ادام مي قابىلەتىنىڭ جارتىسىن ىسكە قوسسا، 40 ءتىلدى ەركىن مەڭگەرە الادى
ونىڭ قىرى مەن سىرىن بۇگىنگى عىلىم الىدە تولىق اشىپ، ءتۇسىندىرىپ بەرە العان جوق.
وسى تۇرعىدان قاراعاندا، ءار ادامدى اشىلماعان ءبىر كەن، شەشىلمەگەن ءبىر جۇمباق دەۋگە بولادى. باسقا جاعىن ايتپاعان كۇننىڭ وزىندە، ادام بويىنداعى جاسىرىن ساقتالىپ تۇراتىن كۇش-قۋات قورى مەن زەيىن-زەردەسىن كەمەلدەندىرە تۇسۋگە بولاتىن كومەسكى قارىم-قابىلەتىنىڭ بولۋى كىسىنى تاڭعالدىرادى.
ۇلى ويشىل كىشى سەنەكا: «ادام ءوز قابىلەتىنىڭ قانداي ەكەنىن ءبىر ىسكە كىرىسكەندە عانا بىلەدى» دەسە، قىتاي ويشىلى لاو-سزى: «وزگەنى بىلگەن زەرەك، ءوزىن بىلگەن دانا»، - دەپ وي قورىتادى. سول سياقتى فيلوسوف سوكراتتىڭ «ءوزىڭدى - ءوزىڭ تاني ءبىل» دەگەن ءسوزى دە تەككە ايتىلماسا كەرەك. مۇنان شىعاتىن قورىتىندى، ءاربىر ادام ومىردەگى باعىت-باعدارىن، ءىس-ارەكەتىن ءوزىنىڭ بويىنا ۇڭىلۋدەن باستاسا ءومىرىن دە ءماندى ەتە تۇسەدى دەگەندى مەڭزەۋ.
ادام دەنەسىندەگى كومەسكى كۇش-قۋات ادامنىڭ قارۋ-قايراتى مەن شىدامدىلىعىن ارتتىرا تۇسۋگە مول مۇمكىندىك اشادى. ونداي كۇش ادەتتە بايقالمايدى، تەك، ادام توسىن قاتەرگە دۋشار بولعان ەرەكشە ساتتەردە عانا كەنەتتەن پايدا بولادى. بۇنداي جاعدايلار ومىردە كوپتەپ ۇشىراسادى.
امەريكالىق مەرلان ەسىمدى جىگىت وق ءتيىپ جارالانىپ، سالدارىنان دەنەسى بەلىنەن تومەن قاراي جانسىزدانىپ مۇگەدەكتەر ارباسىنا تاڭىلادى. ءبىر كۇنى سىرتتا كەلە جاتقاندا 3 بۇزاقى جىگىت ونىڭ اقشا سالعان ءاميانىن تارتىپ الادى. توناۋشىلارعا ايقايلاپ قارسىلىق كورسەتكەندە، ولار مۇگەدەكتىڭ وتىرعان ارباسىنا وت قويادى. ارباسى لاۋلاپ جانا باستاعاندا مەرلان بار كۇشىن جيىپ العا ۇمتىلادى. مىنە، وسى وقيعانى ەسكە العاندا ول «ەگەر قاشپاي وتىرا بەرگەن بولسام، كۇيىپ جارالاناتىن، ءتىپتى، ورتەنىپ ولەتىن ەدىم. سوندىقتان ءبارىن دە ۇمىتىپ، جانۇشىرا جۇگىردىم. توقتاعان كەزدە عانا، ءوزىمنىڭ جۇرە الاتىن بولعانىمدى بايقادىم»، - دەيدى اسەرلەنىپ.
ايگىلى جازۋشى ناپولەون حيللدىڭ جازبالارىندا مىناداي ءبىر وقيعا بايان ەتىلەدى. ا ق ش- تا ماشينا مىنۋگە قۇشتار 14 جاستاعى بالا كولىك تىزگىنىنە يە بولا الماي توعانداعى سۋعا ماشيناسى اۋدارىلىپ، ءوزى استىندا قالادى. بالانىڭ اكەسى ۇلىن قۇتقارۋعا جۇگىرىپ جەتكەندە، ۇلىنىڭ سۋدان شەكەسى عانا كورىنىپ جاتادى. ول جالما-جان توعانعا سەكىرىپ ءتۇسىپ، ماشينانىڭ ۇلىن باسىپ جاتقان جاعىن بار كۇشىمەن كوتەرەدى. وسى ۋاقىتتا كومەككە كەلگەن ەكىنشى ءبىر ادام ماشينا استىنان بالانى سۋىرىپ الادى. بالا از ۋاقىتتان سوڭ ەسىن جيادى جانە جەڭىل جاراقاتتانادى. سوندا جينالعان جۇرت بالانىڭ اكەسىنىڭ ماشينانى قالاي كوتەرىپ كەتكەنىنە تاڭدانادى. سىناپ كورۋ ءۇشىن سول ماشينانى قايتا كوتەرتكەندە، ول كولىكتى ورنىنان جىلجىتا المايدى.
مىنە بۇلار ادامدا جاسىرىن، كومەسكى كۇش-قايراتتىڭ مول ەكەندىگىن، ءبىراق ول ەرەكشە ساتتەردە، باسقا تۇسكەن قىسىلتاياڭ جاعدايلاردا عانا سىرتقا بۇلقىنىپ شىعىپ ءوز كەرەمەتىن كورسەتەتىندىگىنىڭ دالەلى. عالىمدار بۇنىڭ سەبەبىن بىلاي تۇسىندىرەدى. ادام شۇعىل جاعدايعا تاپ بولعاندا، بۇيرەك ءۇستى بەزى زور مولشەردە گورمون ءبولىپ شىعارادى. سول گورمون دەنەگە تارالىسىمەن مول ۇستەمە ەنەرگيا تۋدىرادى. بۇل ەنەرگيا ەرەكشە كۇشكە اينالادى.
ادەتتە ادامدار سۋ استىندا اۋا جۇتپاي 55 سەكۋند قانا تۇرا السا، ماشىقتانعاندار 4-5 مينۋتقا دەيىن شىداستىق بەرەدى. ال جاپونيانىڭ تەڭىز ۇلۋىن تەرەتىن تەڭىزشىلەرى 8-9 مينۋتقا دەيىن سۋ استىندا وتتەگىنسىز جۇرە بەرەتىن كورىنەدى. 1936-جىلى باتىستىق عالىمدار ءتۇرلى زەرتتەۋ قورىتىندىلارىنان كەيىن ادامنىڭ 100 مەتر قاشىقتىققا جۇگىرۋ شەگى 9,64 سەكۋند بولادى دەپ مەجەلەگەن. الايدا، 2009-جىلى بەرليندە وتكەن جارىستا يامايكالىق سپورتشى ۋسەين بولت بۇل تۇجىرىمدى تەرىسكە شىعارىپ، 100 مەتر قاشىقتىقتى 9,58 سەكۋندتا جۇگىرىپ ءوتىپ، عالىمدار ەسەپتەگەن «ەڭ سوڭعى شەكتەن» اسىپ كەتكەن.
عىلىمي زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا، ادامنىڭ جىڭشكە قان تامىرلارى (كاپيلليار) ەرەكشە كوپ بولىپ، ول جالپى قان تامىرلار ۇزىندىعىنىڭ 90 پايىزىن ۇستايدى. ءبىراق ءبىز ونىڭ 1/5 بولىگىنىڭ جۇمىسىن عانا بەلسەندى پايدالانىپ جۇرگەن كورىنەمىز. ال وكپە كوپىرشىگىنىڭ دە جۇمىسىن جايشىلىقتا تولىق پايدالانبايدى ەكەنبىز.
دەمەك، ادام بويىندا جاسىرىنىپ جاتقان كۇش-قايرات، توزىمدىلىك، اۋرۋعا قارسىلىق قۋات وراسان مول، توتەنشە مىعىم، ءبىراق ول كوپ جاعدايدا بايقالا بەرمەيدى. تەك باسقا ءىس ءتۇسىپ جان قىسىلعان كەزدە نەمەسە ۇزاق ۋاقىت دەنەڭىزدى شىنىقتىرىپ، شىڭدالعاننان كەيىن عانا ءوز كەرەمەتىن كورسەتەتىن بولادى. سوندىقتاندا ادامدار ءوز بويىنداعى وسىنداي زور مۇمكىندىكتەردى قاجەتىنە جاراتىپ قۇلشىنا ۇمتىلسا، قيىندىققا توزە بىلسە نەبىر ارمانداعان بيگىن باعىندىرىپ، كوزدەگەن ماقساتىنا جەتۋىنە جول اشىق.
سول سياقتى ادامنىڭ زەيىن-زەردەسىن كەمەلدەندىرە تۇسۋگە بولاتىن كومەسكى قارىم-قابىلەتتىڭ مول قورى دا ءبىز اشپاعان سىرساندىقتاردىڭ ءبىرى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، ادام ميى سانسىزداعان اقپاراتتاردى سىيدىرا الاتىن الىپ قويما، اشىپ پايدالانۋدى كۇتىپ تۇرعان كەن ەكەن.
ادام ميىندا شامامەن 14 ميلليارد نەرۆ كلەتكاسى بار بولىپ، ادەتتە ونىڭ ءبىر ميللياردى عانا جۇمىس ىستەپ، قالعانى «ۇيقىدا» جاتادى. ەگەر تاباندىلىقپەن ۇيرەنەتىن بولسا ادام ميىنا 5 ميلليارد 200 ميلليون كىتاپتىڭ كولەمىنە شاقتالعان اقپاراتتى سىيدىرا الاتىن كورىنەدى.
بەلگىلى عالىم ەفرەموۆتىڭ پىكىرى دە بۇل تۇجىرىمداردى ناقتىلاي تۇسىندىرەدى: «ادامدار جايشىلىقتا مي قابىلەتىنىڭ وتە از بولەگىن عانا پايدالانا الادى. ەگەر ادامدار مي قابىلەتىنىڭ جارتىسىن ىسكە قوسا الاتىن بولسا، 40 ءتىلدى قينالماي مەڭگەرىپ، ءبىر ەنتسيكلوپەديانى جاتقا ءبىلىپ، 12 عىلىم سالاسىنان دوكتورلىق اتاق قورعاي الادى».
دەمەك، ادام ميىندا دا جاسىرىنىپ جاتقان اقىل-پاراساتتىڭ، اشىلماعان زەيىن-زەردەنىڭ مول ەكەندىگىن اڭعارامىز. اقاۋى بولماسا ىستەمەيتىن مي جوق. سوندىقتان ادام ميى ۇشان-تەڭىز ءبىلىمدى سىيعىزىپ، تەڭدەسسىز قابىلەتتى مەڭگەرە الادى. ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى ونى ىستەتە ءبىلۋ مەن جەتىلدىرىپ، ۇشتاي تۇسۋدە عانا جاتسا كەرەك.
باقىتجول كاكەش
