كوكەمدى «باۋىرلاستار» زيراتىنان 70 جىل وتكەندە تاپتىم - قايرات بايقاداموۆ
بۇل سۇراپىل سوعىس ءبىزدىڭ دە اۋلەتىمىزدى اينالىپ وتكەن جوق.
اتامىز نوگەربەك جاسىنىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى ەڭبەك مايدانىنا سەرپۋحوۆ قالاسىنا جىبەرىلسە، ال ەكى ءىنىسى قاسىموۆ تاعايجاي مەن تاعايبەكتەر ەلىن قورعاۋ ءۇشىن الاپات سوعىس الاڭىنا اتتاندى.
بۋىنى بەكىمەگەن اكەمىز سەيتقالي كۇنى- ءتۇنى تالماستان، قاجىرلى تىلداعى ەڭبەككە ارالاستى. ءسويتىپ، بارلىعى جابىلىپ، جەڭىستى جاقىنداتتى. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى اكىمشىلىك پوليتسيا باسقارماسىنىڭ ينسپەكتورى پوليتسيا پودپولكوۆنيگى قايرات سەيتقالي ۇلى بايقاداموۆ سۇراپىل جىلدار جاڭعىرىعىن وسىلاي ەسكە الادى.
«سول سوعىستان تاعايجاي كوكەمىز جارالانىپ قايتسا، تاعايبەك كوكەمىز ورالمادى. الايدا، تاعايجاي كوكەمىز جاراقاتىنىڭ سالدارىنان جاسى 60 قا جەتپەي قايتىس بولدى. ال، تاعايبەك كوكەمىزدىڭ جاتقان جەرىن انىقتاۋ ماقساتىندا ءبىراز ىزدەستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىك.
تەك 1995 - جىلى بەلگىلى جۋرناليست مىرقى يسايەۆتىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە كوكەمىزدىڭ 1944 - جىلدىڭ 4 - مامىرىندا شەشۋشى مايدان بولعان بەلورۋس رەسپۋبليكاسى، ۆيتەبسك وبلىسىنداعى پەتەركي اتتى شاعىن اۋىلدا قايتىس بولعانىن انىقتادىق.
سول ۋاقىتتا قايتىس بولعان جەرگە بارىپ، ءارۋاعىنا ءتاۋ ەتۋ ويىمىزدا بولعانىمەن، اكەمىزدىڭ جاسىنىڭ ۇلعايۋى، سونىمەن قاتار كەڭەس وداعىنىڭ تاراپ، بەلورۋسسيا مەملەكەتىمەن قارىم-قاتىناستىڭ ءۇزىلۋى جوسپارىمىزدى كەيىنگە شەگەرۋگە سەبەپ بولدى.
اكەم مەنى ءتۇر-سيپاتىم، سىرتقى كەلبەتىم جاعىنان سوعىسقا جاستاي اتتانعان تاعايبەك كوكەمىزگە قاتتى ۇقسايتىنىم جايلى ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن. كوكەمە ۇقساتقانى ماعان قامشى بولىپ ءتيدى مە ەكەن، ايتەۋىر بەلورۋسسيامەن قارىم-قاتىناستىڭ جاقسارعانىن جانە كەڭەس وداعى كەزىندە ۋكراينادا 2 جىل اسكەري بورىشىمدى وتەگەنىمدى ەسكەرە وتىرىپ، سول ەلگە ساپار شەگۋ جايلى ويلانا باستادىم.
ويىمىزدىڭ، نيەتىمىزدىڭ اقتىعى ما ەكەن، جوسپارىمىز ويداعىداي ءوربىپ، قايتىس بولعانىنا 70 جىل تولاتىن كوكەمىزدىڭ باسىنا بارىپ، ءتاۋ ەتپەك بولدىق. سودان تەز شەشىم قابىلداپ، باسشىلىققا كىرىپ، رۇقسات سۇراپ، جۇمىستان ەڭبەك دەمالىسىمدى الىپ، 1 - مامىر كۇنى بەلورۋس ەلىنە اتتانباق بولىپ قامدانا باستادىم. ماسكەۋ قالاسىنا پويىزعا بيلەت الىپ، ۇلكەندەردىڭ باتاسىن الىپ، جول ءجۇرىپ كەتتىم.
جول بويى سوعىسقا اتتانىپ بارا جاتقان سولداتتار كوزىمە ەلەستەي بەردى. الايدا ول كەزدە قازىرگىدەي جايلى ۆاگوندار جوق، اشىق- تەسىك، ەشقانداي جاعداي جاسالماعان جۇك ۆاگوندارى بولعان عوي.
سودان 4 - مامىر كۇنى تاڭ ۋاقىتىندا استانامىز بولعان ماسكەۋ قالاسىنا كەلىپ جەتتىم. بۇرىن ماسكەۋدە جول- جونەكەي بولعانىم بولماسا، قالانى ارالاعان ەمەسپىن. وسى ارمانىمدى جۇزەگە اسىرايىن دەپ، كەشكە دەيىن قالانى ارالاپ، تەك اتاۋىن عانا بىلەتىن قىزىل الاڭدا، ارباتتا جانە كرەمل تۇبىندەگى بەلگىسىز سولداتقا قويىلعان مەموريالدىق كەشەنىندە بولدىم.
كەشكى ساعات 23.00 شاماسىندا اتاقتى «بەلورۋس» تەمىرجول ۆوكزالىنان «ماسكەۋ- برەست» جۇردەك پويىزىنا وتىردىم. تەمىرجول ۆوكزالىندا ورناتىلعان مەموريالدىق تاقتادا بۇل جەردىڭ سوعىس كەزەڭىندە ۇرىسقا سولداتتاردى اتتاندىرىپ، قارسى الاتىن ورىن بولعانى تۋرالى جازىلعان ەكەن. تاڭعى ۋاقىتتا پەتەريكي سەلوسىنا جاقىن ورشا قالاسىنان ءتۇسىپ قالدىم.
تەمىرجول ۆوكزالىندا ءبىر ازاماتپەن تانىسىپ، سويلەسە كەلە ونىڭ جەكە اۆتوكولىگىمەن جولاۋشىلار تاسىمالداۋمەن اينالىساتىنىن، وسى جەردەن 30 شاقىرىمداي جەردە پەتەريكي سەلوسى ماڭىندا باۋىرلاستار زيراتى بار ەكەندىگىن ءبىلدىم. تەمىرجول ۆوكزالىندا تانىسقان بەيتانىس دوسىم قولىنىڭ بوس ەكەندىگىن ايتىپ، كومەگىن ۇسىندى.
اۋداندىق اسكەري كوميسساريات ارقىلى ىزدەستىرۋدى جوسپارلاپ وتىرعان مەن، جانى جايساڭ ازاماتتىڭ كومەگىنە ريزا بولىپ، بىردەن كەلىسە كەتتىم. ۋاقىتتى بوسقا وتكىزبەي جولعا شىعىپ كەتتىك، كەش تاياۋ ورشا قالاسىنا دا جەتتىك. ورشا - شاعىن ءارى تازا قالا ەكەن.
ساپارلاسىم قالادا كەزىندە شەشۋشى سوعىستاردىڭ بولعانىن، جەرگىلىكتى حالىقتىڭ سوعىس ارداگەرلەرى مەن سوعىستا قايتىس بولعانداردى وتە ەرەكشە قۇرمەتتەيتىنىن جەتكىزدى. اڭگىمە بارىسىندا قازاقستان جايلى جىلى لەبىزدەرىن ءبىلدىرىپ، سالتىمىزعا، حالقىمىزعا دەگەن قۇرمەتىن جەتكىزدى.
سودان ءبىر ساعاتقا جەتپەي اۆتوتراسسا بويىندا «باۋىرلاستار» مەموريالدى كەشەنىنە جەتتىك. بوزداقتارعا ارناپ قويىلعان گرانيت تاقتالاردى ارالاپ ءجۇرىپ، كوكەمىزدىڭ اتى-ءجونىن تەز ارادا تاپتىم. ەلدەن الا بارعان ءبىر ۋىس توپىراقتى سالىپ، بىلگەنىمشە قۇران سۇرەلەرىن وقىپ، كوكەمىزگە جانە سول جەردە جاتقان بارشا مۇسىلماندارعا قۇران باعىشتادىم.
ەلىمىز، حالقىمىز، قازىرگى بەيبىت ءومىرىمىز ءۇشىن قاسىق قانىن توگىپ، شىبىن جانىن قيعان اتالارىمنىڭ ەرلىگىن ماقتان ەتىپ، وسىنداي ەرجۇرەك، قايسار بابالارىمنىڭ ۇرپاعى ەكەنىمە قۋاندىم. ولاردى قانشا قۇرمەتتەپ، جاعدايىن جاساپ، قولىمىزدان كەلگەنشە كومەك كورسەتسەك تە ولاردىڭ الدىنداعى پارىزىمىزدى، بورىشىمىزدى ەشقاشان وتەي المايتىنىمىزدى ءتۇسىندىم. قانشا ادامنىڭ ءومىرىن قيىپ، قانشا ادامدى جاقىنىنان ايىرعان سۇراپىل سوعىستىڭ ۇزىك ساتتەرىنە كوز جۇگىرتسەك، جاۋ تۇتقيىلدان شابۋىلعا شىعىپ، 1941 - جىلدىڭ اياعىندا ماسكەۋ قالاسىنىڭ تۇبىندە، ال 1944 - جىلدىڭ مامىر ايىندا ماسكەۋ قالاسىنا 500-600 شاقىرىمداي تاياۋ جەردە تۇرعان. كەيىن ءبىزدىڭ جۇرەك جۇتقان وجەت اتا-بابالارىمىز، قورعانىستا تۇرعان مۇزداي قارۋلانعان جاۋدىڭ ادۋىنىن قايتارىپ، بەرلينگە دەيىن ىعىستىرعان. نە دەگەن قۇدىرەتتى، ۇلى كۇش دەسەڭشى؟! بۇل وتانعا، حالقىنا، جەرىنە دەگەن ولشەۋسىز ماحابباتتىڭ، قۇرمەتتىڭ بەلگىسى شىعار.
سونىمەن قاتار، زۇلمات سوعىستا كوز جۇمعان قانشاما ادامنىڭ اتتارىن وشپەستەي ەتىپ تاسقا قاشاپ جازىپ، ەسكەرتكىش قويعان جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا ريزا بولدىم. ساپارلاسىمنىڭ جىلدا ۇلى جەڭىس مەرەكەسىندە بۇكىل ت م د ەلدەرىنەن قايتىس بولعانداردىڭ تۋعان-تۋىستارى، جەرلەستەرى، ۇرپاقتارى كەلىپ، مەموريالعا گۇل-شوقتارىن قويىپ، قۇرمەت بىلدىرەتىنىن ەستىگەندە ودان بەتەر رازى بولدىم.
كۇننىڭ ارايلاپ اتىپ، جايماشۋاق بولىپ تۇرعانى ماعان ۇمىتىلماستاي اسەر قالدىرىپ، بەلگىسىز ءبىر كۇش جول بويى قولىمنان جەتەكتەپ، جاعدايىمدى جاساپ جۇرگەندەي بولدى. جولدا ەشقانداي كەدەرگىلەر، كەلەڭسىز جاعدايلار تۋىنداعان جوق.
وسى جايتتاردى وي ەلەگىنەن وتكىزە وتىرىپ، اتا-بابالارىمىزدىڭ ءارۋاعى رازى بولىپ جاتقانى شىعار دەپ وزىمشە وي ءتۇيدىم.
سودان 6 كۇن دەگەندە زور قۋانىشپەن ەلگە ورالدىم. ەلگە كەلگەننەن كەيىن اعايىن-تۋىسقانداردى جيناپ، كوكەمىزگە ارناپ اس بەرىپ، بارلىق ءجون-جورالعىسىن جاسادىق. اۋلەتتىڭ ۇلكەندەرى بۇل ساۋاپتى ءىس بولعانىن ايتىپ، باتالارىن بەردى.
ويىمدى تۇيىندەي كەلە، مەن بۇل ساپارىمدى ماقتانىش ءۇشىن ەمەس، سوعىستا شەيىت بولعان ءور رۋحتى باتىرلارىمىزعا دەگەن زور قۇرمەتىمدى كورسەتۋ ءۇشىن، الدارىنداعى وتەلمەيتىن پارىزىمىزدى وتەۋ ءۇشىن جاساعانىمدى جەتكىزگىم كەلەدى.
سەبەبى، ولار بىزگە ۇلى جەڭىستى، بوستاندىقتى، ەگەمەندىكتى سىيلادى. ولاردىڭ جانقيارلىق ەرلىگى ەشقاشان ۇمىتىلمايدى»، - دەپ قورىتتى ءسوزىن ق. بايقاداموۆ.
اۆتور: ەلۋباي اۋەزوۆ
