنداۋدا دا، ءان سۇيەمەلىندە دە ماڭىزدى ورىن العان. اسىرەسە فەرعانا، حورەزم جانە بۇحارا مەكتەپتەرىندە دۋتاردىڭ ورىنداۋشىلىق مانەرى ءارتۇرلى دامىعان.

دۋتار تەك وزبەك حالقىنا عانا ءتان ەمەس. ول تۇرىكمەن، تاجىك جانە ۇيعىر مۋزىكالىق مادەنيەتىندە دە كەزدەسەدى. ءبىراق ءار حالىقتا ونىڭ فورماسى مەن ورىنداۋ ءتاسىلى وزگەرىپ وتىرعان. وزبەك داستۇرىندە دۋتار كوبىنە ماقوم ونەرىمەن تىعىز بايلانىستى دامىدى. اسىرەسە شاشماقوم ورىنداۋشىلىعىندا دۋتار ماڭىزدى اسپاپتاردىڭ بىرىنە اينالدى.

تانبۋر - وزبەك كلاسسيكالىق مۋزىكاسىنىڭ نەگىزگى اسپاپتارىنىڭ ءبىرى. بۇل ۇزىن مويىندى شەرتپەلى اسپاپتىڭ شاناعى دوڭگەلەك نەمەسە المۇرت ءتارىزدى بولىپ كەلەدى. موينى وتە ۇزىن جانە وندا مەتالل پەرنەلەر ورنالاسادى. ىشەكتەرى كوبىنە مەتاللدان جاسالادى. تانبۋر مەدياتور ارقىلى ورىندالادى، سوندىقتان ونىڭ دىبىسى دۋتارعا قاراعاندا اشىق ءارى جارقىن شىعادى. تانبۋر اسىرەسە وزبەك جانە تاجىك ماقوم داستۇرىندە ەرەكشە ورىن الادى. ول كاسىبي ساراي مۋزىكاسىنىڭ نەگىزگى اسپاپتارىنىڭ ءبىرى سانالعان. بۇحارا، سامارقان جانە حيۋا مۋزىكالىق ورتالىقتارىندا تانبۋر ورىنداۋشىلىعى جوعارى دەڭگەيدە دامىدى. اسپاپ كۇردەلى ماقوم شىعارمالارىن ورىنداۋعا بەيىمدەلگەن.

اڭىزداردىڭ بىرىندە تانبۋر ادامنىڭ جان دۇنيەسىن تىنىشتاندىراتىن اسپاپ رەتىندە سيپاتتالادى. كەي سوپىلىق ورتادا تانبۋر ەرەكشە رۋحاني مانگە يە بولعان. ونىڭ ءۇنى ادامنىڭ ىشكى الەمىنە اسەر ەتەدى دەپ سەنگەن. سوندىقتان كەيبىر ءدىني- رۋحاني جيىنداردا تانبۋر پايدالانىلعانى تۋرالى دەرەكتەر بار.

دويرا - وزبەك حالقىنىڭ ەڭ تانىمال ۇرمالى اسپاپتارىنىڭ ءبىرى. ول اعاش شەڭبەرگە كەرىلگەن تەرىدەن جاسالادى. كەي نۇسقالارىندا شەڭبەردىڭ ىشكى بولىگىنە مەتالل ساقينالار نەمەسە سىلدىرماقتار بەكىتىلەدى. دويرا قولمەن ۇرىپ وينالادى جانە ىرعاقتىق سۇيەمەل قىزمەتىن اتقارادى.

وزبەك مۋزىكاسىندا دويرا تەك قوسالقى اسپاپ ەمەس. كەي كاسىبي ورىنداۋشىلار دويرانى جەكە كونتسەرتتىك دەڭگەيدە ورىندايدى. اسىرەسە ماقوم انسامبلدەرىندە دويرا نەگىزگى ىرعاقتىق تىرەك بولىپ سانالادى. ونىڭ كومەگىمەن مۋزىكانىڭ ولشەمى مەن قوزعالىسى قالىپتاسادى.

گىجاك - تۇرىكمەننىڭ ىسقىشپەن وينالاتىن ىشەكتى اسپابى. ول كوبىنە ەكى نەمەسە ءۇش ىشەكتى بولىپ كەلەدى. شاناعى شاعىن، موينى ۇزىنداۋ، اسپاپ تىك ۇستالىپ ورىندالادى. ىشەكتەرىنە ىسقىش جۇرگىزۋ ارقىلى دىبىس الىنادى. ءۇنى سوزىلىڭقى، مۇڭدى، كەيدە ادام داۋسىنا جاقىن بولىپ ەستىلەدى. گىجاك تۇرىكمەن مۋزىكاسىنا ەرەكشە بوياۋ بەرەدى. ەگەر دۋتار جىر مەن سوزگە جاقىن بولسا، گىجاك كوبىنە اۋەننىڭ سوزىلىڭقى، ليريكالىق جاعىن اشادى. ول انسامبلدە دە، جەكە ورىنداۋدا دا قولدانىلادى. دىبىسىنىڭ تابيعاتى دالا كەڭىستىگىمەن، ۇزاق سوزىلاتىن سارىنمەن جاقسى ۇيلەسەدى.

گىجاكتىڭ شىعۋى تۋرالى اڭىزدار جىلقى قىلىمەن بايلانىستى ايتىلادى. كوپتەگەن تۇركى حالىقتارىنداعى ىسقىشتى اسپاپتار سياقتى، ونىڭ ىشەگى مەن ىسقىشى ەرتەدە جىلقى قىلىنان جاسالعان. سوندىقتان اسپاپتىڭ ءۇنى جىلقى، كوشپەلى ءومىر جانە دالا كەڭىستىگىمەن بايلانىستىرىلعان.

تۇيدۇك - تۇرىكمەننىڭ ۇرلەمەلى اسپابى. ول كوبىنە قامىستان جاسالادى. قۇرىلىسى قاراپايىم كورىنگەنىمەن، ورىنداۋ ءتاسىلى كۇردەلى. تۇيدۇك ارقىلى ۇزاق سوزىلاتىن، تىنىستى قاجەت ەتەتىن اۋەندەر ورىندالادى. ونىڭ ءۇنى اشىق، ءسال مۇڭدى، دالا جەلىن ەسكە تۇسىرەتىن سيپاتتا بولادى.

تۇيدۇك تۇرىكمەن باقتاشىلىق مادەنيەتىمەن تىعىز بايلانىستى. مۇنداي اسپاپتار كوبىنە مالشىلار اراسىندا تارالعان. قامىستان جاسالۋى دا ونىڭ تابيعي ورتاعا جاقىندىعىن كورسەتەدى. اسپاپتى جاساۋ ءۇشىن ارنايى كۇردەلى شەبەرحانا قاجەت ەمەس، ءبىراق جاقسى دىبىس شىعارۋ ءۇشىن ماتەريالدى دۇرىس تاڭداۋ جانە تەسىكتەرىن ءدال ورنالاستىرۋ ماڭىزدى.

قىزىقتى دەرەك - تۇرىكمەن مادەنيەتىندە تۇيدۇك تەك كوڭىل كوتەرۋ اسپابى ەمەس. ول جالعىزدىق، ساعىنىش، كەڭ دالا، كوشپەلى ءومىر سەزىمدەرىن جەتكىزەتىن اسپاپ رەتىندە قابىلدانادى. دۋتار مەن گىجاكقا قاراعاندا تۇيدۇك ءسوزى جوق اۋەن ارقىلى اسەر ەتەدى.

باعلاما - تۇرىك حالقىنىڭ ەڭ كەڭ تارالعان شەرتپەلى مۋزىكالىق اسپابى. كوپ جاعدايدا ونى جاي عانا «ساز» دەپ تە اتايدى. اسپاپ ۇزىن مويىندى، پەرنەلى جانە بىرنەشە ىشەكتى بولىپ كەلەدى. شاناعى المۇرت ءتارىزدى، اعاشتان قۇراستىرىلىپ جاسالادى. موينىندا كوپتەگەن پەرنە بولادى، بۇل تۇرىك مۋزىكاسىنىڭ كۇردەلى لادتىق جۇيەسىن ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. باعلاما كوبىنە مەدياتورمەن وينالادى.

اسپاپتىڭ بىرنەشە ءتۇرى بار: قىسقا مويىندى، ۇزىن مويىندى، شاعىن جانە ۇلكەن نۇسقالارى كەزدەسەدى. تۇركيانىڭ ءار ايماعىندا ورىنداۋ مانەرى دە وزگەرەدى. كەي وڭىرلەردە باعلاما ءان سۇيەمەلىنە قولدانىلسا، كەي جەرلەردە جەكە اسپاپتىق ورىنداۋ دامىعان. ونىڭ دىبىسى جارقىن، اشىق ءارى ىرعاققا باي كەلەدى.

باعلاما تۇرىك حالىق مۋزىكاسىنىڭ نەگىزىمەن تىعىز بايلانىستى. اسىرەسە اشىقتار مەن حالىق جىرشىلارى وسى اسپاپپەن ەل ارالاپ، جىر ايتقان. سوندىقتان باعلاما تەك مۋزىكالىق قۇرال ەمەس، اۋىزشا پوەزيا مەن حالىق جادىن جەتكىزەتىن اسپاپ رەتىندە دە ماڭىزدى بولعان.

نەي - تۇرىك مۋزىكاسىنىڭ ەڭ كونە ءارى ەرەكشە ۇرلەمەلى اسپاپتارىنىڭ ءبىرى. ول قامىستان جاسالادى جانە ۇزىنشا سىبىزعى ءتارىزدى كەلەدى. نەيدىڭ بىرنەشە ويىعى بولادى، ورىنداۋشى دىبىستى تىنىس پەن ەرىننىڭ ورنالاسۋى ارقىلى وزگەرتەدى. اسپاپتىڭ ءۇنى جۇمساق، تەرەڭ جانە سوزىلىڭقى بولىپ ەستىلەدى. نەي تۇركياداعى كلاسسيكالىق وسمان مۋزىكاسى مەن سوپىلىق داستۇردە ەرەكشە ورىن العان. اسىرەسە ءماۋلاۋي تاريقاتىنىڭ زىكىر راسىمدەرىندە نەي نەگىزگى اسپاپتاردىڭ ءبىرى سانالعان. ونىڭ ءۇنى ادامنىڭ ىشكى الەمىمەن، جالعىزدىقپەن جانە رۋحاني ىزدەنىسپەن بايلانىستىرىلىپ تۇسىندىرىلگەن.

نەي تۋرالى ەڭ تانىمال اڭىزداردىڭ ءبىرى سوپىلىق ادەبيەتتە كەزدەسەدى. وندا قامىستان كەسىلىپ الىنعان نەي تۋعان جەرىنەن ايىرىلعان ادامنىڭ مۇڭىن بىلدىرەدى دەپ ايتىلادى. سوندىقتان نەيدىڭ ءۇنى ساعىنىش پەن رۋحاني ىزدەنىستىڭ سيمۆولىنا اينالعان. بۇل تۇسىنىك اسىرەسە جالەلاددين رۋمي شىعارمالارىندا كەڭ تاراعان.

تار - ازەربايجان حالقىنىڭ ەڭ تانىمال ءارى ەڭ كۇردەلى ىشەكتى مۋزىكالىق اسپاپتارىنىڭ ءبىرى. ول ۇزىن مويىندى، كوپ ىشەكتى شەرتپەلى اسپاپتارعا جاتادى. اسپاپتىڭ شاناعى قوس قۋىستى بولىپ كەلەدى جانە كوبىنە تۇتاس تۇت اعاشىنان ويىلىپ جاسالادى. بەتى مال تەرىسىمەن قاپتالادى. قازىرگى ازەربايجان تارىندا ون ءبىر ىشەك بولادى. ولار اۋەندىك، قوسالقى جانە رەزونانستىق قىزمەت اتقارادى. اسپاپ مەدياتور ارقىلى وينالادى.

تاردىڭ دىبىسى وتە باي ءارى جارقىن. ول ءبىر مەزەتتە ءارى نازىك، ءارى قۋاتتى ەستىلە الادى. ازەربايجان مۋزىكاسىنىڭ اسىرەسە مۋگام داستۇرىندە تار نەگىزگى اسپاپتاردىڭ ءبىرى سانالادى. مۋگام ورىنداۋىندا تار تەك سۇيەمەل قۇرالى ەمەس، مۋزىكالىق ويدى جۇرگىزۋشى اسپاپ رەتىندە قابىلدانادى.

كيامانچا - ازەربايجاننىڭ كونە ىسقىشتى اسپاپتارىنىڭ ءبىرى. ونىڭ شاناعى دوڭگەلەك بولىپ كەلەدى جانە تەرىمەن قاپتالادى. موينى ۇزىن، تومەنگى جاعىندا تىرەۋى بولادى. اسپاپ تىك ۇستالىپ وينالادى. ىشەكتەرىنە ىسقىش جۇرگىزۋ ارقىلى دىبىس شىعارىلادى.

كيامانچانىڭ ءۇنى وتە سوزىلىڭقى ءارى ادام داۋسىنا جاقىن. سوندىقتان ول مۋگام ورىنداۋىندا ەرەكشە ماڭىزدى ورىن الادى. كەيدە كيامانچا ورىنداۋى ءانشىنىڭ داۋىسىمەن قاتار ءجۇرىپ، ءبىر- ءبىرىن تولىقتىرادى. ازەربايجان مۋزىكاسىنىڭ ليريكالىق تابيعاتى وسى اسپاپ ارقىلى ايقىن ەستىلەدى.

كيامانچانىڭ تاريحى وتە كونە كەزەڭدەرگە كەتەدى. ورتاعاسىرلىق مينياتيۋرالاردا وعان ۇقساس اسپاپتار ءجيى كەزدەسەدى. كەي زەرتتەۋشىلەر ونىڭ ءتۇپ-تامىرى يران، كاۆكاز جانە ورتا ازياداعى كونە ىسقىشتى اسپاپتارمەن بايلانىستى ەكەنىن ايتادى. ءبىراق ازەربايجان ورىنداۋشىلىق مەكتەبى كيامانچانى ەرەكشە كاسىبي دەڭگەيگە جەتكىزدى.

تۇركى حالىقتارىنىڭ مۋزىكالىق اسپاپتارىنا قاراعاندا ءبىر قىزىق قۇبىلىس بايقالادى. كەيبىر اسپاپتاردىڭ اتاۋى عانا ەمەس، قۇرىلىمى، ورىنداۋ ءتاسىلى، ءتىپتى دىبىستىق تابيعاتى دا ءبىر-بىرىنە جاقىن كەلەدى. مىسالى، دۋتار بىرنەشە حالىقتا كەزدەسەدى، قىل قياق پەن كيامانچا سياقتى ىسقىشتى اسپاپتاردىڭ اراسىندا دا ورتاق بەلگىلەر بار. ۇرلەمەلى اسپاپتاردا دا ۇقساس سارىندار بايقالادى.

ارينە، ۋاقىت وتە كەلە ءار حالىق ءوز ورىنداۋشىلىق مەكتەبىن قالىپتاستىردى. اسپاپتاردىڭ فورماسى، پەرنە جۇيەسى، دىبىسى، رەپەرتۋارى وزگەردى. سوعان قاراماستان ولاردىڭ اراسىندا ورتاق تاريحي جانە مادەني قابات ساقتالىپ قالعانى سەزىلەدى. كەي جاعدايدا ورىندالاتىن اۋەندەردىڭ مىنەزى دە ۇقساس بولىپ كەلەدى: سوزىلىڭقى سارىن، تەرەڭ دىبىس، جىرشىلىقپەن بايلانىس، تابيعات ءۇنىن جەتكىزۋگە ۇمتىلۋ سياقتى ەرەكشەلىكتەر بىرنەشە حالىققا ورتاق كەزدەسەدى.

بۇل ۇقساستىقتار تۇركى حالىقتارىنىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى تاريحي، مادەني جانە رۋحاني بايلانىستا بولعانىن كورسەتەدى. مۋزىكالىق اسپاپتار سول ورتاق كەڭىستىكتىڭ دىبىستىق ءىزى سياقتى. سوندىقتان تۇركى اسپاپتارىن زەرتتەۋ - تەك مۋزىكا تاريحىن ەمەس، حالىقتاردىڭ ءوزارا جاقىندىعىن دا تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

ايقىن گازەتى