ادەبيەت الەمىنىڭ ازىلدەرى(2). الىبەك اسقاروۆ

سالىمگەرەي كەزىندە بىرەر وبلىستىڭ ءبىرىنشى باسشىسى بولعان، كەيىن جازىقسىز قۋدالاۋعا تۇسكەن، ادەبيەت پەن ونەر دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن زامانىنىڭ كورگەندى، زيالى ازاماتى بولسا كەرەك. قوناقتاردى قۇراق ۇشىپ قارسى الىپ، حال- قادەرىنشە كۇتەدى. كۇن اپتاپ ىستىق بولعاندىقتان اقىن- جازۋشىلار ءتۇس الەتىندە كەڭشار ىرگەسىندەگى كانالعا بارىپ، سالقىن سۋعا تۇسەدى. الدىندا سالقىن ءتيىپ، ازداپ سىرقاتتانىپ جۇرگەندىكتەن سىرباي سۋعا تۇسپەي، جاعادا وتىرىپ قالادى. سۋعا ءتۇسىپ جۇرگەن عابەڭدى قاتتى اعىس كەنەت يىرىمگە قاراي قاقپاقىلدايدى. عابەڭ دە بارىن سالا جانتالاسىپ، ءبىر بۇيىرلەپ، جيەككە قاراي ۇمتىلادى. جار جاعالاپ جۇگىرىپ كەلە جاتقان قالجىڭقوي سىرباي:

- جاقسى بولساڭ، كەلەرسىڭ سۋدان ءوتىپ، جامان بولساڭ، قالارسىڭ سۋعا كەتىپ... - دەپ ولەڭدەتە ايعاي سالىپتى.

عابەڭ ازەر دەگەندە دىڭكەسى قۇرىپ، جاعاعا شىعادى.

شىققان بويدا:

- بىرەۋ يىرىمدە جانتالاسىپ جۇرسە، سەنىڭ ولەڭدەتىپ قۋانعانىڭا جول بولسىن! - دەيدى كادىمگىدەي رەنجىپ.

سوندا سىرباي:

- اۋ، عابە، ءسىزدى كانالدىڭ سۋى تۇگىلى، مۇحيتتىڭ سۋى دا جۇتا الماسىنا سەنىمدىمىن عوي مەن، - دەگەن ەكەن.

* * *

قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسشىلىعىنا قوس عابەڭ - عابيت مۇسىرەپوۆ پەن عابيدەن مۇستافين ەكى- ەكى رەتتەن كەلگەنى بارشاعا ايان (ەكى جولى دا عابيتتى عابيدەن اۋىستىرىپ وتىرعان). ءبىرىنشى حاتشىلىققا ەكىنشى جولى سايلانعاندا عابيت مۇسىرەپوۆتى قالامگەرلەرمەن «تانىستىرۋعا» سول كەزدەگى ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىسى نۇرىمبەك جاندىلدين ەرتىپ كەلىپتى. وسىلاي دا وسىلاي، سىزدەرگە ءبىرىنشى حاتشىلىققا ءبىز عابيت مۇسىرەپوۆتى ۇسىنىپ وتىرمىز، سوعان قالاي قارايسىزدار دەيدى عوي، قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا حاتشى توپ ورتاعا ۇسىنىس تاستاپ.

جينالعان قالامگەرلەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى شىعىپ، عابەڭدى جەر- كوككە سىيعىزباي ماقتاي باستايدى. سىرباي ماۋلەنوۆ ول كەزدە وداقتىڭ پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى ەكەن، ءبىر بۇرىشتا ءۇنسىز وتىرىپ قالىپتى، سونى بايقاعان جاندىلدين:

- بۇل جونىندەگى پارتكومنىڭ پىكىرىن بىلسەك دەپ ەدىك، ولاردىڭ پىكىرى قانداي ەكەن؟ - دەيدى سىربايعا ءشۇيىلىپ.

سوندا سىراعاڭ يىعىن ءبىر قيقاڭ ەتكىزىپ، ىرعاتىلىپ ورنىنان تۇرىپتى دا:

- ءبارى دە ءجون عوي.. . وداققا باستىق بولۋ وسى عابەڭنەن قالعان شارۋا ەمەس پە ەدى... بۇل كىسىنىڭ مىنەزى پاميردىڭ اۋا رايى سەكىلدى تىم ىستىق تا بولمايدى، تىم سۋىق تا بولمايدى. ۇنەمى جانعا جايلى قوڭىر سالقىن بوپ تۇرادى. پارتكومنىڭ پىكىرى وسى! - دەپ ورنىنا قايتا جايعاسىپتى.

* * *

حالقىمىزدىڭ اياۋلى پەرزەنتتەرى قانابەك بايسەيىتوۆ (1905- 1978) پەن كۇلاش بايسەيىتوۆا (1912- 1957) قازاقتىڭ بار جاقسى قاسيەتىن بويلارىنا جيناعان قوناقجاي، اق كوڭىل، دوس- جاراندارىمەن سوڭعى دۇنيەسىنە دەيىن تەڭ بولىسەتىن عاجايىپ دارقان جاندار ەدى دەسەدى. وسى كىسىلەردىڭ ۇيىنە بىردە «امانداسامىز» دەپ ءبىر توپ اقتوبەلىك ونەرپاز جاستار قوناققا كەلىپتى. قانابەك پەن كۇلاش جاس ارتيستەردىڭ الدىنا داستارقان جايىپ، ءتاتتى- ءدامدىنىڭ ءبارىن قويىپ، شاما- شارقىنشا قۇرمەت جاسايدى. ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعى بولىپ، ونەرپاز جاستاردىڭ اقتوبەگە قايتاتىن مەزگىلى دە جاقىندايدى.

- كۇلاش، مەن ءىنى- قارىنداستارىمدى سىرتقا شىعارىپ كەلەيىن، - دەپ، قانابەك ۇستىنە جەلبەگەي شاپان، اياعىنا كەبىستى ىلە سالىپ، جاستارمەن بىرگە ول دا دالاعا شىعىپ كەتەدى.

قانەكەڭ سول كەتكەننەن مول كەتىپ، ءبىر جەتى بويى جوعالىپتى.

سويتسە، قانابەك جاستاردىڭ «قانەكە، قانەكە» دەپ قولپاشتاۋىنا كوڭىلى ەلىتىپ، ولارمەن بىرگە اۋەجايعا قالاي كەلگەنىن، اقتوبەگە قالاي ۇشىپ كەتكەنىن اڭعارماي قالىپتى.

ەرتەسىندە باسى اۋىرىپ ويانىپ، كوزىن تىرناپ اشىپ، داۋىستاپ كۇلاشتى شاقىرادى. لىپ ەتىپ، قانەكەڭنىڭ قاسىنا جىگىتتەردىڭ بىرەۋى جەتىپ كەلىپتى.

- سەن، بالا، كىمسىڭ؟ - دەپتى قانەكەڭ.

- ويبۋ، قانەكە- اۋ، ءىنىڭىزبىن عوي.. . ءىنىڭىزبىن. اقتوبەلىك ارتىستەرمىز عوي بىزدەر. كەشە تانىستىرىپ ەدىك قوي، ءوزىمىزدى، - دەپ الگى جىگىت جىك- جاپار بولادى.

- ە، ەسىمە ەندى ءتۇستى.. . كەشىر، ءىنىم، سوڭعى كەزدە ۇمىتشاق بوپ بارا جاتىرمىن، - دەيدى قانەكەڭ كەشەگى جايدى ازەر دەگەندە ەسىنە ءتۇسىرىپ. - سوندا سەندەر ءبىزدىڭ ۇيدە قونىپ قالعانسىڭدار ما؟ «تۇندە سامولەتكە بارامىز، اقتوبەگە ۇشامىز» دەپ وتىرعاندارىڭ قايدا؟ - دەپ سۇرايدى قانەكەڭ تاعى دا.

- قانەكەسى- اۋ، راس ايتاسىز، ءبىز سامولەتپەن تۇندە ۇشىپ كەتكەمىز، - دەيدى جىگىت.

- قايدا ۇشىپ كەتتىڭدەر؟

- اقتوبەگە، قانەكە.

- سوندا مەن قايدا جاتىرمىن؟

- اقتوبەدە، قانەكە.

ول كەزدە، ەلۋىنشى جىلدارى، كولىك تاپشى، ۇشاق الماتىعا جۇماسىنا جالعىز- اق رەت قاتىنايدى ەكەن. سودان قانەكەڭ امالسىز اقتوبەلىك ارتىستەردىڭ اراسىندا قوناقتاپ، ءبىر اپتادان سوڭ عانا ۇيىنە قايتقان ەكەن.

* * *

قازاق پوەزياسىنىڭ شامشىراقتارىنىڭ ءبىرى قاسىم امانجولوۆ (1911- 1955) ەلۋىنشى جىلداردىڭ باسىندا ستاليندىك جاندايشاپتاردىڭ تالقىسىنا كوپ ءتۇسىپتى. «ۇلتشىل» دەپ ايىپ تاعىلىپ، كوپ سىنالىپتى. وسىنداي جاداپ- جۇدەپ جۇرگەن شاعىندا، بىردە سىرلاس ءبىر دوسىنا:

- مەنى سىناپ جۇرگەندەردىڭ ءبارى دە مەنشە جازعىسى كەلەدى، ءبىراق، امال قانشا، جازا المايدى. سوسىن دا مەنى سىنايدى، - دەپ مۇڭىن شاعىپتى.

* * *

اقىن جاقان سىزدىقوۆ (1901- 1977) ازداپ ىشىمدىككە اۋەستىگى بار، ءبىراق ىشىمدىكتى ونشالىقتى كوتەرە المايتىن، ءبىر- ەكى رومكەگە كادىمگىدەي ماس بوپ قالاتىن كىسى ەكەن. سىرباي ماۋلەنوۆ سول اعاسىمەن ۇنەمى قالجىڭداسىپ، ازىلدەرى جاراسىپ جۇرەتىن سەكىلدى. بىردە سىرباي جاقان تۋرالى بىلاي دەپ ولەڭ شىعارىپتى:

كافەلەرگە ۇنەمى،

كەتە المايدى تۇستەنبەي.

ءجۇز گرامعا جۇرەدى،

ەكى ليتر ىشكەندەي.

* * *

حالىق اقىنى شاكىر ابەنوۆ (1901- 1994) قالامى ورىسشاعا دا، قازاقشاعا دا، تاتارشاعا دا جۇيرىك ايتىس اقىنى، بەلگىلى ساتيريك توقتارحان شارىپجانوۆپەن قالجىڭداسا بەرەدى ەكەن.

- سەن كوكسوققان تاعى ءبىر قاتىن الدى دەيدى عوي، راس پا؟ - دەپ سۇراپتى بىردە شاكەڭ توقتارحاننان.

- وزىڭىزگە ۇقسايمىن دەپ تاعى بىرەۋدى جاڭارتقانىم راس، - دەيدى توقتارحان دا ايىلىن جيماي.

- ءوي، جىندى، ۇقساماي قال، ۇقساماي! - دەيدى شاكىر كەيىپ. سوسىن ۇزاق عۇمىرىندا ءوزىنىڭ دە جەتى ايەل العانى ەسىنە ءتۇسىپ:

- بۇل سەنىڭ نەشىنشى قاتىنىڭ؟ - دەپ سۇرايدى.

- نەبارى ءۇشىنشىسى عانا، - دەيدى توقتارحان قومسىنعانداي بولىپ.

سوندا شاكىر از- كەم ويعا باتىپ:

- مۇنىڭ دۇرىس ەكەن، - دەپتى، - كەتەم دەگەن قاتىندى رەنجىمەي كەتىرە بەر، كەلەم دەگەن قاتىندى رەنجىمەي كەلتىرە بەر... الگى ءپالساپادا سان ساپاعا جەتكىزەدى دەگەن قاعيدا بار ەمەس پە. تۇبىندە كوپتىڭ ىشىنەن ءتاۋىر بىرەۋى سۇرىپتالىپ، ساپالى قاتىنعا سەن دە يە بولارسىڭ.

* * *

حالىق اقىنى ومار شيپين (1879- 1963) بىردە قوستاناي وبلىستىق گازەتى رەداكسياسىنا كەلىپ، ەگىن وراعىنا وراي جازىلعان ەكى ءجۇز جولدىق ولەڭىن تاپسىرادى. اقساقالدىڭ ولەڭىن قابىلداپ الىپ قالعان رەداكسيا قىزمەتكەرلەرى ونىڭ ءجۇز جولىن قىسقارتىپ، ءجۇز جولىن گازەتكە شىعارىپتى. ومەكەڭ كەلەسى جولى رەداكسياعا بارعان كەزدە جىگىتتەر:

- اقساقال، عافۋ وتىنەمىز، ولەڭىڭىزدىڭ ءجۇز جولىن عانا باسۋعا مۇمكىندىك بولدى، - دەپ كەشىرىم وتىنگەن بولادى. سوندا ومەكەڭ ءسال عانا ەزۋ تارتىپ:

- سەندەردىڭ قاق جارىمىن قىسقارتاتىن «قاسيەتتەرىڭدى» ءبىلىپ، ءوزىم دە ەسەپپەن كوبىرەك جازىپ اكەلىپ ەم.. . ەگەر گازەتكە شىققان وسى ءجۇز جولدى اكەلگەن بولسام، وندا سەندەر ەلۋ جولىن عانا قالدىرار ەدىڭدەر، - دەپتى.

* * *

اقىندار قابىل بورانبايەۆ (1915- 1978) پەن قاليجان بەكحوجين (1913- 1990) جان دوستار ەكەن. بىردە قابىل ءىشىپ ءجۇرىپ، سول ماس كۇيىندە قانابەك بايسەيىتوۆكە ىلەسىپ تالدىقورعانعا كەتىپ قالىپتى. قاليجان ونىڭ قايدا كەتكەنىن بىلمەي، جان- جاققا حابار بەرىپ، ىزدەۋمەن بولادى. قاپەرىندە تۇك جوق، جارتى ايدان سوڭ قابىل امان- ەسەن الماتىعا قايتادى. ونى كورگەن قاليجاننىڭ قۋانىشىندا شەك بولماي، ساداقا بەرىپ، دوستارىن شاقىرىپ، توي جاساپتى. سول تويدا ءسوز كەزەگى كەلگەندە اقىن سىرباي ماۋلەنوۆ بىلاي دەگەن ەكەن:

- قاليجان ىزدەپ قابىلدى،

كوشە كەزىپ سابىلدى.

تالدىقورعان تاۋىنان،

قانابەكتىڭ جانىنان

جوعالعان قابىل تابىلدى!

 

تابىلعانعا توي جاساپ،

قاليجان تاعى شابىلدى.

قابىل وتىر، شالا ماس،

سيپاپ قويىپ قارىندى.

* * *

تۋعان حالقىنا اسەم اۋەندى اندەر سىيلاپ، تاماشا كومپوزيتور رەتىندە تانىلعان ءابىلاحات ەسپايەۆ (1925- 1975) قازاق راديوسىندا بىرەر جىل قىزمەت جاساعانى بولماسا، قالعان عۇمىرىندا جۇمىس ىستەمەي، تازا شىعارماشىلىقپەن عانا اينالىسقان كىسى ەكەن. سول احات اعامىز (دوستارى ابەكەڭدى «احات» دەپ اتاپ كەتىپتى) راديودا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىندە ازداپ ىشىمدىكپەن اۋەستەنەدى دە، دارىندى ونەر يەسىنىڭ بۇل وعاش مىنەزى باستىقتاردىڭ دا قۇلاعىنا شالىنىپتى. راديو- تەلەكوميتەتتىڭ سول ۋاقتاعى ءتوراعاسى ك. شالابايەۆ بىردە كومپوزيتوردى كەڭسەسىنە شاقىرىپ الىپ:

- وسى سىزگە مەنىڭ ءبىر قولقام بولىپ تۇر. ول مەنىڭ عانا ەمەس، ءسىزدى سىيلايتىن، قادىر تۇتاتىن حالقىڭىزدىڭ قولقاسى دەپ ۇققايسىز، - دەپتى جۇمباقتاپ.

- ايتىڭىز، كاكە، ايتىڭىز! - دەيدى ءابىلاحات.

- ايتسام سول.. . ءسىز الگى اشى سۋدى قويساڭىز دەپ قولقا ساپ وتىرمىن. بۇگىننەن باستاپ ەسپايەۆ ءىشتى دەگەندى ەستىمەيتىن بولايىن. كەلىستىك پە، احا!

سوندا ءابىلاحات تۇنجىراپ تومەن قاراپتى دا:

- ونىڭىز ءجون عوي، كاكە، وتە ورىندى ءسوز ايتىپ وتىرسىز. ءبىراق زاۋلاپ كەلە جاتقان ەكسپرەسسى وقىس توقتاتۋعا بولمايدى عوي. وقىس توقتاتسا ول رەلستەن شىعىپ، اپاتقا ۇشىراۋى مۇمكىن عوي، - دەگەن ەكەن.

* * *

باياعىدا قاراعاندى وبلىسىندا قازاق ادەبيەتىنىڭ كۇندەرى وتەتىن بولىپ، ءبىر توپ قالامگەرلەر ەل ارالاپ، جەر كورىپ دەگەندەي، وسى وبلىستا قوناق بولىپ قايتادى. ارالارىندا قالتاي مۇحامەدجانوۆ، قاليحان ىسقاق، ورالحان بوكەي، قالمۇقان يسابايەۆ، اقىندار سابىرحان اسانوۆ، تەمىرحان مەدەتبەك، تاعى باسقالار بار ەكەن. قالمۇقان قايدا جۇرسە دە قۋاقى ءتىل، قالجىڭ سوزىمەن قالامداس دوستارىن كۇلكىگە كەنەلتىپ جۇرەدى ەكەن. ءۇشىنشى كۇنى استانالىق مەيماندار ەكى توپقا ءبولىنىپ، ءبىرى ەگىندىبۇلاق، ەندى ءبىرى تەلمان اۋدانىنا باراتىن بولىپ كەلىسىلەدى. كىمدى قاي جاققا بولەرىن بىلمەي، وبلىس باسشىلارى داعدارىپ تۇرعان كەزدە قالمۇقان يسابايەۆ توپ ورتاعا شىعىپتى دا:

- قالمۇقان، قاليحان، ورالحان، تەمىرحان، سابىرحان سياقتى «حاندار» مىناۋ اۆتوبۋسقا وتىرىڭدار! ال قالتاي، بالتاي، شالتايلار اناۋ اۆتوبۋسقا بارسىن! - دەپ جۇرتتى تاعى دا دۋ كۇلكىگە باتىرىپتى.

* * *

جازۋشى ءانۋار ءالىمجانوۆ (1930- 1993) ءبىراز جىل بويى ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ قوعامىنىڭ باستىعى بولىپ قىزمەت اتقارعانى ءمالىم. انەكەڭ سول جەردە جۇرگەن كەزدە جازۋشى قالمۇقان يسابايەۆتى جۇمىسقا قابىلداپتى. بىرەر كۇننەن سوڭ

ءانۋار:

- قالەكە، بۇگىن مەن ساعان سەن بىلمەيتىن عاجايىپ ءبىر كافەنى كورسەتەيىن. كەيىن سەن دە ءبىر كافەنى كورسەتە جاتارسىڭ، - دەپ ازىلدەپ، تاۋداعى ءبىر كافەگە اپارىپ، سىيلاپ، كۇتىپ جىبەرەدى.

ارادا بىرەر جەتى ءوتىپ كەتەدى. بىردە ءانۋار:

- قالەكە، سەنىڭ كافەڭدى كورەتىن كەزەك تە كەلىپ قالدى، - دەيدى.

قۋ ءتىلدى قالەكەڭ وتىرىك قيپاقتاعانسىپ، كوزىن تومەن سالىپ:

- ءاي، ءانۋار، كىمگە تاۋەلدى بولسام، سول كىسىنى نە ۇيگە، نە تۇزگە قوناققا شاقىرماسپىن دەپ باياعىدا، بوزبالا كۇنىمدە وزىمە ءوزىم سەرت بەرگەن ەدىم. ول سەرتىمدى سەن ءۇشىن بۇزا المايمىن، عافۋ ەت! - دەپ ەسىككە قاراي بۇرىلا بەرىپتى.

- قالەكە، ونىڭ وپ- وڭاي جولى بار، - دەپ ءانۋار قالەكەڭنىڭ جولىن كەس- كەستەيدى.

- سەرتتى بۇزار ەشقانداي دا جول جوق! - دەيدى قالەكەڭ دە قاسارىسىپ.

سوندا ءانۋار:

مەن سەنى قىزمەتتەن شىعارۋ جونىندە قازىر تابان استىندا بۇيرىق جازامىن. سوسىن ەكەۋىمىز ەمىن- ەركىن كافەگە بارامىز. وتىرامىز. ىشەمىز، جەيمىز سەنىڭ ەسەبىڭنەن. سوسىن تاڭەرتەڭ جۇمىسقا كەلگەن سوڭ، سەنى قىزمەتكە قابىلداپ، قايتا بۇيرىق جازامىن. كەلىستىك پە؟ - دەپتى.

* * *

كورنەكتى جازۋشى مۇحتار ماعاۋين جيىرما جىل بويى ەرىنبەي- جالىقپاي ماتەريال جيناپ، ەكى جىل بويى ۇستەل باسىندا تاپجىلماي وتىرىپ، ايگىلى «الاساپىران» رومانىنىڭ ەكى تومىن جازىپ شىعادى. وسىنشالىق قاۋىرت جۇمىس ۇستىندە كەيدە جانى قينالعان كەزدە قويۋ ەتىپ دەمدەتىپ، دەمىل- دەمىل شاي ىشە بەرەدى ەكەن. مۇقاڭنىڭ ۇيىندەگى باقىت جەڭگەمىز:

- شايدى نەگە وسىنشا قويۋ ىشەسىڭ؟ اسقازاننان نە قالادى؟ - دەيدى ەكەن جانى اشىپ.

وندايدا مۇقاڭ:

«الاساپىراندى» امان- ەسەن بىتىرسەم، اسقازاننىڭ ماعان كەرەگى بولماس، - دەپ ازىلمەن قۇتىلادى ەكەن.

كەيىن «الاساپىران» دا بىتەدى، ول ەڭبەگى توم- توم بولىپ جارىق كورىپ، مەملەكەتتىك سىيلىققا دا يە بولادى. بىردە مۇقاڭنىڭ دوسى جازۋشى سۇلتان ورازالينوۆ:

- ءيا، مۇقا، شاي ماسەلەسى كازىر قالاي بولىپ ءجۇر؟ - دەپ سۇراسا كەرەك.

سوندا مۇقاڭ:

- بۇرىن مەندە جازۋ دا، شاي دا، اسقازان دا بار ەدى. قازىر سونىڭ ۇشەۋى دە مەنەن قاشقاقتاپ ءجۇر: جازۋ جوق بولعان سوڭ شايدى قايتەيىن. شاي ىشپەگەن سوڭ اسقازان دا قادىرسىز بولادى ەكەن، - دەپ جاۋاپ بەرىپتى.

جالعاسى بار ...

https://adebiportal.kz