نذرتاس وثداسئنوأ (1904-1989) - كورنةكتئ مةملةكةت جانة قوعام قايراتكةرئ
وثداسئنوأ نذرتاس ءداندئباي ذلئ (1904-1989) - كورنةكتئ مةملةكةت جانة قوعام قايراتكةرئ. وثتذستئك قازاقستان وبلئسئنئث تذركئستان اؤدانئندا تؤعان. تذركئستان ورمان تةحنيكؤمئن بئتئرگةن. تاشكةنت يرريگاسيا ءئينستيتؤتئندا مةثگةرؤشئ، كةثشار ديرةكتورلارئن دايارلايتئن كؤرس ديرةكتورئنئث ورئنباسارئ، قازاق ورمان شارؤشالئعئ ترةسئ ديرةكتورئنئث ورئنباسارئ، ديرةكتورئ، قازاق ك س ر جةر حالئق كوميسسارياتئ باسقارماسئنئث باستئعئ قئزمةتتةرئن اتقارعان.
شئعئس قازاقستان وبلئستئق اتقارؤ كوميتةتئنئث ءتوراعاسئ، قازاق كسر مينيسترلةر كةثةسئنئث ءتوراعاسئ، قازاق كسر جوعارعئ كةثةسئ ءتورالقاسئنئثء توراعاسئ، كسرو جوعارعئ كةثةسئ ءتورالقاسئ ءتوراعاسئنئث ورئنباسارئ، اتئراؤ وبلئستئق اتقارؤ كوميتةتئنئث ءتوراعاسئ، وبلئستئق پارتيا كوميتةتئنئث ءبئرئنشئ حاتشئسئ بولعان. 1962 جئلئ زةينةت دةمالئسئنا شئعئپ، ماسكةؤدة عئلئمي جذمئسپةن اينالئسقان. ن.وثداسئنوأ قازاقستان ذكئمةتئن 1938-1951 جئلدارئ ارالئعئندا، ذلئ وتان سوعئسئ جانة سوعئستان كةيئنگئ قيراعان، تذرالاعان شارؤاشئلئعئن قالپئنا كةلتئرؤ كةزةثئندة باسقاردئ. سول سئن ساعاتتا ءتوس پةن بالعانئث ورتاسئنا تذسة ءجذرئپ، ذلتئنئث مذددةسئن ذمئتپاي، «ورتالئقتئث» ويابئن تاؤئپ، نةبئر قيئن ماسةلةنئ قيسئنئنا كةلتئرة وتئرئپ شةشكةن ةثبةگئ وراسان. ول ذكئمةت باسئنا كةلئسئمةن 20- جئلداردان بةرئ سوزئلئپ كةلة جاتقان ةلدةگئ ساؤاتسئزدئقتئ جويؤدئ بئردةن قولعا الئپ، قاؤلئمةن مئندةتتةدئ. وسئدان كةيئن جةر-جةردة ساؤات اشؤ كؤرستارئ مةن مةكتةپتةر كوبةيدئ. ناتيجةسئندة 1939 جئلئ جذرگئزئلگةن حالئق ساناعئ بويئنشا، قازاقستان حالقئنئث 76،3 پايئزئ ساؤاتتئ بولدئ. ساؤاتتئلئعئ جاعئنان وداق كولةمئندة بذرئن ةث سوثئندا بولعان قازاق مةملةكةتئ 5- ورئنعا كوتةرئلدئ. عئلئمسئز، ءبئلئمسئز ةل دامئمايتئندئعئنا كوزئ جةتكةن ول وسئ سالانئ كوتةرؤگة بارئنشا كذش سالدئ.
سوعئس جئلدارئنئث وزئندة-اق قذرمانعازئ اتئنداعئ مةملةكةتتئك كونسةرأاتوريا، شةت تئلدةر ينستيتؤتئنئث شئعئستانؤ فاكؤلتةتئ، قئزدار پةداگوگيكالئق ينستيتؤتئ، دةنة تاربيةسئ ينستيتؤتئ، شئمكةنت تةحنولوگيا ينستيتؤتئ، قاراعاندئ مةن سةمةي مةديسينا ينستيتؤتتارئ، قاراعاندئ كةن ينستيتؤتئ جانة بارلئق وبلئس ورتالئقتارئنا دةرلئك مذعالئمدةر ينستيتؤتئ اشئلدئ. مةكتةپ جاسئنداعئ بالالار ءجذز پايئز وقؤعا تارتئلدئ. تةمئرتاؤداعئ تذثعئش قازاق مةتاللؤرگيا زاؤئتئ، مويئنتئ-شؤ تةمئر جولئ، ارئس-تذركئستان ارناسئ، قازاقستان عئلئم اكادةمياسئ سياقتئ ماثئزدئ نئساندار سالئندئ. 1944 جئلئ ذلگئسئ مةن ءداستذرئ قالئپتاسقان ذلكةن ورتادان كةلگةن ونةر شةبةرلةرئن تارتا وتئرئپ، «قازاق فيلم» كينوستؤدياسئنئث قذرئلؤئنا ذيئتقئ بولدئ. ذلت رؤحئن كوتةرؤ شارالارئن كذشةيتئپ، رةسپؤبليكالئق اقئندار ايتئسئن، ابايدئث 95، 100 جئلدئق مةرةيتويلارئن وتكئزؤ، «ةدئگة جئرئنا - 600 جئل»، «اباي» رومانئنئث العاشقئ كئتابئن رةسپؤبليكا كولةمئندة اتاپ ءوتؤ ءئسئن ذيئمداستئردئ. ول قازاقستان عئلئم اكادةمياسئنئث باسئنا قانئش ساتبايةأتئث كةلؤئنة سةبةپشئ بولدئ. عالئمنئث «سوسياليستئك قازاقستان» گازةتئنة شئققان ماقالاسئن وقئپ، ونئث تئث ويلارئن، يدةيالارئن ذناتئپ، تانئسؤعا ماسكةؤگة شاقئرادئ. كةزدةسئپ، سويلةسكةننةن كةيئن كسرو عئلئم اكادةمياسئنئث پرةزيدةنتئ أ.كوموروأقا الئپ بارئپ: «قازاق عئلئم اكادةمياسئنئث بولاشاق پرةزيدةنتئ» دةپ، بئردةن تانئستئرادئ.
سونداي-اق ول مةملةكةت جانة قوعام قايراتكةرئ د.قونايةأ پةن قازاقتئث تذثعئش ءمذسئنشئسئ، الماتئداعئ اباي ةسكةرتكئشئنئث اأتورئ ح.ناؤرئزبايةأتئث تالانتئ مةن تالابئن تانئپ، ءبئرئن - ذلكةن ساياساتقا، ةكئنشئسئن ؟- ذلكةن ونةرگة اكةلدئ. تاريحتا ن.وثداسئنوأقا قاتئستئ ذلئ شئندئق بار، ول ذكئمةت باسئندا وتئرعاندا تئث كوتةرئلمةدئ، سولتذستئك وبلئستار رةسةيگة بةرئلسئن دةگةنگة قوسئلمادئ، وثتذستئك قازاقستاننئث ءذش اؤدانئن وزبةكستانعا، ماثعئستاؤدئ تذركئمةنستانعا بةرمةدئ. ورتالئقتئث قازاقستاندئ بولشةكتةؤ ساياساتئنا بارئنشا قارسئ بولدئ. دةگةنمةن اندا-ساندا ذلكةن مئنبةرلةردةن «تئثدئ كوتةرسةك، اؤدانداردئ بةرسة...» دةگةن سئثارجاق پئكئرلةر ايتئلئپ ءجذردئ. بئردة بذل پئكئرگة، ذلكةن پلةنؤمدا، شارشئ توپتئث الدئندا ن.وثداسئنوأ: «ةگةر تئث كوتةرةتئن بولساق، اشتئق جئلدارئندا شةت ةلدةرگة، باسقا رةسپؤبليكالارعا اؤئپ كةتكةن ميلليوننان استام قازاقتاردئ شاقئرئپ، سوسئن كوتةرةيئك!» دةپتئ. بذگئنگئ تاثدا ءبارئمئزدئث دة ذلگئ-ونةگة الئپ، ونئ بالالارئمئزعا ايتئپ، جاستارئمئزعا جاريا ةتةردةي ونةگةلئ ءسوزئ -ءذش انئعئ قالدئ، ن.وثداسئنوأ: «بئرئنشئدةن، قانشا جئل قولئمدا بيلئك بولسا دا، بئرةؤدةن ءبئر تيئن دا پارا المادئم قولئم تازا! ةكئنشئدةن، ناقاقتان-ناقاق جالا جاؤئپ، قياناتقا بارعان ةمةسپئن، 1937-1938 جئلدئث قارالئ كذندةرئندة «ذشتئكتئث» ءبئرئ بولئپ، بئرةؤدئث سئرتئنان قول قويئپ، ياعني، ةشكئمنئث قانئن موينئما ارتقانئم جوق، ارئم تازا! ءذشئنشئدةن، ادامداردئ اتاعا، رؤعا، جذزگة بولگةندة، تئپتةن ةشكئمنئث ةشقاشان ءجذزئن سذراعان دا ةمةسپئن، ءجذزئم تازا!» - دةيدئ.
سويتة وتئرئپ ءذش وكئنئشئن دة جاسئرمايدئ: «بئرئنشئدةن، «سوز ونةرئ دةرتپةن تةث» دةپ اباي بوسقا ايتپاعان ةكةن. مةن دة دةرتتئمئن بذل كذندة. ءسوز توركئنئن ئزدةؤ قانداي قئزئق، قانداي عاجاپ، قانداي سيقئرلئ! تةك وكئنةرئم جذرگةلئ تذرعان پويئزعا بيلةت الئپ قويعان جولاؤشئداي قوپاثدايمئن دا وتئرامئن. ؤاقئتئمنئث از قالعانئنا، جاسئمنئث تئم ذلعايئپ، باستاعان سوزدئكتةرئمدئ جالعاستئراتئن شاكئرت تاربيةلةمةگةنئمة وكئنةمئن. «شاكئرتسئز ذستاز تذل» دةگةن وسئندايدان ايتئلسا كةرةك. ةكئنشئدةن، زةينةتكةرلئككة شئققان سوث ماسكةؤگة ةمةس، الماتئعا كوشؤئم كةرةك ةدئ. ةلدةن ذزاپ، ذنةمئ ساعئنئشتا جذرةمئن، باسقا ورتانئ وگةيسيمئن. ذشئنشئدةن، ايةلئم ورئس ذلتئنئث وكئلئ. ءومئر بويئ سئيلاستئقتا وتكةن ايةلئمدئ ول ءذشئن جازعئرا المايمئن. وكئنةرئم بالالارئمدئ «جوعالتتئم» دةؤئمة بولادئ، ولار قازاقي رؤحتان، تذسئنئك-تذيسئكتةن، ءتالئم-تاربيةدةن، سالت-داستذردةن ماقذرئم قالدئ. ول ءذشئن حالقئمنان كةشئرئم سذرايمئن... كورنةكتئ مةملةكةت قايراتكةرئ ءومئرئنئث 25 جئلئن «ارابشا، پارسئشا، قازاقشا تذسئندئرمة سوزدئك» جازؤعا ارنادئ. «شئعئس حالئقتارئنئث ماقال-ماتةلدةرئ»، «اراب تةكتئ قازاق ةسئمدةرئ» اتتئ ةثبةكتةر قالدئردئ. وثتذستئك قازاقستان وبلئسئنداعئ ءبئرقاتار مةكتةپتةر مةن كوشةلةرگة ن.وثداسئنوأ ةسئمئ بةرئلگةن. 2004 جئلئ قوعام قايراتكةرئنئث 100 جئلدئق مةرةيتويئ تذركئستان قالاسئندا اتاپ ءوتئلئپ، ةسكةرتكئشئ جانة مذراجايئ اشئلدئ ول 2 مارتة «ةثبةك قئزئل تؤ»، 3 مارتة «لةنين» وردةنئمةن ماراپاتتالعان.
دةرةككوزدةرئ: قازاقستان ذلتتئق ةنسيكلوپةدياسئ، 7 - توم «تاريحي تذلعالار» كئتابئ «جالئن» جؤرنالئ، № 9، 2008- جئل