جەر بەتىندەگى ەڭ ءىرى 6 مەتەوريت

 2013 -جىلى تاعى دا سونداي وقيعا ورىن الۋى مۇمكىن ەدى. ءبىراق، قۋانىشقا وراي «2012 DA14 » دەپ اتالاتىن عارىش تاسى ءبىزدىڭ عالامشارىمىزدى  27743 شاقىرىم قاشىقتىقتا «جاناپ» ءوتتى. جەرگە قۇلايتىن عارىش تاستارى كوبىنە اتموسفەرانىڭ وزىندە- اق جانىپ كەتەدى. ءبىراق، كەيدە اتموسفەرانى جارىپ ءوتىپ جەرگە دەيىن جەتەتىن مەتەوريتتەر دە بار. كەيبىر سونداي مەتەوريتتەر مىڭ جىلداپ جەردە ەلەۋسىز جاتادى. ءبىراق تۇبىندە ولاردىڭ دا «ۋاقىت- ساعاتى» كەلەدى. نازارلارىڭىزعا جەر بەتىندە تابىلعان ەڭ ءىرى مەتەوريتتەر تۋرالى مالىمەتتەردى ۇسىنامىز.

 ۋيللامەتت



 ۋيللامەتت ا ق ش جەرىنەن تابىلعان ەڭ ءىرى، ەڭ قارت مەتەوريت بولىپ ەسەپتەلەدى. ونىڭ سالماعى 15,5 توننا، كولەمى 7,8 شارشى مەتر. ۋيللامەتت قۇرامى نەگىزىنەن تەمىر مەن نيكەلدەن تۇرادى. مالىمەتتەرگە قاراعاندا ول شامامەن 1 ميلليارد جىل بۇرىن جەرگە تۇسكەن. بۇل مەتەوريتتىڭ تاريحى قىزىق. ونى 1902 -جىلى ۋەلستىك ەميگرانت، كەنشى ەلليس حيۋز تاپقان. ول «بايلىعىن» ۇيىنە جەتكىزۋ ءۇشىن 3 اي ۋاقىتىن جۇمسادى. سودان سوڭ تاستى كورۋگە كەلۋشىلەردەن 25 سەنت الىپ وتىرعان. ءبىراق بۇل شاعىن بيزنەسى تەز توقتاتىلىپ، مەتوريتكە يەلىك ەتۋ قۇقىعى ورەگون بولات كومپانياسىنا وتەدى. 1905 -جىلى مەتەوريتتى ۋيليام دودج حانىم  26000 ا ق ش دوللارىنا ساتىپ الدى جانە 1906 -جىلى نيۋ- يوركتەگى «امەريكا تابيعي تاريح مۇراجايىنا» ("American Museum of Natural History") سىيعا تارتادى. ول بۇگىنگى كۇندە دە سول جەردە تۇر. مەتەوريت مۇراجايعا جەتكىزىلگەننەن كەيىن ورەگون شتاتى ۇندىستەرى ۋيللامەتتى قايتارۋىن سۇراپ كەلەدى. مەتەوريت ولاردىڭ ءدىني مەرەكەلەرىن وتكىزەتىن كەزدە توتەم مىندەتىن ورىندايتىنىن ايتادى. ءبىراق، بۇل ۋاقىتتا مەتەوريتتىڭ ۇستىنەن مۇراجاي سالىنعان بولىپ، ەندى مۇراجاي قابىرعالارىن بۇزباي ونى الىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ۇزاق كەلىسىمنەن كەيىن ەكى جاق ءدىني راسىمدەردى جىلىنا ءبىر رەت مۇراجاي ىشىندە وتكىزۋگە كەلىسىپ الادى.

مبوزي

 مبوزي مەتەوريتى 1930 -جىلى تانزانيادان تابىلعان. ونىڭ كولەمى 3 مەتر بولىپ، سالماعى 25 توننا ياعني ول ۋيللامەتتەن ەكى ەسە اۋىر. مبوزي تانزانيا حالقى ءۇشىن قاسيەتتى تاس سانالادى. ولار ونى «كيموندو» دەپ اتايدى. ءبىر قىزىعى مبوزي اينالاسىنان كراتەر تابىلماپتى. ادامدار ونى جەردە كومىلىپ جاتقان جەرىنەن تاپقان ەكەن. زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە مبوزيدىڭ 90 پايىزى تەمىردەن، 8 پايىزى نيكەلدەن قالعانى التىنكۇكىرت، مىس، فوسفوردان تۇراتىنى انىقتالعان. بولجامدارعا قاراعاندا مەتەوريت جەرگە شامامەن بىرنەشە مىڭ جىل بۇرىن تۇسكەن.

 ميس يورك

ميس يورك مەتەوريتى جەر بەتىندەگى تابىلعان ەڭ ءىرى ءۇشىنشى عارىش تاسى. ول ءبىزدىڭ عالامشارعا وسىدان 10 مىڭ جىل بۇرىن كەلىپ تۇسكەن. ونىڭ ەڭ ۇلكەن بولىگى گرەنلانديا ارالىنان تابىلعان. كولەمى 3,4 x 2,1 x 1,7 مەتر. ۇلكەن بولىكتىڭ ماڭىنان تاعى 3 توننا 400 كەلى ەكى بولشەك تابىلعان. مەتەوريتتىڭ جالپى سالماعى شامامەن 58,2 توننا. بۇل مەتەوريت تۋرالى العاشقى مالىمەتتەر 1818 -جىلدارى بەرىلگەن. شىعىس تەڭىز جولىن ىزدەگەن شوتلاندتىق تەڭىز ساياحاتشىسى دجون روسس مەتاللدى قايتا وڭدەۋدى بىلمەيتىن ەسكيموستاردىڭ نايزا مەن پىشاقتاردى پايدالانىپ جاتقانىنا تاڭ قالعان. ەسكيموستار تەمىردى ءبىر "مەتالل تاۋدان" الاتىنىن ايتقان ەكەن. وزىمەن بىرگە انگلياعا الىپ كەتكەن بولشەك زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەلەرىنە قاراعاندا ونىڭ قۇرامىندا جەر جۇزىندە كەزدەسپەيتىن ەڭ تازا نيكەل بار بولىپ شىققان.


1894 -جىلعا دەيىن مەتەوريتتىڭ قۇلاعان ورنى تابىلماعان. امەريكالىق تەڭىزشى روبەرت پيري ەسكيموس جول باستاۋشىسىنىڭ ارقاسىندا 1894 -جىلى بىردەن مەتەوريتتىڭ ۇشەۋىن دە تاۋىپ الادى. كەيىن ول ەسكيموستاردىڭ كومەگىمەن مەتوريتتەردى كەمەگە ارتىپ، «امەريكا تابيعي تاريح مۇراجايىنا» الىپ كەتەدى.

باكۋبيريتو

 مەكسيكادا تابىلعان مەتەوريتتىڭ ەڭ ۇلكەنى بولىپ ەسەپتەلەدى. سالماعى 20-22 توننا، كولەمى -  4,25 x, 2 x 1,75 مەتر. قۇرامى نەگىزىنەن تەمىردەن تۇرادى. باكۋبيريتونى 1893 -جىلى گەولوگ گيلبەرت ەلليس بەيلي تاپقان. ول چيكاگوداعى "Interocean to Central and South America" جۋرنالىنىڭ تاپسىرماسىمەن مەكسيكاعا كەلىپ جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ كومەگىمەن مەتەوريتتى تاۋىپ الادى. بۇگىندە باكۋبيريتو "Centro de Ciencias de Sinaloa" عىلىم- ءبىلىم ورتالىعىندا ورنالاسقان.

 ەل چاكو

ەل چاكو جەر بەتىندەگى ەڭ ءىرى مەتەوريتتەردىڭ ەكىنشىسى. ونىڭ سالماعى 37 توننا. ول 1969 -جىلى تابىلعان. ەل چاكو "Campo del Cielo" دەپ اتالاتىن مەتەوريتتەر فراگمەنتىنىڭ ءبىرى. ولار ارگەنتينادا 60 شارشى شاقىرىم اۋماقتا كراتەر پايدا بولۋىنا سەبەپشى بولعان. 2016 -جىلدا سول ماڭنان تاعى ءبىر 31 توننالىق مەتەوريت تابىلدى.



 گوبا

 جەر بەتىندە تابىلعان ەڭ ءىرى مەتەوريت -  گوبا. ونى 1920 -جىلى ناميبيادا جەر جىرتىپ جاتقان فەرمەر يەسى تاۋىپ العان. زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا ول 80 مىڭ جىل بۇرىن جەرگە تۇسكەن ەكەن. سول ۋاقىتتان بەرى گوبا ەش جەرگە كوشىرىلمەگەن. گوبانىڭ سالماعى 66 توننا. ونىڭ قۇرامى تەك تەمىردەن تۇرادى. كولەمى 9 تەكشە مەتر. مەتەوريت 1955 -جىلى وڭتۇستىك- باتىس افريكا ۇكىمەتى تاراپىنان مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق مۇراسى دەپ جاريالاندى. 80- جىلدارى ول ورنالاسقان ايماق ۇكىمەتكە ءوتتى. سول كەزدەن بەرى بۇل جەرگە تۋريستتەر كەلىپ تۇرادى.

Massaget.kz