قازاقپارات كذنتئزبةسئ: 133 جئل بذرئن تاريحشئ-عالئم، قازاقتان شئققان تذثعئش تةمئر جول ينجةنةرئ تئنئشبايةأ مذحامةدجان دذنيةگة كةلدئ

 استانا. 12 - مامئر. قازاقپارات - قازاقپارات ءوز وقئرماندارئنا 2012 - جئلعئ 12 - مامئرعا ارنالعان كذنتئزبةنئ ذسئنادئ.

قازاقپارات  كذنتئزبةسئ: 133 جئل بذرئن  تاريحشئ-عالئم، قازاقتان شئققان تذثعئش تةمئر جول ينجةنةرئ تئنئشبايةأ مذحامةدجان دذنيةگة كةلدئ

12 - مامئر، سةنبئ اتاؤلئ كذندةر، وقيعالار، ةسئمدةر

 مةديسينا بيكةلةرئنئث ئنتئماعئ كذنئ. قئرئم سوعئسئ كةزئندة (1853-1856) سانيتارلار وتريادئن ذيئمداستئرئپ، باسشئ بولعان اعئلشئن مةدبيكةسئ - فلورةنس نايتينگةيلدئث تؤعان كذنئ قذرمةتئنة وراي اتاپ وتئلةدئ. ءار ةكئ جئل سايئن حالئقارالئق قئزئل كرةست جانة قئزئل جارتئ اي قوزعالئسئ ةث ذزدئك مةدبيكةلةرگة فلورةنس نايتينگةيل اتئنداعئ 50 مةدال تاپسئرادئ.

ةستة قالار وقيعالار

17 جئل بذرئن (1995) اقتوبة قالاسئنداعئ كوشةلةردئث بئرئنة اقئن ساعي جيةنبايةأتئث ةسئمئ بةرئلدئ.

17 جئل بذرئن (1995) كورةيا رةسپؤبليكاسئندا قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث ةلشئلئگئ اشئلدئ.

9 جئل بذرئن (2003) شئمكةنت اةرودرومئ اؤماعئندا جاثا راديولوكاسيالئق «امؤر» قوندئرعئسئ ورناتئلدئ. «قازاةروناأيگاسيا» رةسپؤبليكالئق مةملةكةتتئك كاسئپورنئنئث شئمكةنت فيليالئ ئسكة قوسئلعان وسئ قوندئرعئ ارقئلئ وثتذستئك قازاقستان اؤماعئنان وتةتئن اؤة كةمةلةرئن بايقاؤ جانة وتكئزؤ مذمكئندئگئنة ية بولدئ. بذعان دةيئن وبلئس اؤة كةثئستئگئنة تاشكةنت اةرودرومئ باقئلاؤ جاساپ كةلگةن بولاتئن. قوندئرعئ 230 شاقئرئم راديؤستا، 12000 مةترگة دةيئنگئ بيئكتئكتةگئ ذشاقتارعا قاداعالاؤ جاساي الادئ.

7 جئل بذرئن (2005) بةلارؤس رةسپؤبليكاسئنئث استاناسئ مينسك قالاسئندا ذلئ وتان سوعئسئنا قاتئسؤشئ قازاقستاندئق جاؤئنگةرلةرگة ةسكةرتكئش اشئلدئ. اتالمئش ءئس-شارا م.اؤةزوأ اتئنداعئ ورتا مةكتةپتئث اؤلاسئندا ءوتتئ. سوعئس جئلدارئ كةثةس وداعئنئث باتئرئ اتانعان 500 قازاقستاندئقتئث 70 ئ بةلارؤستئ فاشيستئك باسقئنشئلاردان ازات ةتؤ بارئسئندا  اتاق العان، سونداي-اق وسئ ةلدة 14000  قازاقستاندئق جاؤئنگةر قازا تاپقان.

104 جئل بذرئن (1908) ناتان ستاببلفيلد راديوحابارئن تاراتؤعا پاتةنت الدئ. 1902- جئلئ قاثتاردئث 1 ئندة «Wireless Telephone Company of America»  كومپانياسئنئث ذيئمداستئرؤئمةن كةنتؤككي شتاتئنداعئ مارري كورمةسئندة ونةرتاپقئش راديوحابارئن تاراتؤدئ العاش رةت كورسةتتئ. ول ءوزئنئث تاراتقئشئن سوت عيماراتئندا ورناتئپ، ةكئ سئمدئ جةرگة قوسئپ، قالانئث ءار جةرئنة بةس «تئثداؤ ستانساسئن» ورناتتئ. ةث الئستاعئ ستانسا تاراتقئشتان التئ كأارتال جةردة ورنالاستئ. وسئدان سوث ونئث ذلئ تاراتقئشقا سويلةپ، سئبئرلاپ، ئسقئرئپ كوردئ. سول كةزدة بذل دئبئستار ءار قابئلداعئشتان ءبئر مةزگئلدة ايقئن ةستئلدئ. 1908 -جئلئ مامئردئث 12 سئندة ستاببلفيلد تةلةفون مةن قؤاتتةتئك قولدانئلعان ماگنيتتئ يندؤكسيالئق جذيةنئ پاتةنتتةدئ.

58 جئل بذرئن (1954) لوندوندا وتكةن كونفةرةنسيادا تةثئزدئث مذنايمةن لاستانؤئنئث الدئن الؤ تؤرالئ حالئقارالئق كونأةنسياعا قول قويئلدئ.

12 جئل بذرئن (2000) قازاقستان رةسپؤبليكاسئ پرةزيدةنتئ ن.ا.نازاربايةأ استاناداعئ رةزيدةنسياسئندا نوبةل سئيلئعئنئث لاؤرةاتتارئن قابئلدادئ.

5 جئل بذرئن (2007) تذرئكمةنباسئ قالاسئندا وتكةن ءذش جاقتئ ساميتتة قازاقستان، رةسةي جانة تذرئكمةنستان پرةزيدةنتةرئ - نذرسذلتان نازاربايةأ، ألاديمير پؤتين جانة گؤربانعذلئ بةردئمذحامةدوأ - كاسپي گاز قذبئرئن سالؤ تؤرالئ بئرلةسكةن دةكلاراسيانئ قابئلدادئ. گاز قذبئرئ كاسپي جاعالاؤئن بويلاي، قازاقستان مةن رةسةي ارقئلئ تذرئكمةنستان اؤماعئ ارقئلئ وتةتئن بولئپ مةجةلةندئ.

16 جئل بذرئن (1996)  يراننئث مةشحةد قالاسئندا ترانسازيا تةمئر جول ماگيسترالئنئث مةشحةد-تةدجةن-سيراحس ؤچاسكةسئن اشؤدئث سالتاناتتئ ءراسئمئ ءوتئپ، وعان ةلباسئ ن.ا.نازاربايةأ مارتةبةلئ قوناق رةتئندة قاتئستئ. جالپئ ذزئندئعئ 11 مئث شاقئرئمدئ قذراعان جاثا تةمئر جول تئنئق مذحيتئ جاعالاؤئن، قئتاي مةن ورتا ازيانئ، يران مةن تذركيانئ جالعاستئردئ.

6 جئل بذرئن (2006) وزبةكستاندا ءاندئجان وقيعاسئ ورئن الدئ.

ةسئمدةر

59 جئل بذرئن (1953) جازؤشئ بايحونوأ سةرئك دذنيةگة كةلدئ.

قئزئلوردا وبلئسئنئث شيةلئ اؤدانئندا تؤعان. قازاق مةملةكةتتئك ؤنيأةرسيتةتئن، الماتئ جوعارعئ پارتيا مةكتةبئن بئتئرگةن.  رةسپؤبليكالئق گازةتتةر رةداكسيالارئندا، «قازاق فيلم» كينوستؤدياسئندا جذمئس ئستةگةن. 1990-1998 - جئلدارئ قازاق  رةسپؤبليكالئق تةلةراديو كوميتةتئنئث باس رةداكتورئ قئزمةتئن اتقارعان. قازئر «قازمئرئش» اشئق اكسيونةرلئك قوعامئندا ةثبةك ةتةدئ. جازؤشئنئث «جالعاسئم مةنئث - جالعاسئم» اتتئ تذثعئش پوأةسئ 1973 - جئلئ «جالئن» جؤرنالئندا جارئق كوردئ.  شئعارمالارئ ورئس تئلئنة اؤدارئلعان. «جئگئتتئث سذلتانئ»، «تايبؤرئل»، «سئيقئرلئ قازان»، «قازاقتئث قاجئمذقانئ» رةسپؤبليكالئق كونكؤرستئق باعدارلامالاردئث اأتورئ.  قازاقستان جازؤشئلار وداعئنئث احمةت بايتذرسئنوأ اتئنداعئ سئيلئعئنئث لاؤرةاتئ.  كاسئبي ساياحاتشئ رةتئندة «سال ذستئندةگئ ماؤسئم»، «ارالعا - اراشا»، «ارنالارعا ءتئل بئتسة»، «وسئمدئكتةر جةلئسئنة ساياحات»، «بةتپاقدالا - ءشول ةمةس» ةكسپةديسيالارئن باسقارعان. 1979 - جئلئ «ةث ئستئق ماؤسئم»، 1983 - جئلئ «قوس شاتئرلئ ءذي» اتتئ پوأةستةرئن، 1987 - جئلئ «سال ذستئندةگئ ماؤسئم» اتتئ ساياحات كئتابئن، 2001 - جئلدارئ «قذيئلئستا» حيكاياتتار مةن اثگئمةلةرئن جانة «عاجاپستانعا ساياحات» تابيعات كئتابتارئن شئعاردئ.

133 جئل بذرئن (1879-1938) الاش قوزعالئسئنئث كورنةكتئ قايراتكةرئ، تاريحشئ-عالئم، قازاقتان شئققان تذثعئش تةمئر جول ينجةنةرئ تئنئشبايةأ مذحامةدجان دذنيةگة كةلدئ.

ول 1900 - جئلئ أةرنئيداعئ ةر بالالار گيمنازياسئن التئن مةدالمةن ءبئتئردئ. گيمنازيادا وقئپ جذرگةندة تئنئشبايةأ ءوزئنئث ئزدةنئمپازدئعئمةن، جان-جاقتئلئعئمةن ةرةكشةلةنئپ، 1899 - جئلئ أةرنئي قالاسئندا وتكةن ا.پؤشكيننئث 100 جئلدئق مةرةيتويئندا بايانداما جاسادئ. گيمنازيا ديرةكتورئ جةتئسؤ وبلئستئق اسكةري گؤبةرناتورئنا جولداعان وتئنئشئندة تئنئشبايةأتئ «تاماشا شاكئرت قانا ةمةس، ناعئز تالانت يةسئ» ةكةندئگئن مالئمدةپ، جوعارئ وقؤ ورنئندا ءبئلئم الؤئنا ارنايئ ستيپةنديا ءبولؤدئ سذراعان. 1900 - جئلئ جول قاتئناسئ ينستيتؤتئنا ءتذسئپ، 1906 - جئلئ بئتئرةدئ. ستؤدةنت كةزئندة قوعامدئق-ساياسي ومئرگة بةلسةنة ارالاسئپ، باسپاسوز بةتتةرئندة وتارلئق بيلئكتئ سئنايتئن ماقالالار جازئپ، پاتشا وكئمةتئنئث جذرگئزئپ وتئرعان ساياساتئنا قارسئ ذگئت-ءناسيحات جذرگئزةدئ. پاتشا وكئمةتئنة قارسئ وپوزيسياداعئ پارتيالاردئث ذيئمداستئرعان ءئس-شارالارئنا قاتئسادئ. 1905 - جئلئ قاراشادا اأتونومياشئلدار وداعئ ذيئمئنئث ذيئمداستئرؤئمةن وتكةن سيةزگة قاتئسئپ، ءسوز سويلةيدئ. ول ءوز سوزئندة پاتشا وكئمةتئنئث قازاق جةرئندة جذرگئزئپ وتئرعان وتارشئلدئق ساياساتئن ايئپتاي وتئرئپ، ةندئگئ ؤاقئتتا ذلتتئق ةزگئدةگئ حالئقتارعا اأتونوميا بةرئلؤئن تالاپ ةتةدئ.

ينستيتؤتتئ بئتئرگةن سوث ينجةنةر-مامان رةتئندة ورتا ازيا تةمئر جولئ قذرئلئسئنا جئبةرئلةدئ. 1907 - جئلئ ةكئنشئ مةملةكةتتئك دؤماعا دةپؤتات بولئپ سايلانئپ، وندا اگرارلئق كوميسسيا قذرامئندا قئزمةت ةتةدئ. دؤما تاراتئلعان سوث ورتا ازيا تةمئر جولئ قذرئلئسئنا ايرئقشا وكئلةتتئ نذسقاؤشئ-ينجةنةر بولئپ تاعايئندالئپ، ءامؤداريا وزةنئ ارقئلئ وتةتئن كوپئردئ سالؤعا قاتئسادئ. 1911 - جئلئ ؤرساتةأسك - ءاندئجان تةمئر جولئ قذرئلئسئنئث باستئعئ ءارئ باس ينجةنةرئ، 1914 - جئلئ ارئس - اؤليةاتا تةمئر جولئ قذرئلئسئنئث باس ينجةنةرئ قئزمةتتةرئن اتقارادئ.

تئنئشبايةأ الاش قوزعالئسئ قايراتكةرلةرئمةن بئرگة قازاق ةلئنئث دةربةستئگئن قالپئنا كةلتئرؤگة، ةلدئث اماندئعئن ساقتاؤعا كذش سالادئ.  ول وسئ ماقساتتا ءا.بوكةيحانوأ، ح.عابباسوأ، ر.مارسةكوأ، ع.تاناشةأ سةكئلدئ الاشوردا ذكئمةتئ مذشةلةرئمةن بئرگة ؤاقئتشا ءسئبئر ذكئمةتئمةن، بذكئل رةسةيلئك قذرئلتاي جينالئسئ مذشةلةرئ كوميتةتئمةن جانة كولچاك ذكئمةتئمةن كةلئسسوزدةر جذرگئزؤگة قاتئسادئ.

1920 جئلئ قازاننئث 1 ئندة تاشكةنت قالاسئندا اشئلعان قازاق حالئق اعارتؤ ينستيتؤتئنا قئزمةتكة ورنالاسئپ، وسئ وقؤ ورنئنئث اياعئنان تئك تذرئپ كةتؤئنة كوپ ةثبةك سئثئرةدئ. ينستيتؤت ءذشئن ةل اراسئنان قارجئلاي كومةك جيناؤدئ ذيئمداستئرئپ، وسئ وقؤ ورنئندا ءبئلئم الؤ ءذشئن سئرداريا مةن جةتئسؤ وبلئستارئنان قازاق جاستارئن جيناستئرادئ.  اتالمئش ءبئلئم ورداسئندا ماتةماتيكا، فيزيكا، حيميا، تذركئ حالئقتارئ تاريحئ پاندةرئنةن ءدارئس وقيدئ.

تئنئشبايةأ سونئمةن بئرگة عئلئمي جذمئسپةن دة بةلسةنة اينالئستئ. ول ورئس گةوگرافيا قوعامئ تذركئستان بولئمئنئث،  قازاقستاندئ زةرتتةؤ قوعامئنئث، «تالاپ» ذيئمئنئث مذشةسئ بولدئ. «تذركئستان ذلتتئق بئرلئگئ» ذيئمئنئث قئزمةتئنة ات سالئسادئ. حالقئمئزدئث تاريحئنئث كذردةلئ، بذرئن زةرتتةلمةگةن كةزةثدةرئنة ارناپ، دةرةككوزدةرئ باي، عئلئمي تذرعئدان نةگئزدةلگةن ئرگةلئ ةثبةكتةر جازادئ. ونئث تاريحتئ تةرةث تذسئنة بئلگةندئگئ، زةرتتةؤشئلئگئ، قازاق حالقئنئث ومئرئنة، كةيئنگئ تاعدئرئنا اسةر ةتكةن ءئرئ وقيعالاردئ ءتذپقازئق ةتئپ الئپ، جذيةلئ تذردة قاراستئرؤئنان بايقالادئ. بذل پئكئرگة تئنئشبايةأ ةثبةكتةرئندةگئ «قئرعئز-قازاق رؤلارئنئث شةجئرةسئ»، «قئرعئز-قازاقتئث شئعؤ تةگئ»، «قازاق ةتنونيمئ تؤرالئ»، «التئن وردانئث كذيرةؤئ جانة قازاق حاندئعئنئث قذرئلؤ تاريحئ»، «اقتابان شذبئرئندئ» سةكئلدئ، ت.ب. تاقئرئپتاعئ ةثبةكتةرئ دالةل بولا الادئ. قازاق تاريحئنئث كونة ءداؤئرئ، ورتا عاسئرلار كةزةثئ، جاثا زامانئ رةتئندة جةكة قاراستئراتئن كذردةلئ ماسةلةلةردئ كةثئنةن قامتؤعا تالپئنئسئ تاريحشئ-عالئمنئث وزئندئك قالئپتاسقان تاريحي كوزقاراسئ بار ةكةندئگئن اثعارتادئ. سونئمةن قاتار ةثبةكتةرئ ذلتتئق مذددة تذرعئسئندا جازئلؤئمةن ةرةكشةلةنةدئ. ول قانداي دا ءبئر حالئقتئث تاريحئن جازؤ ءذشئن سول ذلتتئث ءتئلئن، سالت-ءداستذرئن، مادةنيةتئن جةتئك مةثگةرؤ كةرةك دةگةن پريسيپتئ بةرئك ذستانعان جانة بذل پريسيپتئ وزگة زةرتتةؤشئلةردئث دة ذستاؤئن تالاپ ةتةدئ.

تئنئشبايةأ1927 - جئلدان تذركئستان - ءسئبئر تةمئر جولئ قذرئلئسئندا ةثبةك ةتتئ. تئنئشبايةأتئث كاسئبي شةبةرلئگئ تذركسئب قذرئلئسئن سالؤ بارئسئندا ايرئقشا تانئلدئ.

وسئ ةثبةكتةرئنة قاراماستان تئنئشبايةأ كةثةستئك بيلئكتئث قؤعئن-سذرگئنئنة ذشئراپ، تذركسئبتئ سالئپ جاتقان كةزئندة 1930 - جئلئ تامئزدئث 3 ئندة تذتقئنعا الئنادئ. وعان «تاپ جاؤئ»، «بؤرجؤازياشئل-ذلتشئل» دةگةن ايئپتار تاعئلادئ. كةيئنگئ جئلدارئ دا ذنةم باقئلاؤدا بولعان ول، اقئرئندا كةثةستئك ساياسي قؤعئن-سذرگئننئث قذربانئ بولدئ.

الماتئ قالاسئنداعئ قازاق كولئك جانة كوممؤنيكاسيا اكادةمياسئنا، كوشةگة، الماتئ وبلئسئ سارقانت اؤدانئنئث ءبئر اؤئلئنا تئنئشبايةأ ةسئمئ بةرئلدئ.

88 جئل بذرئن (1924-2000) اقئن، قازاقستاننئث حالئق اقئنئ شاكةيةأ كوكةن دذنيةگة كةلدئ.

اقمولا وبلئسئندا تؤعان. ذلئ وتان سوعئسئنا قاتئسقان. جاسئنان قيسسا-داستاندار جاتتاپ، دومبئرامةن جئر ايتئپ ماشئقتانعان ول اقئندئق ونةرئمةن اؤداندئق، وبلئستئق ايتئستارعا قاتئسئپ، تانئلعان. كوكشةتاؤلئق م.اسايئنوأپةن، ءا.سئربايةأپةن، تاعئ باسقا ايتئس اقئندارئمةن ءسوز سايئسئنا تذسكةن. ك.شاكةيةأتئث ورئنداؤئندا «قابانباي» قيسساسئ، «ءسذيئنباي مةن تةزةك تورة ايتئسئ» كذيتاباققا جازئلعان.

82 جئل بذرئن (1930-1993) جازؤشئ، جؤرناليست ءالئمجانوأ ءانؤار دذنيةگة كةلدئ.

الماتئ وبلئسئندا تؤعان. س.م.كيروأ اتئنداعئ قازاق مةملةكةتتئك ؤنيأةرسيتةتئن (ءال-فارابي اتئنداعئ قازاق ذلتتئق ؤنيأةرسيتةتئ) بئتئرگةن.

«الما-اتينسكايا پراأدا»، «ليتةراتؤرنايا گازةتا»، «لةنينسكايا سمةنا»، «پراأدا» گازةتتةرئندة قئزمةت ئستةگةن. «قازاق فيلم» ستؤدياسئنئث، «قازاق ادةبيةتئ» گازةتئنئث باس رةداكتورئ، قازاقستان جازؤشئلار وداعئ باسقارماسئنئث ءبئرئنشئ حاتشئسئ، قازاقستاننئث تاريح جانة مادةنيةت ةسكةرتكئشتةرئن قورعاؤ قوعامئ ورتالئق كةثةسئ ءتورالقاسئنئث ءتوراعاسئ بولدئ. جازؤشئ شئعارمالارئ كوپتةگةن شةتةل تئلدةرئنة اؤدارئلعان.

«دوستار كةزدةسكةندة»، «جاؤشئ»، «كذنگة بةت العان كةرؤةن»، «ادامدار جولئ»، «ماحامبةتتئث جةبةسئ» ت.ب. كئتاپتارئ جارئق كوردئ. ءبئرسئپئرا شئعارمالارئ ازيا، افريكا حالئقتارئنئث ذلت-ازاتتئق كذرةسئنة ارنالعان. ءذندئستان تاقئرئبئنا جازئلعان شئعارمالارئ ءذشئن دجاأاحارلال نةرؤ اتئنداعئ حالئقارالئق سئيلئققا ية بولدئ.

قازاقستان مةملةكةتتئك سئيلئعئنئث يةگةرئ. «قذرمةت بةلگئسئ»، «حالئقتار دوستئعئ» وردةندةرئمةن جانة مةدالدارمةن ماراپاتتالعان.

106 جئل بذرئن (1906-1972) دراماتؤرگ، كينوسسةناريشئ حذسايئنوأ شاياحمةت دذنيةگة كةلدئ.

اقمولا وبلئسئندا تؤعان. ماسكةؤدةگئ ا.لؤناچارسكي اتئنداعئ مةملةكةتتئك تةاتر ونةرئ ينستيتؤتئنئث رةجيسسةرلئك فاكؤلتةتئندة وقئعان. 1940-1950 - جئلدارئ سةمةي دراما تةاترئنئث كوركةمدئك جةتةكشئسئ، قازاق دراما تةاترئ ادةبيةت ءبولئمئنئث مةثگةرؤشئسئ، «قازاق فيلم» كينوستؤدياسئ سةناري ءبولئمئنئث رةداكتورئ، قازاق ك س ر عا ونةرتانؤ سةكتورئنئث عئلئمي قئزمةتكةرئ بولئپ ئستةگةن. ونئث العاشقئ شئعارماسئ 1932 - جئلئ جارئق كورگةن. سودان باستاپ «شابؤئل»، «وراق»، «شولپان»، «كةشة مةن بذگئن»، «كوكتةم جةلئ»، «ةسئرتكةن ةركة»، «ةرتئس جاعاسئندا»، «ءبئزدئث عاني»، «ءال-فارابي» اتتئ پةسالارئن جازعان. ول ءوزئنئث 1942 - جئلئ جاريالانعان «الدار كوسة» پةساسئندا قازاق اؤئز ادةبيةتئندةگئ اثئزدئث نةگئزئندة، الةؤمةتتئك تةثسئزدئككة قارسئ كذرةسكةر، حالئق كةيئپكةرئ - الدار كوسةنئث بةينةسئن جاسادئ. سونئمةن قاتار أ.ابئزوأپةن بئرگة «شاباندوز قئز»، «ءبئز وسئندا تذرامئز»، «اساؤ ةرتئس جاعاسئندا» كينوفيلمدةرئنئث سةناريئن جازدئ.

«قذرمةت بةلگئسئ» وردةنئمةن ماراپاتتالعان.