ەستاي اقىننىڭ «جۇزىكتى 51 جىل بويى قولىنان تاستاماعانى» راس پا؟

استانادان ات باسىن ارنايى ەرتىستىڭ كەرەكۋ وڭىرىنە بۇرعان توپتىڭ ىشىندە ءۇش بىردەي مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى: جازۋشى انەس ساراي، جازۋشى- عالىم قويشىعارا سالعارا ۇلى، ايگىلى ءانشى شاحيماردان ابىليەۆ باس بولىپ، قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى قۋات ەسىمحانوۆ مىرزانىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن جولعا شىققان.

ولار ءا دەگەننەن «ءماشھۇر ءجۇسىپ مازارىنا زيارات جاسايىق» دەپ ۇيعارعان ەكەن، اۋەلى سوندا بارىپ، قازاقتىڭ ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ رۋحىنا تاعزىم جاسادى. كۇن قاس قارايعان بەتتە اقتوعاي اۋدانىنداعى ەستايدىڭ باسىنا كەلىپ جەتتى. بۇل جەردە از- كەم ايالداپ، ماحاببات ءانۇرانى سانالاتىن اتاقتى «قۇسني- قورلان» ءانىن شىعارعان ەستاي بەركىمباي ۇلىن ەسكە الدى.

بۇل ءان بۇگىندە بۇكىل قازاقتىڭ ءسۇيىپ شىرقايتىن انىنە اينالدى. ومىردە ءبىر- بىرىنە قوسىلا الماي قالعان عاشىقتاردىڭ ۇزىن تىزبەگىنىڭ ىشىندە ەستاي مەن قورلان ەسىمدەرى العاشقىلاردىڭ قاتارىندا اتالادى.

ءبىر قىز بار مارالدىدا قورلىعايىن،

تابيعات بەرگەن ەكەن كۇن مەن ايىن.

مۇراتقا ىزدەگەن جان ءبارى جەتكەن،

داريعا، ارمانىم كوپ نە قىلايىن، - دەپ جىرلاعان ەستايدىڭ وشپەس ماحابباتى تالايلارعا تالاسى تولاستاماي تۇرعان تاقىرىپ. قازاقتىڭ الاقانعا سالىپ الپەشتەگەن سەرىسى، ءانشى پەرزەنتى ەستاي بەركىمباي ۇلى شىعارماشىلىعىنىڭ ەڭ شوقتىقتى تۋىندىسى دا وسى ءان.

قۋات مىرزا ساپاردىڭ ءمان- ماعىناسىن بىردەن ۇقتىردى: «ءبىزدىڭ قازاقتا باسى ارتىق ءسوز كوپ. ماسەلەن، ەستاي مەن قورلاندى ءبىر- بىرىنە قوسىپ قويادى. سول سەكىلدى اقان سەرى مەن اقتوقتىنى ءبىر توسەككە جاتقىزادى... ومىردە دە، ونەردە دە تازالىق بولسا دەيمىن. مىنا ساپاردى ۇيىمداستىرعانداعى باستى ماقسات - تازالىققا ۇمتىلۋ، قورلاندى كەيبىر جاداعاي جالالاردان ارشىپ الۋ» دەدى.

راسىندا، بۇل تاراپتا ءتۇرلى اڭىز بار. اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەر كوپ. سونىڭ سالدارىنان ەل- جۇرتتى سابىلىستىرعان شاتاسۋلار دا جەتكىلىكتى. ەستاي مەن قورلان اراسىندا نە بولدى؟ قۇلاق ءتۇرىپ، نازار سالعاندا مىناداي دەرەكتەر ۇشىراسادى: «يسا دەگەن ءبىر مىقتى مارالدى ەلىنە قۇدالىققا باراتىن بولادى دا، ول اقكولدىڭ بولىسى ءابىلقاسىم شىمان ۇلىنا حات جازىپ، اقىن ەستايدى الا كەلۋدى تاپسىرادى. بۇل كەزدە ەستايدىڭ جاسى جيىرمانىڭ ۇستىنە شىققان ەكەن. سەرى ءۇشىن بۇل ساپار قىزىقتى كورىنەدى. جاڭا جەر، كورمەگەن ەل ءانشىنى قىزىقتىرادى دا، كەلىسىم بەرىپ، مارالدىعا بىرنەشە كىسى بولىپ ءجۇرىپ كەتەدى. ال سول زاماندا مارالدى بولىسى ۇرىق اۋىلىندا ءتۇبى قىپشاق - سۇڭقار، سۇلتان دەگەن بەلگىلى ادامدار بولادى. سۇڭقار - بولىس، سۇلتان - ءبي. ەكەۋىنىڭ دە ەل اراسىندا بەدەلى جوعارى، اۋقاتتى كىسىلەردىڭ قاتارىندا بولعان. سۇلتاننىڭ قۇسني جانە قورلان ەسىمدى ەكى قىزى بار ەكەن. «ەستاي كەلىپتى» دەگەندى ەستىگەن سۇلتان اۋىلىنىڭ كۇللى قىز- بوزبالاسى جينالىپ، توي- دۋمان ۇيىمداستىرادى. وسىنداي كوڭىلدى كەشتەردىڭ بىرىنە قۇسني مەن قورلان دە كەلەدى. ەستاي سول جەردە ايقاباق، التىن كىرپىك ارۋ قىزداردى كورىپ، جاقىن كەلىپ تانىسادى. ەكى جاس ءبىر- ءبىرىن شىن ۇناتىپ، قالاي بولسا دا، قوسىلۋ جولدارىن اڭگىمە ەتەدى. بۇل تۋرالى ساپارعالي بەگالين 1939 -جىلى ەستايدىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەن ءسوزىم ەدى دەپ بىلاي باياندايدى:

«قورلان مەن مەنىڭ بازارىم كۇن ساناپ قىزا ءتۇستى. قورلان بولماعان جەردە مەنىڭ دومبىرامنىڭ قۇلاق كۇيى وسپەي، ءان دە قاناتتانباي، بەرەكەم بولمايتىن كۇيگە ۇشىرادىم. قورلان دا تاپ سونداي كۇيدە. ەكەۋمىزدىڭ ارامىز - قول جەتپەيتىن تاس قامال. ويتكەنى قورلاندى جاس كەزىندە ءبىر باي توقالدىققا الماق بولىپ، قالىڭمالىن ءۇيىپ- توگىپ تولەپ قويىپتى. كەشىكپەي ۇزاتىپ الىپ كەتپەك. مەندە ول قامالدى بۇزار داۋلەت جوق. نە ارقا سۇيەر كۇش جوق. ەكەۋمىزدىڭ ول جەردەگى بار جاناشىرىمىز ءجامىش دەگەن قورلاننىڭ نەمەرە جەڭگەسى عانا. «ەرتەڭ جۇرەمىز» دەپ وتىرعاندا، ءجامىش ماعان ءبىر جىگىت جىبەرىپتى. ونى ەستىپ، جەتىپ بارىپ ەدىم، ءجامىش جارقىلداي قارسى الدى: «ءانشى قۇدا، زامانداسىڭ ءبىر اۋىز تىلدەسكىسى كەلەدى. سول ءۇشىن شاقىرتتىم» دەدى. سول ارادا مەن ونى الىپ قاشپاققا ۋاعدالاستىم. ول كەلىسىمىن بەردى. ءبىراق ۋا دۇنيە-اي، بۇل ارەكەتتەرىمىز جاريا بولىپ، ەكەۋمىزدىڭ جولىمىز ماڭگىگە كەسىلدى...».

ەل اۋزىندا «ەستاي قايتىس بولعاندا قورلان سىيلاعان جۇزىكپەن كومىلىپتى» دەگەن ءسوز بار. دەسە دە، وسى ءسوزدىڭ انىق-قانىعىنا ەشكىم ءۇڭىلىپ كورگەن جوق. ەستايدىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەپ جۇرگەن كورنەكتى مۋزىكا زەرتتەۋشىسى زەينۇر قوسپاقوۆ ءوزىنىڭ «ءانشى مۇراتى» دەگەن كىتابىندا ەستايدىڭ سوڭعى ساتتەرى جايلى بىلاي دەپ جازادى: ەستاي قايتىس بولارىنان ءبىر كۇن بۇرىن ءوزىنىڭ كوڭىلىن سۇراي بارعان بايمۇراتوۆ نۇرلىبەك دەگەن اقىنعا: «نۇرلىبەك، سەن اقىنسىڭ عوي، سوندىقتان اقىن ادامدى اقىن عانا تۇسىنەدى. ولەر شاعىمدا ساعان تاپسىراتىن اماناتىم بار ەدى دەيدى دە، سول قولىنان سۇق ساۋساعىنداعى جۇزىگىن كورسەتىپ: «مىنا جۇزىك جاس كۇنىمدە «ەسىڭدە ساقتا» دەپ قورلاننىڭ بەرگەن سىيلىعى ەدى. ەرتەڭ مەنى قابىرگە قوياردا قارتتارىمىز «و دۇنيەگە بوتەن زات جىبەرۋگە بولمايدى» دەگەندى سىلتاۋ ەتىپ، قولىمنان الىپ تاستاپ جۇرمەسىن، سەن سوعان باس- كوز بول» دەپتى.

 ال مۇحتار شاحانوۆ ءدال وسى وقيعانى ارقاۋ ەتە وتىرىپ «عاشىقتىق عالاماتى» اتتى پوەما جازىپ تاستاعان. ول دا ءوزىنىڭ ءبىر ەستەلىگىندە: «ەستاي 72 جاسىندا نۇرلىبەك دەگەن دوسىن شاقىرتادى دا، قولىنداعى ساقيناسىن اماناتتاي وتىرىپ: «شالداردى كوندىر. بۇل ساقينا مىنە، 51 جىلدان بەرى مەنىمەن بىرگە. ولگەنىمدە دە جانىمدا قالسىن... اسقاق تا شەكسىز ماحابباتىن كىشكەنتاي عانا ساقيناعا سىيدىرعان سۇيىكتىم... دەگەندى ايتتى دا، تەرەڭ كۇرسىندى» دەپ جازادى. مۇحتار شاحانوۆ ءوز پوەماسىندا بۇل تۋرالى بىلاي دەيدى: «قورلانىمنىڭ كوزى بولعان جۇزىكتى، وتىنەمىن، وزىممەن ءبىر جەرلەسىن!

سەرت پەن سوزگە ۇمىتشاقتاۋ ولكەدە

عاشىق بولىپ ءولۋ -  قانداي مارتەبە!

تىرلىگىمە شابىت بەرگەن بۇل جۇزىك

جارىق بەرىپ جاتسىن ماعان كوردە دە!»

 ق. امانجولوۆتىڭ «قورلىعايىن»، م. الىمبايەۆتىڭ «ەستاي- قورلان»، م. شاحانوۆتىڭ «عاشىقتىق عالاماتى» اتتى باللاداسى سەكىلدى ادەبي شىعارمالاردا وسى ساتتەر عانا ايتىلادى دا، وعان دەيىنگى، ودان كەيىنگى ارەكەتتەر قوزعالمايدى.

كەلەسى ءبىر زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە جۇزىك تۋرالى مىناداي دەرەكتەر بار: «ەستايدىڭ ناعاشى جۇرتى قوزعان ەلى قورلان ۇزاتىلىپ بارعان اۋىلمەن كورشىلەس ەكەن. قورلانىن ساعىنعان ەستاي سۇيىكتىسى ۇزاتىلعاننان كەيىن التى جىل وتكەندە ناعاشىسىنا بارعان بولىپ، قورلاننىڭ ۇيىنە تۇسەدى. ەكى كۇندەي قوناق بولىپ، وتكەن- كەتكەننەن نەبىر شەر بولىپ قالعان سىرلاردى ايتىسىپ، كوڭىلىن باسادى. كۇيەۋى مومىن ادام ەكەن، ال قورلان بولسا، سول ءۇيدىڭ ءبيى، ەش نارسەدەن جاسقانبايدى. 1931 -جىلى ەستاي قورلان اۋىلىنا تاعى بارىپ، سۇيگەنىمەن ءجۇز كورىسىپ قايتادى. بۇل قورلاندى اقىرعى رەت كورۋى بولادى دا، ودان كەيىن جولىعا المايدى. وسى ەكى كەزدەسۋدىڭ بىرىندە (كوبىنە العاشقىسىندا دەلىنەدى) قورلان ەستايىنا ماحابباتىنىڭ نىشانى رەتىندە ساقينانى سىيعا بەرگەن ەكەن». سونىمەن، جۇزىك راسىمەن دە بەرىلىپتى- ءمىس، ەستاي دا «جۇزىكتى 51 جىل بويى قولىنان تاستاماعان» كورىنەدى.

«ەستاي جۇزىكپەن بىرگە كومىلدى مە؟.». كوپتەگەن زەرتتەۋشى عالىمدارىمىز بۇل سۇراققا: «حالىق ءۇشىن ەستايدىڭ جۇزىكپەن كومىلگەن- كومىلمەگەنى ەمەس، جۇزىكتىڭ ولاردىڭ ماحابباتتارىنىڭ ماڭگىلىك بەلگىسى بولعاندىعى ماڭىزدى. سوندىقتان دا بۇل اڭگىمەنىڭ وسىلاي ادەمى اياقتالعان ابزال. قازاقتا «و دۇنيەگە بوتەن زات جىبەرۋگە بولمايدى» دەگەن قاعيدا بار. مۇنى اتا- بابادان كەلە جاتقان قاعيدا دەپ، وسىعان توقتاۋ دا ايىپ ەمەس. سونداي-اق دانىشپان قازاقتا «اماناتقا قيانات جۇرمەيدى» دەگەن اتالى ءسوز بار. بۇل ناقىلدى ۇستاناتىن بولسا، جۇزىكپەن جەرلەنۋى دە ابدەن مۇمكىن. دەمەك، ۇلى ءانشىنى جەرلەگەندە باسى- قاسىندا بولماعاندىقتان، ەشكىم ەكى ۇشتى پىكىر ايتۋعا قاقىلى ەمەس» (ش. قۇرمانباي).

 قۋات ەسىمحانوۆ، ەرلان ارىن باستاعان ىنتالى توپ التاي ولكەسى، قۇلىندى دالاسىنداعى قاراناي دەگەن اۋىلدىڭ ىرگەسىندەگى مازاراتتىڭ ءدال الدىنداعى اشىق الاڭقايدا قورلانعا ارناپ باياناۋىلدىڭ 5 توننالىق تاسىنان ەسكەرتكىش تۇرعىزىپتى.

- قورلان اپامىز ءبىر اۋلەتتىڭ اناسى بولعان ادام. ونىڭ كۇيەۋى نۇرمۇحاممەد ايىپ ۇلى وتە باي كىسى بولعان، زامانىندا رەسەي كوپەستەرىمەن تىعىز قارىم- قاتىناس جاساعان. 1897 - 1898 -جىلدارى قورلانعا ۇيلەنگەن. قابدى-جاپار، قابدى-ءماجيت، زەينەل-عابيدەن، نازىمبەك، ناسيفوللا دەگەن بەس بالاسى بولعان.

نۇرمۇحاممەد اقساقال 1966 -جىلعى 19 -شىلدەدە قايتىس بولعان ەكەن. قورلان 1878 -جىلى تۋىپ، 1937 -جىلى قايتقان. ال ەستاي بەركىمباي ۇلى مەن قورلان اراسىنداعى «ماحاببات» انشەيىن اڭىز عانا. بەس بالاسى بار، سارىقارىن قازاقتىڭ بايبىشەسى جەلىكپە سەزىمنىڭ جەتەگىندە كەتپەگەن. ءبىز بۇل ساپاردىڭ بارىسىندا وسىعان كوز جەتكىزدىك، قورلاننىڭ ۇرپاقتارىنىڭ ۇيىندە بولدىق، اپامىزدىڭ اتىن قاڭقۋ سوزدەردەن اراشالاۋ ماقساتىن كوزدەگەن ەدىك، سول ورىندالدى. قالىڭ قازاقتىڭ دا مۇنى بىلگەنى ءجون، - دەپ تۇيىندەدى قۋات ەسىمحانوۆ.

ن. نارجان

استانا - پاۆلودار - التاي ولكەسى
«ايقىن»