چالدينيدىڭ 6 قاعيداسى
استانا. قازاقپارات - 1984 امەريكالىق پسيحولوگ روبەرت چالديني «ىقپال ەتۋ پسيحولوگياسى» اتتى كىتاپتى جارىققا شىعاردى. بۇل كىتاپتا ادامدى دەگەنىنە كوندىرۋدىڭ 6 قاعيداسى جازىلعان.
ءبىراق، ەستە ساقتاۋ كەرەك، بۇل ادىستەر ادامدارعا مانيپۋلياتسيا جاساۋ ءۇشىن ەمەس، بايلانىس ورناتۋ ءۇشىن ۇسىنىلعان. سونىمەن، چالدينيدىڭ 6 قاعيداسى:
• ءوزارا كەرى قارىم- قاتىناس؛
• مىندەت جانە جۇيەلىلىك؛
• الەۋمەتتىك دالەل؛
• اتاق جانە داڭق؛
• ۇناتۋ قاعيداسى؛
جەتىسپەۋشىلىك.
ءوزارا كەرى قارىم- قاتىناس: ماقساتى: بىزگە كومەكتەسكەن ادامعا ءبىز دە كومەك كورسەتۋىمىز كەرەك ەكەنىن سەزەمىز جانە ونى وزىمىزگە مىندەتتەيمىز. ارينە، قايتارىڭىز. ءبىراق، بىردەن ەمەس. وزگەلەرگە قول ۇشىن سوزعان كەزدە، ولار سىزدەن نەنى الىپ جاتقانىن ءبىلۋى ءتيىس. ويتكەنى، ءسىز ءوزىڭىزدىڭ كومەگىڭىزدىڭ قۇنىن بىلمەسەڭىز، سىزگە قايتارىمى دا قۇنسىز بولماق.
مىندەت جانە جۇيەلىلىك: ماقساتى: ءبىزدىڭ ءىس- ارەكەتىمىز بەرگەن ۋادەمىز جانە ءوزىمىزدىڭ ىشكى قۇندىلىقتارىمىزبەن سايكەس كەلۋى كەرەك. بىرەۋگە ۋادە بەرسەك، سوزىمىزدە تۇرۋدى مىندەت سانايمىز. شەشىم قابىلداساق، ونى دۇرىس دەپ ويلاۋ ءبارىمىز ءۇشىن ءتيىمدى. ءسوز ارقىلى ىشكى سەنىمىمىزدى نىعايتا الامىز نەمەسە ءوزىمىزدى اقتاۋعا مۇمكىندىك تۋادى.
مىسالى: • اتا- انا بالاسىن ءجيى ماقتايدى. بىرنەشە ۋاقىتتان سوڭ بالا ءوزىنىڭ ءىس- ارەكەتى شىنىمەن ماقتاۋعا تۇرارلىق ەكەنىنە كوز جەتكىزەدى. ماسەلە تەڭەستىرۋدە. ەگەر، ءبىزدىڭ سەنىمىمىز، قۇندىلىعىمىز جانە ءىس- ارەكەتىمىز ءبىر- بىرىنە سايكەس كەلمەسە، بويىمىزداعى ۇيلەسىمسىزدىكتى سەزەتىن ەدىك. ودان قۇتىلۋ ءۇشىن نە ارەكەتتى، نە سانامىزداعى سەنىمدى وزگەرتۋ كەرەك.
الەۋمەتتىك دالەل: ماقساتى: ءوز تاجىريبەمىز بەن بىلىمىمىزگە سەنىمسىزدىك تانىتقان جاعدايدا ءبىز وزگەلەردىڭ ءىس- ارەكەتىن قايتالايمىز. مىسالى: • جارنامادا بەلگىلى ءبىر تاۋارعا يە باقىتتى وتباسىن كورسەتەدى. ال، كەيبىر وتباسىلى ادامدار وتباسى باقىتىنا ءدال سول تاۋار كەرەك دەپ ويلايدى.
ساتۋشى تۇتىنۋشىعا تاۋاردى بۇرىن ساتىپ العان ادامدار تۋرالى ايتادى.
تەلەديدارداعى كومەديالىق شوۋلاردا جالعان كۇلكىنى پايدالانۋ ارقىلى شىنايى اۋديتورياعا باعدارلامانىڭ وتە كۇلكىلى ەكەنىن كورسەتكىسى كەلەدى. وسىلايشا، كورەرمەندەردى سەندىرەدى.
اتاق جانە داڭق: ماقساتى: ءبىز ءارقاشان وزىمىزدەن مىقتى ادامعا جول بەرەمىز. ەگەر وزگە بىرەۋدى كاسىبي مامان رەتىندە كورسەك، ونىڭ ايتقانىنا ارتىق سۇراقسىز كەلىسە بەرەمىز. سونىمەن قاتار، ءتاننىڭ ءتىلىن، ياعني ەموتسيانى، قيمىل- ارەكەتتى دۇرىس قولدانا بىلەتىن ادامدار وزگەلەردى ءوز دەگەنىنە وڭاي كوندىرەدى. مىسالى: كاسىبي اكتەر تەلەشوۋدا ناقتى سويلەپ، مامان رەتىندە پىكىر بىلدىرە الادى. ءبىراق، ونىڭ اكتەر ەكەنىن كورەرمەندەر اڭعارماۋى مۇمكىن.
ۇناتۋ قاعيداسى: ماقساتى: وزىمىزگە ۇنايتىن ادامنىڭ كوڭىلىنەن شىعۋعا ۇمتىلامىز. ادامدارمەن دوستىق قارىم- قاتىناس ورناتىڭىز، ولاردىڭ سىزگە ۇنايتىنىن كورسەتىڭىز، پىكىرىن تىڭداڭىز. ۇناتۋ سيندرومىن كۇشەيتەتىن ەكى نارسە بار: ۇقساستىق جانە ماقتاۋ. مىسالى: • ەگەر ايەل ادام كەشكە قۇربىلارىن شاقىرىپ ولارعا بوياۋلاردى ساتسا، ولار ودان باس تارتپايدى. ونى كەرەك بولعاندىقتان ەمەس، ونىڭ يەسىن جاقسى بىلەتىندىكتەن ساتىپ الادى.
• ساتۋشى ەگەر ادامدارمەن جاقسى ارالاسىپ، تۇتىنۋشىنى ماقتاپ، وعان سەنىمدى تۇردە جاۋاپ بەرسە، ونىڭ ساتۋ مۇمكىندىگى ارتادى.
جەتىسپەۋشىلىك: ماقساتى: بولاشاقتا قول جەتكىزە المايتىن نارسەنى قالايمىز. زاتتارعا قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى ازايعان سايىن، وعان قىزىعۋشىلىق ارتا تۇسەدى. ەگەر ونى قازىر الۋ نەمەسە بولاشاقتا الۋىڭىز مۇمكىن دەگەن تاڭداۋ تۇرسا، ءسىز قازىردى تاڭدايسىز.
مىسالى: • سايتتاعى «تاۋارلار سانى شەكتەۋلى» ، «جەڭىلدىكتىڭ سوڭعى كۇنى» دەگەن حابارلامالار تۇتىنۋشىنى وزىنە تارتادى. • اناسى كىشى بالاسىنا كوكونىستى جەمەسە، ونى اعاسىنا بەرەتىنىن ايتادى. بالا سول كوكونىستى جەيدى. جەتىسپەۋشىلىك كۇتىلەتىن وكىنىش ارقىلى جۇمىس ىستەيدى.
Massaget.kz