تاريحقا شولۋ: 25-30 جىل بۇرىن اقپاراتتا نە جازدىق
وقي قالساڭ سول ءداۋىردىڭ قىزىق تۇستارىنا قانىعاسىڭ. سارعايىپ شەتتەرى مۇجىلە باستاعان پاراقتار ءوز ءداۋىرىنىڭ وسكەلەڭ ۇرپاعى جانە ونىڭ تىنىس- تىرشىلىگى جايىندا سىر شەرتەدى.
جاقىندا ءوز مۇراعاتىمدا جينالعان ەسكى گازەتتەردى اقتارىپ قاراپ شىقتىم. كىتاپحانامدا مەملەكەتتىك مۇراعاتتىڭ دەڭگەيىندە بولماسا دا قولدا ساقتالعان 66-شى، 73-75- جىلعى تىپتەن ەگەمەندىك العان تۇستاعى 90- جىلداردىڭ باسىلىمدارى بار بولىپ شىقتى. سولاردىڭ ىشىندە قىزىعۋشىلىعىمدى وياتقان بىرەر تۇستارىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنايىن.
كەڭەس زامانىنداعى جاڭالىقتارعا تاعى دا ءبىر كوز جۇگىرتىپ شىعۋعا مۇمكىندىك تۋدى. يدەولوگياعا تۇنىپ تۇرعان باسپا ءسوز بەتتەرىندە بۇگىنگى تاڭدا اسا ءبىر قىزعىلىقتى دۇنيە كوپ بولا قويماس دەپ ويلايتىن شىعارسىز. ونىڭىز ءجون. ءبىزدى قىزىقتىرعان سول زاماندا يدەولوگياعا ەلتىپ، سول كۇننىڭ ساياساتىنىڭ سويىلىن سوققان قالامگەرلەر جايى ەمەس. تىپتەن ەكپىندى ەڭبەكتىڭ جەمىسى، نۇرى ويناعان كوممۋنيزم ەلەسى جونىندە ەمەس. جەمشوپ، ەگىس ناۋقانى، ساۋىنشى، جىلقىشى، تراكتورشى جايى دا بىزدەردى بۇگىن تاڭداندىرا المايدى. تەك سول داۋىردە سانالى عۇمىرىن وتكىزىپ، جاستىق شاعى، ەسەيگەن شاعىن ەسكە الاتىن جاندار ءۇشن سول ءبىر كۇندەگى جاڭالىقتاردى قايتا ەسىنە الۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت بولار.
ەندەشە كەڭەس زامانىنداعى وسىدان 20 - 35 جىل بۇرىن شىققان باسىلىم بەتتەرىندەگى ءبىزدىڭ كوزىمىزگە تۇسكەن، نازارىمىزدى ىلىككەن ساتتەردى بىرگە قايتا شولىپ شىعالىق.
«لەنينشىل جاس» 1973 - جىل اقپان 21- كۇنگى №37 سانى. تاباقتاي گازەتتىڭ ءبىرىنشى بەتىنىڭ اۋدانىن «ن. ۆ. پودگورنىي جولداسقا ناگرادا تاپسىرىلدى» كومپارتيانىڭ ماقالاسى الىپ جاتىر. برەجنيەۆتىڭ، پودگورنىيدىڭ سوزدەرى پارتيا مەن جولداستارعا ارنالىپ، يدەولوگيا «بۇرىشىمەن» تۇزدىقتالىپ بەرىلىپتى. «يليچ ماڭگى جاسايدى، پارتيا ءبىزدى كوممۋنيزم ۇلى يدەيالارىنا بايىتتى، ءبىز تاماشا شاقتى باستان كەشىرىپ وتىرمىز» دەگەن تىركەستەر، ودا، ەكپىندى ۇندەۋلەر.
وسى گازەتتىڭ 4- بەتىندە عافۋ قايىربەكوۆتىڭ «جاس اقىندار داۋىسى» «شىمكەنت فەستيۆالىنەن تۋعان ويلار» دەگەن ماقالاسى جارىق كورگەن ەكەن. قالامگەر شىمكەنت قالاسىندا وتكەن جاستار پوەزياسى فەستيۆالىنەن العان اسەرىن جازادى. شىعارماشىلىعىمەن ەل الدىندا بەدەلدى قالامگەر پوەزيا الاڭىنا جاڭا قونعان جاستاردىڭ ءبىرازىنا توقتالىپ، ولاردىڭ وقىعان ۇزدىك ولەڭدەرىنەن ءۇزىندى كەلتىرەدى. ەرتەڭىنەن ءۇمىت كۇتتىرەر اقىنداردىڭ ءبىرازىنىڭ اتىن اتاپ كەتەدى، ولەڭدەرىنىڭ سونى تۇستارىنان ءۇزىندى كەلتىرىلگەن. ىسىرايىل ساپابايەۆ، امانكەلدى جۇمابەكوۆ، اقىلبەك شاياحمەتوۆ، بولات قوجاحمەتوۆ، ماماي ەمەنتايەۆ، ناعاشىباي مۇقاتوۆتار بۇل كۇندە كوپشىلىككە تانىمال بەلگىلى قالامگەرلەر، اقىندار. سول كەزدە ولاردىڭ جاستارى 20-25-تە بولار. ءاسىلى عافۋ اعامىزدىڭ رەسپۋبليكاعا بەدەلدى باسىلىمدا جاس اقىنداردىڭ اتتارىن اتاپ تۇرىپ، ولەڭدەرىن تالداعانى اعالىق جاناشىرلىق قانا ەمەس ۇلكەننىڭ باتاسىنداي جۇعىستى بولعانى ءسوزسىز.
كەلەسى باسىلىم - 1975 -جىلى 1- ناۋرىزدا شىققان پاۆلوداردىڭ « قىزىلتۋ» گازەتى. «بارلىق ەلدەردىڭ پرولەتارلارى، بىرىگىڭدەر!» دەپ ۇرانداتىپ تۇر. بىزگە قىزىقتى كورىنگەنى ءبىرىنشى بەتتەگى شاعىن اقپارات بولدى. «لۋنوحود-2» تاۆر القابىندا» دەگەن قىسقا عانا ت ا س س- تىڭ حابارلاماسى. ول اپپارات سول جىلى قاڭتاردىڭ 15-ىندە جەر سەرىگى ايدىڭ بەتىنە قونعان بولاتىن. جەردەن باسقارىلاتىن لۋنوحود 4 اي بويى اي بەتىن كەزىپ، جەرگە 80 مىڭ سۋرەت ءتۇسىرىپ جولدايدى. كراتەرگە ءتۇسىپ كەتىپ قايتىپ شىعادى، الايدا وسىدان سوڭ اپپارات بۇزىلىپ، بايلانىس ءۇزىلىپ كەتكەن. بىلەتىندەر اپپاراتتىڭ امەريكالىقتاردىڭ «اپپولون-17» قونعان جەردىڭ ماڭايىنا ساپار شەگۋى تەگىن ەمەس دەيدى. ويتكەنى، ءالى كۇنگە دەيىن امەريكالىقتار اي بەتىنە بارمادى دەگەن سىبىس بار. كەڭەس وداعى سول كەزدىڭ وزىندە وسى قاۋەسەتتى تەكسەرىپ كورگىسى كەلگەن دە بولۋى مۇمكىن.
«ەكپىندى ەڭبەك ۆاحتاسى» ايدارىمەن «نىسانا:100 مىڭىنشى «قازاقستان» تراكتورى» تۇنگى سمەنا» اتتى رەپورتاجدا پاۆلودارداعى تراكتور قۇراستىراتىن زاۋىتتىڭ ءبىر كۇنى جايى جازىلعان. وندا بۇگىنگى بىزدەرگە بەيتانىس، ءارى ەزۋدە مىسقىل تۋدىراتىن تىركەستەر جەتىپ ارتىلادى. گازەتتىڭ تولايىممەن وقىپ شىقساڭىز بۇل باسقا ءداۋىردىڭ، تاريح قويناۋىنا وتكەن قوعامنىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىگى ءسوز بولىپ جاتقانىنا كوز جەتكىزەسىز. ارادا 35 جىل وتكەندە سول كەزدەگى جۇمىسكەرلەردىڭ العا قويعان ماقساتتارى، يدەولوگيا تاعىسىن تاعىلار كوپشىلىككە توسىن كورىنەدى.
«سەح كوللەكتيۆى وتە ۇيىمشىل، م. كىسەمبايەۆ كوممۋنيستىك ەڭبەكتىڭ ەكپىندىسى، ول «1974 سوتسياليستىك جارىس جەڭىمپازى» بەلگىسىمەن ناگرادتالعان. «سەحتىڭ كومسومول جاستارى كوللەكتيۆى ەكپىندى ەڭبەك كورىگىن كۇن وتكەن سايىن قىزدىرا تۇسۋدە»، «ۇلى مارتەبەلى جۇمىسشى تابىنىڭ» دەگەن تىركەستەر بۇگىندە پايدالانىلمايتىنى انىق.
ارينە ءبىرىنشى بەتتىڭ نەگىزگى تۇسى «ك پ س س» ورتالىق كوميتەتىندە تامبوۆ وبلىسى پارتيا ۇيىمدارىنىڭ جۇمىسىن سىناعان ماقالا، سونىڭ جانىن الا سوۆەت وداعى كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس حاتشىسى ل. برەجنيەۆتىڭ ونەرتاپقىشتارعا ارنالعان ءسوزى بەرىلىپتى.
قولىمىزدا تاعى دا ءبىر سارعايعان گازەت بار. بۇل 1991 -جىلى 24- جەلتوقساندا شىققان «ەگەمەندى قازاقستان» (قازىرگى ەگەمەن قازاقستان). ءبىرىنشى بەتى تولايىمىمەن الماتىدا ت م د ۇيىمىنىڭ قۇرىلۋى جانە سوعان وراي 11 مەملەكەتتىڭ باسشىلارىنىڭ ك س ر و تاراعانىن مويىنداپ، جاڭا وداق قۇرۋ جونىندە دەكلاراتسياعا قول قويۋى جايىندا جازىلعان. وندا ن. نازاربايەۆتىڭ ءسوزى بەرىلگەن. بۇل تاريحي ءسات.
ءبىراق تا ءبىزدىڭ كوزگە ىلىككەنى گازەتتىڭ اتاۋى بولاتىن. جالپى گازەتتىڭ اتاۋى جانە ۇرانءسوزىن وزگەرتۋ وڭايعا سوقپاعانى بەلگىلى. سول كەزدەگى باسىلىمنىڭ رەداكتورى شەرحان مۇرتازا باس بولىپ گازەتتىڭ اتاۋىنان «سوتسياليستىك» ءسوزىن الىپ تاستاۋ جونىندە باستاما كوتەرەدى. بۇل ۇسىنىستى ساياسي بيۋرو قاراپ، قولداپ قاۋلى شىعارادى. بۇل وزگەرىس تەك 1992 - جىلى ىسكە اسۋى كەرەك بولسا دا رەداكسيا ۇجىمى جاڭا اتاۋدى عانا ەمەس ونىڭ شاپكا تۇرىندەگى قازىرگى كەزدەگى نۇسقاسىن دايىنداتقىزىپ ماۋسىم ايىندا ەل باسىلىمىن جاڭا كەلبەتپەن شىعارا باستايدى. گازەتتىڭ اتاۋى ەگەمەندىككە ۇمتىلعان ەلدىڭ كەلبەتىن ايقىن بەرىپ تۇرعانى انىق. بۇل سول كەزدە وڭايعا تۇسپەپتى. دەيتۇرعانمەن اتاۋدىڭ وڭ جاعىندا ەڭبەك قىزىلتۋ وردەنى سول قالپىندا قالىپتى. الايدا ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ ول القا دا الىنىپ تاستالدى. بۇل ءاسىلى كەيىنىرەك بولدى.
ەكىنشى بەتتە جوعارعى كەڭەستەن رىسبەك سارسەنباي ۇلىنىڭ ماقالاسى بەرىلىپتى. وندا جوعارعى كەڭەستە (سول كەزدەگى پارلامەنت) قازاقستان ازاماتتىعى تۋرالى زاڭدى تالقىلاۋ جايى ايتىلعان. جالپى كەيبىر ەسكى سارىنداعى دەپۋتاتتار وسى زاڭنىڭ باپتارىن قابىلداماي بۇرىنعى كەڭەستىك ءانىن ايتىپ سايراپ جاتقاندىعى جونىندە رىسبەك اعامىز اشىنا جازعان. ەگەمەندىككە قول جەتكەن تۇستا بيلىك باسىنداعى اكىم- قارالار ەلدىڭ ەركىندىگىنە قولدان كەلگەنشە كەدەرگى جاساعانى از بولماعان. بۇل كۇنى كەشە عانا سەكىلدى ەدى. الايدا ارادا جيىرما جىل وتكەن. قازىرگى تاڭدا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى تۇسىندا وسىنداي قيىنشىلىقتاردىڭ ارتتا قالدى، ۇمىتىلدى. ءتاۋبا دەلىك.
ال سول كەزەڭ تاريح قويناۋىندا قالدى. ەگەراكي، ءبىزدىڭ ءوزىمىز گازەتتەردى قايتا شولىپ شىقپاعاندا سول تۋراسىندا وي قوزعاماۋىمىز مۇمكىن ەدى. قيىنشىلىق تەز ۇمىت بولادى دەگەن وي كەلەدى.
ماقالادا زاڭ جوباسىنىڭ جاساۋشىلاردىڭ جەتەكشىسى سۇلتان سارتايەۆتىڭ شىر- پىرى شىعىپ «شوۆينيستەردىڭ» ازاماتتىق تۋرالى زاڭنىڭ نەگىزگى تۇستارىن وزگەرتپەي وتكىزۋ ءۇشىن جان سالا پىكىرتالاسقا شىققانى كەلتىرىلەدى. سونىمەن قاتار زاڭنىڭ جاناشىرلارى بولعان ءابىش كەكىلبايەۆ، شەرحان مۇرتازالار «ازاماتتىق بەرىلگەندە قازاق ءتىلىن ءبىلۋ مىندەتتى» دەگەن باپتى وتكىزە المايدى. اقىرى الىنىپ تاستالىپتى. ءالى ەسىمىزدە كەيىنىرەك «مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر قازاق ءتىلىن مىندەتتى تۇردە ءبىلۋ ءتيىس» دەگەن ۇسىنىستار دا قولداۋ تاپپاعان- دى.
قازاق ك س ر جوعارعى سوۆەتى مەن رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ ورگانى بولىپ تابىلاتىن «حالىق كەڭەسى» گازەتىنىڭ 1991 -جىلعى 30 - قاراشاداعى №102 سانىنىڭ باس ماقالاسى سايلاۋ جونىندە.
ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەن كەز بولسا دا گازەتتەن كوپ وزگەرىس كورە المايسىڭ. ۇرانءسوزى «سوۆەتتەر بيلىگى كەمەل بولسىن!» دەپ ايعايلاپ تۇر. گازەتتىڭ ەڭ باسىندا سول كەزدەگى قاز ك س ر- دىڭ گەربى. ءبىر قۋانتارلىعى باعاسى 5-اق تيىن. قازىر 5 تيىنعا گازەت تۇگىلى سىرىڭكە ساتىپ الا المايسىز.
حوش، ءبىزدىڭ نازارىمىزعا ىلىككەن ماقالانى شولىپ شىعالىق. «قازاق س س ر پرەزيدەنتىن سايلاۋ كۇنى» دەگەن ايداردا «ەل اعاسىن قولداۋ - ەگەمەندىكتى قورعاۋ» دەگەن باس ماقالا بەرىلگەن. «ازاماتتىڭ تۇلعاسىن ادىپتەگەن اڭگىمە- كانديداتتىڭ سەنىمدى وكىلىمەن كەزدەسۋىنەن» دەپ باستالاتىن تاقىرىپشاسىندا «.. قازاقستان پرەزيدەنتتىگىنە كانديدات بىرەۋ عانا (نۇرسۇلتان نازاربايەۆ). ءبىر ادامنىڭ جيىرما شاقتى كۇندە ۇلان- بايتاق رەسپۋبليكانى ارالاپ، ءاربىر ەلدى مەكەندە بولىپ جۇرتپەن جۇزدەسىپ ۇلگەرۋى مۇمكىن ەمەس قوي» دەپ جازادى س. ەسجانوۆ. «سوندىقتان قازاق س س ر جوعارعى سوۆەتى بەكىتكەن ونىڭ 20 سەنىمدى وكىلى ۇمىتكەردىڭ ءوزى بولىپ ۇلگەرمەگەن جەردە سايلاۋشىلارمەن كەزدەسىپ، پىكىر الىسۋى ءبىر جاعىنان جاڭالىق بولسا، ەكىنشىدەن ەڭ ۇتىمدى ءادىس» دەيدى ءتىلشى.
سارعايىپ كەتكەن گازەتتەردى شولىپ وتىرىپ بۇگىنگى مەرزىمدى باسىلىمنان وزگەشە ءبىراز ەرەكشەلىكتەردى بايقادىق. ايتالىق سول ءداۋىردىڭ بۇكىل گازەتتەرى ك پ س س ورتالىق كوميتەتى نەمەسە ساياسي بيۋروسىندا وتكەن جيىندى مىندەتتى تۇردە قاجەتى بولماسا دا ءبىرىنشى بەتكە ورنالاستىرادى. سوسىن ءبىرىنشى بەتتە الدەقانداي ءبىر ەڭبەكشىنىڭ سۋرەتى بەرىلەدى. ول ساۋىنشى نەمەسە تراكتورشى، جىلقىشى ايتەۋىر ەڭبەك ادامى. تىپتەن بولماسا اۋىلداعى ءبىر مالشىنىڭ تۇرمىس- تىرشىلىگى جونىندە رەپورتاج بولماسا كولدەي ەتىپ وچەرك تۇرادى. قازىرگى تاڭدا جارىق كورىپ جاتقان جيىرماداي گازەتتى شولىپ شىققانىمىزبەن بىردە- ءبىر جۇمىسشىنىڭ ءبىرىنشى بەتكە بەرىلگەن سۋرەتىن تابا المادىق.
جانىبەك امانگەلدى
