قازاقتئث ءداستذرلئ 1000 كذيئ
كذي - حالقئمئزدئث سول ذلان-عايئر مؤزئكالئق قازئناسئنئث ةث ءبئر مول سالاسئ، قذرئلئمئ، مازمذنئ، باسقا دا كوپ سيپاتتارئ جونئنةن كةمةل دامئپ، بيئك ورةگة جةتكةن جانرلارئنئث ءبئرئ.
«كذي» ءسوزئ تذركئ حالئقتارئنئث ءبئرازئندا ةتنومؤزئكالئق تةرمين رةتئندة پايدالانئلادئ. تذپكئ، توركئن ماعئناسئ «حال، جاعداي، كوثئل اؤانئ» سياقتئ پسيحو-ةموسيالئق ذعئمدئ بئلدئرةدئ. وسئ اتاؤدئث وزئنةن-اق كذيدئث تابيعاتئنا جان تولقئنئسئنئث اؤةندئك بالاماسئ ئسپةتتئ ايقئن پسيحولوگيزم ءتان ةكةندئگئن اثعارامئز. البةتتة، بذل كذي جانرئنئث وزگة سيپاتئن: بايانداؤشئلئق، سؤرةتتةؤشئلئك، كةيئپتةؤشئلئك قاسيةتئن جوققا شئعارماسا كةرةك. جيناقتاي ايتقاندا، كذي - قذرئلئمئ جاعئنان شاعئن بولعانمةن، مازمذنئ تةرةث، ويلئ، سئرلئ، اؤةندئك ءبئتئمئ كذردةلئ، مؤزئكالئق فورماسئ كةمةل، جانرلئق زاثدئلئق، بةلگئلةرئ ابدةن تاپتئشتةلگةن اسپاپتئق پةسا.
قازاقستاندا تذثعئش رةت شئعارئلعان «قازاقتئث ءداستذرلئ 1000 كذيئ» انتولوگياسئ - حالقئمئزدئث ماثگئلئك رؤحاني يگئلئگئنة اينالعان قئمبات جادئگةرلئك - ذلانعايئر كذي مذراسئن تولئق جيناقتاپ، كةلةشةككة اماناتتاؤ نيةتئندةگئ العاشقئ ءئرئ قادام، تذبةگةيلئ ةثبةك.
دومبئرا كذيلةرئ
كذيلةر، نةگئزئنةن، ءذش اسپاپتا - دومبئرا، قوبئز، سئبئزعئدا ورئندالعان. سونئث ئشئندة، ءداستذرلئ قازاق مؤزئكاسئنئث مةيلئنشة كةث تارالعان جانة اسا بيئك كاسئبي ورةگة جةتكةن سالاسئ - دومبئرا كذيلةرئ.
دومبئرا - تئم ةرتةدة پايدا بولئپ، ؤاقئت وزعان سايئن تذرلةنئپ، دامئپ وتئرعان، ةكئ ئشةكتئ، شةرتپةلئ اسپاپ. وسئ ذلگئدةگئ جانة اتاؤئ دا، كوپ رةتتة، وسئ «دومبئرا» سوزئنة ذقساس اسپاپتار تاتار، باشقذرت، وزبةك، التاي، قئرعئز، تذرئكمةن، مذثعئل، قالماق، تاجئك حالئقتارئندا دا ساقتالعان (دؤمبئرا، دؤمبارا، دؤمبراك، دومبر، كومؤز). تيپولوگيالئق جانة لةكسيكالئق ذقساستئق اتالمئش مؤزئكا اسپابئنئث ءالميساقتان ءماشهذر ةكةندئگئنئث جانة ورتالئق ازيا حالئقتارئنا تذگةلدةي دةرلئك تابيعئ بولعاندئعئنئث دالةلئ رةتئندة دة ايتئلادئ. ال قازاق دومبئراسئ - جذمساق، قوثئر ذنئمةن ةرةكشةلةنةتئن، دئبئستئق دياپازونئ 1،5 وكتاأادان 2 وكتاأاعا دةيئن جةتةتئن، مذمكئندئگئ مول، سونئمةن قاتار ةل-جةر، ورئنداؤشئلئق ءداستذر ئثعايئنا قاراي سئرتقئ ءپئشئنئ دة سان ءتذرلئ بولئپ كةلةتئن، زامانئندا ءار قازاقتئث دةرلئك ءذيئنئث تورئندة تذرعان اسپاپ.
وسئنشاما كةث تارالعاندئعئ سةبةپتئ، قازاقتئث ءداستذرلئ اندةرئ تذگةلگة جؤئق دومبئرانئث سذيةمةلئمةن ايتئلادئ. الايدا، دومبئرا اسپابئنئث تةمبرلئك، دياپازوندئق مذمكئندئكتةرئن شةگئنة جةتكئزة اشقان جانر - كونة ئقئلئمداردا قالئپتاسئپ، ХІХ عاسئردا ءوز دامؤئنئث شئرقاؤ شئثئنا كوتةرئلگةن كذي جانرئ ةدئ.
ايماقتاردئث تاريحي، مادةني جانة جاعئرافيالئق ةرةكشةلئگئنة، اسپاپتا ورئندالؤ تةحنيكاسئنا بايلانئستئ، قازاقتئث دومبئراشئلئق، كذيشئلئك ونةرئندة جةتئ ءتذرلئ ورئنداؤشئلئق ءداستذر مةن مةكتةپتةر قالئپتاستئ.
بذل ءداستذرلئ مةكتةپتةر شئعئس، ارقا، قاراتاؤ، جةتئسؤ، سئر بويئ، ماثعئستاؤ، باتئس مةكتةپتةرئ دةپ اتالادئ. قازاقتئث دومبئرا كذيلةرئ ورئنداؤشئلئق ةرةكشةلئگئنة، كذيدئث قذرئلئمئنا بايلانئستئ شةرتپة جانة توكپة دةپ جئكتةلةدئ.
1. شئعئس قازاقستان كذيشئلئك ءداستذرئ
شئعئس ءوثئرئنئث كذيشئلئك ءداستذرئ ايماقتئق جاعئنان كةث اؤقئمدئ قامتيدئ. ويتكةنئ، شئعئس قازاقستان (سةمةي، شئثعئستاؤ، شذبارتاؤ، اياگوز، تارباعاتاي)، قئتاي حالئق رةسپؤبليكاسئنئث شئنجاث ولكةسئ، سونئمةن قاتار موثعوليانئث بايان-ولگيي ايماعئ قازاقتارئنئث كذي مذرالارئ وسئ داستذرگة جاتادئ. بذل وثئردةگئ، نةگئزئنةن، ارحايكالئق ذلگئدةگئ اثئز-كذيلةردةن تذراتئن كذيشئلئك، دومبئراشئلئق ونةردئث تامئرئ تةرةثنةن باستاؤ الادئ. اسئرةسة، تةرئس بذراؤدا (كأينتا) تارتئلاتئن «شئثئراؤ»، «تاؤقذدئرةت»، «اقساق مارال»، «اقساق قئز»، «اقساق ايؤ»، «بذلعئن-سؤسار»، «بالجئثگةر»، «سذرمةرگةن» سياقتئ كذيلةر - اثئز-اثگئمةلةرئمةن استاسئپ جاتقان كونة جادئگةرلةر. شئعئس قازاقستان دومبئرا كذيلةرئنئث «سارئ وزةن»، «بةلاسار»، «قورامجان»، «اششئ كذي» سئندئ تاعئ ءبئر بولئگئ - قازاق پةن قالماق شاپقئنشئلئعئ داؤئرئنةن كورئنئس بةرةتئن تاريحي شئعارمالار. ال «سالكذرةث»، «تةلقوثئر» جانة باسقا حالئق كذيلةرئ - وتة ةرتة زامانداردان جةتكةن تؤئندئلار.
قازاق حالقئنئث تاريحئنداعئ ةث ةلةؤلئ تذلعالاردئث ءبئرئ - كةتبذعا كذيشئ. قاهارلئ شئثعئس حان زامانئندا ءومئر سذرگةن كةتبذعانئث ةرجذرةك باتئر، اقئلگوي بي، داؤلةسكةر كذيشئ رةتئندة ةسئمئ بةلگئلئ. «قازاقتئث ءداستذرلئ 1000 كذيئ» جيناعئنا ةنگةن «كةتبذعانئث كذيئ» («قارا الا بةلدئك موينئمدا، ساؤعا، شئثعئس، ساؤعا») - سول داؤئرلةردةن جةتكةن تاريحي تؤئندئلاردئث ءبئرئ.
شئعئس كذيشئلئك داستذرئندةگئ ةث ءئرئ تذلعا - قازاق كذي ونةرئنئث، ونئث ئشئندة شةرتپة كذي سالاسئنئث دامئپ، كوركةيؤئنة كوپ ذلةس قوسقان بايجئگئت كذيشئ. ابئلاي حان زامانئندا ءومئر سذرگةن كذيشئنئث جوثعار شاپقئنشئلئعئ كةزةثئنة ارنالعان كذيلةرئن بةلگئلئ جازؤشئ، تاريحشئ مذحتار ماعاؤين قيلئ كةزةث سيمفونياسئ، تايعاق كةشؤلئ جاؤگةرشئلئك زاماننئث مؤزئكالئق شةجئرةسئنة تةثةيدئ. جاؤگةرشئلئك زامان تئنئسئ عانا ةمةس، بةيبئت تذرمئس لةبئزئ دة سةزئلةتئن بايجئگئت كذيلةرئنئث تاقئرئبئ ءارالؤان. ونئث «كوكبالاق»، «قايئث ساؤعان»، «شاثدئ جورئق» سياقتئ كذيلةرئنةن جاؤگةرشئلئك زاماننئث ةلةسئ كورئنئس بةرسة، «ةركة اتان» كذيئ مذثدئ تاريحئمةن ةستة قالادئ. سةمةي ءوثئرئنئث شذبارتاؤ اؤدانئنئث شةگئندةگئ باقاناس، بالقئبةك، كوكسالا وزةندةرئنئث بويئندا ءومئر سذرگةن كذيشئ مذراسئ شذبارتاؤ، اياگوز وثئرئندة ساقتالعان. ءبئزدئث زامانئمئزعا بايجئگئت مذراسئنئث دةنئ ءجذنئسباي دومبئراشئ ارقئلئ جةتتئ. بايجئگئت كذيلةرئن جازدئرئپ، ناسيحاتتاپ جذرگةن بذگئنگئ ورئنداؤشئسئ - دومبئراشئ تالاسبةك اسةمقذل.
شئعئس كذيشئلئك ءداستذرئنئث ءبئر تارماعئ - شئنجاث ولكةسئندةگئ التاي، تارباعاتاي، ئلة كذيشئلئك مةكتةپتةرئ. التاي ايماعئندا قالئپتاسقان كذيشئلئك مةكتةپتئث كورنةكتئ تذلعالارئنئث ءبئرئ بةيسةنبئ دونةنباي ذلئ كذيلةرئنئث تاقئرئبئ سان ءتذرلئ. بةجةث (ةل اراسئندا وسئلاي اتاعان) تؤئندئلارئ قئتاي حالئق رةسپؤبليكاسئنئث التاي ايماعئندا، موثعوليانئث بايان-ولگي ولكةسئندة جانة قازاقستاننئث شئعئس وثئرئندة كةثئنةن تاراعان. بةيسةنبئ كذيلةرئ «قازاقتئث ءداستذرلئ 1000 كذيئ» جيناعئنا ءؤالي بةكةن، عابدئلحاق بارلئق، تايئر بةلگئباي ذلئ، تذرسئن كادةي ذلئ سئندئ مايتالمان دومبئراشئلاردئث ورئنداؤئندا الئندئ.
تارباعاتاي وثئرئندة ءومئر سذرگةن كذيشئلةردئث ئشئندةگئ ايتؤلئ تذلعا - قايراقباي شالةكةن ذلئ دومبئراشئلئعئمةن قاتار، سئبئزعئشئ دا بولعان. قايراقبايدئث كذيلةرئ بالاسئ ءانجان ارقئلئ جةتكةن. ءانجاننئث بالاسئ زامانبةك زامانئندا داؤلةسكةر كذيشئ بولئپتئ. قايراقبايدئث كذيلةرئن زامانبةكتةن جذماجان دةيتئن دومبئراشئ ذيرةنئپ، كةيئنگئگة جالعاعان.
شئعئس كذيشئلئك داستذرئنئث ءبئر بولئگئ - شئنجاث ولكةسئنئث ئلة ايماعئنداعئ دومبئراشئلئق ءداستذر. ئلة وثئرئندةگئ كذيشئلئك مةكتةپتئث ءئرئ وكئلئ - ءاشئم دذثشئ ذلئ. ارئداعئ قئزئلمويئن قؤاندئق، بةرئدةگئ مازاق، تئلةمئس، تةرگةؤسئزدةن باستاپ ءوز زامانئنا دةيئنگئ كذيشئلةردئث مذرالارئن ذيرةنئپ، ةل ئشئندةگئ عاسئرلار بويئ تارتئلئپ كةلة جاتقان اؤةندةردئ مةثگةرگةن ءاشئم كذي شةرتئپ، كذي شئعارؤمةن بئرگة، ةل اؤزئنداعئ، حالئق اراسئنداعئ كذي اثئزدارئن جيناقتاپ، جذيةلةپ تارتقان ونةرپاز، سوندئقتان بولار، ونئث كذيلةرئنئث ءبئرازئ («سامذرئقتئث زارئ»، «جةلمايانئث جةلئسئ»، «بوكتةرگئ»، «قوس كةلئنشةك» جانة باسقالارئ) ةرتةدةگئ اثئز-اثگئمةلةرگة قذرئلعان.
2. جةتئسؤ كذيشئلئك ءداستذرئ
بذل ءوثئردئث دة اسپاپتئق مؤزئكاسئ قانشالئقتئ قئزئقتئ، ءارئ ستيلگة باي بولعانمةن، وسئ كذنگة دةيئن تذبةگةيلئ زةرتتةؤ نئساناسئنان تئس قالئپ كةلةدئ. جةتئسؤ ءداستذرئ شئعئس كذيشئلئك داستذرئمةن وزةكتةس. جةر جاعدايئ ذقساس، التاي مةن الاتاؤ ارالئعئندا ذزئلمةي، ئركةس-تئركةس جالعاسقان تاؤ ساؤئرئن قونئستانعان ةلدئث مادةني كةثئستئگئ ورتاق بولعاندئعئ بايقالادئ.
ةلئمئزدئث جةتئسؤ ولكةسئندة ةرتةدةگئ اثئز كذيلةرمةن قاتار اأتورلارئ ذمئت بولئپ، ةل اراسئندا ساقتالئپ قالعان حالئق كذيلةرئ مولئنان كةزدةسةدئ. مئسالئ، «اققؤ»، «اققؤدئث زارئ»، «جةتئ اتان - ةركة اتان»، «مذثلئق-زارلئق»، «جةتئم قئز»، «جةتئم بالا»، «جيرةنشة شةشةن»، «تةپةثكوك»، «شذبار كيئك»، «اقساق قئز» سياقتئ كونة كذيلةر ةرتة داؤئرلةردةن سئر شةرتةدئ. تامئرئن تةرةثنةن تارتاتئن جةتئسؤ كذيشئلئك ونةرئندة، بةرتئن كةلة، ذلكةن ةكئ مةكتةپتئث قالئپتاسقاندئعئن بايقايمئز. بذل مةكتةپتةر داؤلةسكةر كذيشئ-كومپوزيتورلار بايسةركة قذلئش ذلئ جانة قوجةكة نازار ذلئ ةسئمدةرئمةن تئعئز بايلانئستئ. قوجابةك، ساتقئنباي، قاتشئباي، تةمئربةك احمةتوأ ارقئلئ بذگئنگة جالعاسئپ كةلگةن بايسةركة كذيشئنئث كوپ مذراسئنان، وكئنئشكة قاراي، كةزئندة جيناقتالئپ، جازئلئپ الئنباعاندئقتان، كوز جازئپ قالدئق. وسئ ءبئر ذلانعايئر كذيشئلئك مةكتةپتئث جذقاناسئنداي بولئپ جيناققا بايسةركةنئث «ذران كذي»، «تولقئتاتئن كذي» دةپ اتالاتئن تؤئندئلارئ عانا ةندئ. جةتئسؤ كذيشئلئك ونةرئنة توقتالئپ، بايسةركة كذيشئنئث شئعارماشئلئعئنا قاتئستئ «عاسئرلار پةرنةسئ» ةثبةگئندة العاش احمةت جذبانوأ ءسوز قوزعاعان بولاتئن.
جةتئسؤ وثئرئندةگئ تاعئ ءبئر وقشاؤ كوزگة تذسةتئن مةكتةپ - شئنجاث ولكةسئ كذيشئلئك داستذرئمةن ساباقتاس، قوجةكة نازار ذلئ باستاعان دومبئراشئلئق ءذردئس. قوجةكة كذيشئ جةتئسؤدئث تورئ قارقارا جايلاؤئندا دذنيةگة كةلگةن. قوجةكةنئث ءومئر سذرگةن زامانئ اؤمالئ-توكپةلئ قيئن كةزةثگة تذسپا-تذس كةلدئ. رةسةي يمپةرياسئنئث قازاق ةلئن وتارلاؤ ساياساتئنا باعئنباعان قوجةكة تاعدئر تاؤقئمةتئمةن قئتاي اسئپ كةتةدئ. ول جاقتا دا قيئن ءومئردئ باستان كةشئپ، اقئرئندا وزبئر زاماننئث ساياسي قذربانئ بولعان كذيشئ مذراسئ بذگئنگة ءوزئنئث ذرپاقتارئ ذلئ راقئش، نةمةرةلةرئ شاثيا مةن تذرسئنعازئ، ياسئن، جيةنئ ورئنبةك ارقئلئ جةتتئ.
3. ارقا كذيشئلئك ءداستذرئ
قازاقستاننئث شئعئس، سولتذستئك، ورتالئق ايماقتارئن الئپ جاتقان بايتاق ءوثئردئث اتئمةن اتالاتئن ارقا كذيشئلئك مةكتةبئنئث ةث كورنةكتئ تذلعاسئ - تاتتئمبةت قازانعاپ ذلئ. شةرتپة كذي سالاسئندا ةكئ ئشةكتئ الما-كةزةك دارالاپ قاعؤ، ءبئر ئشةكتئ بويلاي شةرتؤ ادئستةرئن كوبئرةك قولدانئپ، بذل تاراپتا جاثاشئل باعئت، وقشاؤ مةكتةپ قالئپتاستئرعان تاتتئمبةت كذيلةرئن تةرةث ويعا، فيلوسوفيالئق تولعامعا تولئ شةرتپة كذيلةردئث ذزدئك ذلگئسئ دةؤگة بولادئ. نةبارئ 45 جاس قانا عذمئرئندا وشپةستةي مذرا قالدئرعان، قازاقتئث كذي ونةرئن جاثا ساز، سونئ ورنةكتةرمةن بايئتئپ، ءتذرلئ تاقئرئپتئ قامتيتئن 40-تان اسا كذي شئعارعان تاتتئمبةتتئث فيلوسوفيالئق وي-تولعامدارعا قذرئلعان «قوسباسار» (9 نذسقاسئ)، «سارئجايلاؤ»، «كوكةيكةستئ»، «بةس تورة» (І, ІІ ءتذرئ)، ماحاببات سئرئن شةرتكةن «سئلقئلداق»، «كوش جاناعان»، «بالبئراؤئن»، تاريحي وقيعالارعا ارنالعان «ايدوس»، «الشاعئر»، «ازامات قوجا»، «بوزايعئر» جانة باسقا كذيلةرئن ذيرةنئپ، كةيئنگئگة جالعاستئرعان ءوز ءئنئسئ جاقسئمبةت، بالالارئ مذساتاي، يساتاي بولعان.
تاتتئمبةت كذيلةرئنئث باسئم كوپشئلئگئ بةلگئلئ كذيشئ، دومبئراشئ ابئكةن حاسةنوأ ارقئلئ جةتتئ. ذلئ كذيشئ مذراسئن اققئز احمةت، اپيكة ابةن، جاقسئلئق وماش، ءؤالي بةكةن، ماعاؤيا حامزين سياقتئ ساثلاق ونةرپازدار دا كةثئنةن ناسيحاتتادئ.
ذلتتئق مؤزئكا ونةرئندةگئ تاتتئمبةت باستاعان جاثا ءداستذردئ وعان ئلةسة شئققان توقا، ءابدي، سةمبةك، قئزداربةك سئندئ كذيشئلةردئث وزئنشة جالعاستئرؤئ دا - زاثدئ قذبئلئس. تاتتئمبةت ءتالئمئ دةگةندة، اؤئزعا ةث اؤةلئ ايگئلئ توقا شوثمان ذلئنئث ةسئمئ ئلئگةدئ. ةل ءئشئ ونئ شئققان رؤئنا بايلانئستئ «سايدالئ سارئ توقا» اتاپ كةتكةن. تاتتئمبةتتةن ون بةس جاس كئشئ توقا، ذلئ كذيشئمةن ونةردة ذزةثگئلةس جولداس بولا ءجذرئپ، ودان كذيشئلئك ونةردئث قيلئ تاعئلئمئن مةثگةرگةن. ءوزئنئث ءبئلئپ، ذيرةنگةنئن توقا اينالاسئنداعئ ءئزباسارلارئ قئزداربةك، ءابدي، باؤبةكتةرگة تابئستاپ وتئرعان. بذلاردئث بارلئعئ دةرلئك تاتتئمبةتتئث ئزئمةن «قوسباسارلار» سيكلئن جالعاستئردئ. قئزداربةكتئث «وتكئنشئ»، «مذث» قوسباسارلارئ - شةرتپة كذي مةكتةبئنئث ةث ءبئر سئرشئل، مذثشئل شئعارمالارئ. بذل كذيشئلةردئث كةثةس داؤئرئنة ءتئرئ جةتكةندةرئ كوپ قؤعئن-سذرگئن كوردئ، ءابدي مةن سةمبةك 30-جئلدارئ اتئلئپ كةتتئ. كذيلةرئ كوپكة دةيئن جذرت نازارئنا ذسئنئلماي، شةتقاقپاي بولئپ كةلدئ.ولاردئث مذراسئن بذگئنگة جةتكئزؤشئلةر - اپيكة ابةن، داؤلةتبةك ءسادؤاقاس ذلئ، ماناربةك ساعئمبةك، ورال يساتاي سئندئ كذيشئ-دومبئراشئلار.
تابيعاتتئث بذلا ءبئر ءساتئن كذي ارقئلئ جةرئنة جةتكئزئپ سؤرةتتةگةن ارقانئث تئلسئم كذيشئلةرئنئث ءبئرئ ءاشئمتاي ةدئ. ونئث سوثئندا قالعان ءبئر عانا كذي «قوثئر قاز» دةپ اتالادئ. اتاقتئ دايرابايدئث دا كذيلةرئنئث كوبئسئ بذگئنگة جةتپةگةن. بذل ةكئ كذيشئنئث تؤئندئلارئن ةلگة تابئستاعان - ايگئلئ كذيشئ ماعاؤيا حامزين.
4. قاراتاؤ كذيشئلئك ءداستذرئ
قاراتاؤ كذيشئلئك مةكتةبئندةگئ نةگئزگئ تذلعا - سذگئر ءالي ذلئ. شةرتپة كذي شةبةرئ، قازاقتئث اسپاپتئق ونةرئندة وشپةس ءئز قالدئرعان سذگئر وزئنة دةيئنگئ تاتتئمبةت، توقا كذيلةرئن جةتة مةثگةرة وتئرئپ، ءتذر، مازمذن، كوركةمدئك جاعئنان بايئتئپ، دامئتا ءتذستئ. ايگئلئ قوبئزشئ ئقئلاس دذكةن ذلئن وزئنة ذستاز تذتقان سذگئردئث قوبئز سازئن دومبئرا كذيئمةن قابئستئرا ءبئلؤئ ذلكةن جاثاشئلدئق بولدئ، قوبئزداعئ مذثدئ اؤةننئث سذگئر كذيلةرئندة دومبئرامةن استاسؤئ كذيشئلئك داستذرگة وزگةشة رةث بةردئ. ول ءومئر سذرگةن ءوثئر - قارت قاراتاؤ، كونة وتئرار، قاسيةتتئ تذركئستان ايماعئ - توعئز جولدئث تورابئ، ءتذرلئ مادةنيةتتئث توعئسقان جةرئ. سوندئقتان قازاق مؤزئكاسئنداعئ وزئق جةتئستئكتةردئ بويئنا جيناعان سذگئر شئعارمالارئندا ارقا، جةتئسؤ، التاي-تارباعاتاي، باتئس اؤةن-سازدارئنئث كةزدةسؤئ كةزدةيسوق قذبئلئس ةمةس. ونئث كذيلةرئ مازمذنئ جاعئنان دا، كوركةمدئك ءبئتئمئ جاعئنان دا ةرةكشة. «شالقئما»، «ئلمة»، «بةس جورعا» (5 تاراؤدان تذرادئ)، «قاراتاؤ شةرتپةسئ»، «جولاؤشئنئث جولدئ قوثئرئ» (2 تاراؤ) جانة باسقا تؤئندئلارئنئث قاي-قايسئسئن الساق تا، كةمةلئنة كةلگةن كوركةمدئك، مذلتئكسئز جاثاشئلدئعئمةن، سونئ سيپاتئمةن وقشاؤ تذرادئ. سذگئر كذيلةرئن العاش رةسپؤبليكا جذرتشئلئعئنا تانئتقان دارئندئ ونةرپاز، قوبئزشئ ءارئ دومبئراشئ جاپپاس قالامباي بولدئ. سذگئردئث «كةرتولعاؤ»، «ئلمة»، «شالقئما»، «ئثعايتوك»، «اققؤ» كذيلةرئ ج.قالامبايدئث ورئنداؤئندا قايتالانباس ورنةگئن تاؤئپ، قازاق مؤزئكاسئنئث التئن قورئندا ماثگئ ساقتالئپ قالدئ.
سذگئر كذيلةرئن اسقان شةبةرلئكپةن ورئنداپ جةتكئزؤشئلةر قاتارئندا كذيشئ، دومبئراشئ تولةگةن مومبةك ذلئنئث ةسئمئن ايرئقشا اتاؤعا بولادئ. سذگئردئث «قوسباسار»، «جولاؤشئنئث جولدئ قوثئرئ» (2 تاراؤ)، «بةس جورعا»، «قاراتاؤ شةرتپةسئ»، «تةلقوثئر»، «شالقئما»، «بوزئنگةن» سياقتئ كذيلةرئن وزئندئك مانةرئمةن ورئنداپ، ءوز جانئنان دا كوپتةگةن كذيلةر شئعارعان تولةگةن مومبةك ذلئ- سذگئر مةكتةبئنئث كورنةكتئ وكئلئ. انتولوگيادان سذگئر، باپئش، تولةگةن، جاپپاس، بورانقذل، ايكةن سئندئ قاراتاؤلئق كذيشئلةردئث تؤئندئلارئ قوماقتئ ورئن الدئ.
5. سئر ءوثئرئنئث كذيشئلئك ءداستذرئ
سئر بويئ كذيلةرئ كوپكة دةيئن قازاق مؤزئكاسئ سالاسئندا از زةرتتةلئپ، ناسيحاتتالؤئ كةمشئندةؤ بولئپ كةلگةنئمةن، سوثعئ كةزدةرئ كةثئنةن قولعا الئنا باستادئ. بةلگئلئ جئرشئ، فيلولوگيا عئلئمدارئنئث كانديداتئ بةرئك جذسئپتئث «جيدةلئ بايسئن كذيلةرئ» دةگةن ةثبةگئندة وسئ ورئنداؤشئلئق مةكتةپتئث كذيلةرئ العاش جيناقتالئپ، جارئق كورؤئ دة - سةث قوزعالؤئنئث ءبئر كورئنئسئ. سئردئث بويئندا ةرتةرةكتة وتكةن قذرماناي تورةمذرات، اسان كونةك، بةكپةنبةت سئندئ كذيشئلةردئث مذرالارئ كونةدةن كوشكةن كةرؤةندةي جالعاسئن تاؤئپ كةلةدئ. ودان بةرئرةكتة سئر وثئرئندة ءومئر سذرگةن كذيشئ-كومپوزيتورلاردئث ئشئندة ءذش داؤلةسكةر كذيشئنئث ةسئمئن اتاؤعا بولادئ. ولار - مئرزا توقتابولات ذلئ، الشةكةي بةكپةنبةت ذلئ، دوسجان قذراقذلئ. سئر بويئ كذيشئلئك داستذرئندةگئ كورنةكتئ تذلعالاردئث ءبئرئ مئرزا توقتابولات ذلئنئث عذمئر كةشكةن، مؤزئكالئق مذراسئنئث مولئنان ساقتالعان جةرئ - قئزئلوردا وبلئسئنئث قازالئ ءوثئرئ. بذگئنگئ كذنئ مئرزا كذيشئنئث «اسانقايعئ»، «بذعئنئث كذيئ»، «باؤلئ ةشكئ»، «الپئس ةكئ اقجةلةثنئث باؤئر شةشپةسئ»، «تاشاؤئز» سياقتئ ءبئتئمئ، قذرئلئمئ بولةك، كومپوزيسيالئق جاعئنان وقشاؤ تذرعان جيئرمادان استام كذيلةرئ بةلگئلئ بولئپ وتئر. مئرزا كذيلةرئنئث باستئ ةرةكشةلئگئ، كوبئنةسة، ترانسپوزيسيالئق فورمادا قذرئلعان. كذيدئث ءوزئ شاعئن 3 ءبولئمدئ شئعارما ئسپةتتةس. مذنئ «جةمنئث اعئس كذيئ»، «تاشاؤئز»، «بذعئنئث كذيئ» جانة باسقا كذيلةردةن بايقاؤعا بولادئ. وسئنداي قذرئلئمداعئ كذيلةر، كوبئنة، ساعاسئز بولئپ كةلةدئ. ياعني، باتئس كذيلةرئندةگئدةي كئشئ، ذلكةن ساعالاردا ذستئثگئ ئشةكتةگئ ستةرةوتيپ تارتئلمايدئ. وسئ ءادئس سئر بويئ كذيلةرئنئث كوبئنة ءتان.
مئرزا كذيلةرئن، سونئمةن قاتار سئر بويئندا ساقتالعان حالئق كذيلةرئن، قذرماناي تورةمذرات، جالدئباي كذيشئلةر مذراسئن شاشاؤ شئعارماي، ةرةكشة ناقئشپةن ورئنداپ، ناسيحاتتاؤشئ - قازالئلئق ءدذلدذل دومبئراشئ ءنابي جالئمبةت.
جوعارئدا اتتارئ اتالعان كذيشئلةردئث شئعارمالارئمةن قاتار انتولوگياعا جالدئباي، قوبئلاش، يسلامبةك ئسقاق، جالعاسباي ارالباي، تولةگةن قاراجان، مذزاراپ ءجذسئپ ءتارئزدئ سئر بويئندا ءومئر سذرگةن كذيشئلةردئث تؤئندئلارئ دا ةنگئزئلدئ.
6. باتئس قازاقستان كذيشئلئك ءداستذرئ
قازاقتئث كذيشئلئك ونةرئ وركةن جايئپ، ةرةكشة دامئعان ولكةلةردئث ءبئرئ - باتئس قازاقستان ايماعئ. باتئس كذيشئلئك ءداستذرئنئث كورنةكتئ وكئلدةرئ ماحامبةت، بوعدا، قذرمانعازئ، داؤلةتكةرةي، دينا، مامةن، تذركةش تؤئندئلارئن قازاق ونةرئنئث عانا ةمةس، بذكئل تذركئ الةمئ مؤزئكاسئنئث جةتئستئگئ دةپ ايتؤعا بولادئ. باتئس كذيشئلئك مةكتةبئنئث قاينار كوزئندة كذيشئ، ءارئ جئراؤ، باتئر بابامئز ماحامبةت تذر. كونةدةن تامئر تارتقان جئراؤلئق ءداستذر وكئلئ ماحامبةتتئث كذيلةرئ ايبئندئ جئرلارئمةن سارئنداس بولئپ كةلةدئ. ئشكئ بوكةي ورداسئندا بذكئل عذمئرئن وتكئزگةن ماحامبةت كذيلةرئن سول يساتاي باستاپ، ءوزئ قوستاعان جورئق جئلدارئنئث مؤزئكالئق پورترةتئ دةسة دة بولادئ.
ماحامبةتتئث تولعاؤ جئرلارئنداعئ تةگةؤرئندئ سارئندار وسئ مةكتةپتئث تةثدةسسئز تذلعاسئ قذرمانعازئ كذيلةرئنة دة جات ةمةس. ХVІІІ-ХІХ عاسئرلاردا بوكةي ورداسئندا اسا كذشتئ دومبئراشئلئق مةكتةپ قالئپتاستئ. ةكئ ذلكةن باعئتتا دامئعان بوكةي كذيشئلئك ءداستذرئ قذرمانعازئ، داؤلةتكةرةي ةسئمدةرئمةن تئعئز بايلانئستئ. باتئس قازاقستان كذيشئلئك ءداستذرئنئث ةث كورنةكتئ تذلعاسئ، كذي اتاسئ اتانعان قذرمانعازئ ساعئرباي ذلئ - الةمدئك ورةدةگئ الئپ كومپوزيتور. قذرمانعازئنئث اسا كذردةلئ شئعارماشئلئعئ دئبئستئق بوياؤلارئنئث قانئقتئعئمةن، الاپات تةگةؤرئن، ئرعاقتئق يئرئمدةرئنئث الؤاندئعئمةن ةرةكشةلةنةدئ.
قذرمانعازئنئث كذيشئلئك تذلعاسئن، جان دذنيةسئن تولئق تانئتاتئن، قؤاتتئ وتتاي بذرقئراعان «سارئ ارقا»، «تورةمذرات»، «كئشكةنتاي»، «سةرپةر»، «تةرئسقاقپاي»، «بالبئراؤئن» سياقتئ كذيلةرئنئث ءارقايسئسئ - قايتالانباس، كةسةك تؤئندئلار. قذرمانعازئنئث كذيشئلئك دارئنئ سان قئرلئ. ونئث «اداي»، «تورةمذرات»، «تةرئسقاقپاي»، «سةرپةر» سياقتئ كذيلةرئنةن اسقاق باتئرلئق رؤح سةزئلسة، «قايران شةشةم»، «امان بول، شةشةم، امان بول»، «ايدا، بذلبذل ايجان-اي»، «بالقايماق» سئندئ تؤئندئلارئ وي-تولعام، سئرلئ سةزئم تولعانئستارئنا قذرئلعان.
قذرمانعازئ قالئپتاستئرعان كذيشئلئك مةكتةپتئث اسا دارئندئ وكئلئ دينا نذرپةيئس قئزئ - 19- عاسئر مةن 20- عاسئر ءداستذرئن بئرئكتئرگةن، سونداي-اق قذرمانعازئ مةكتةبئنئث جئگةرلئ ةكپئنئن، داؤلةتكةرةي ءداستذرئنئث فالسافاسئن، اقسذيةكتئك نازئكتئگئن تةرةث مةثگةرگةن كذيشئ. ونئث شئعارماشئلئعئندا قذرمانعازئ داستذرئندة باستالعان جانرلئق جانة تاقئرئپتئق جاثاشئلدئقتار جالعاسئن تاپتئ.
وسئ ءداستذردئ العا اپارؤشئلار قاتارئندا ءدذلدذل كذيشئلةر وقاپ قابيعوجا، قالي جانتئلةؤ، رذستةمبةك ومار، تولةگةن ارشان، عئلمان قايروش، عئلمان ءالجان، رئسباي عابدي، ءازيدوللا ةسقالي سياقتئ كذيشئ-ورئنداؤشئلاردئث ةسئمدةرئن اتاؤعا بولادئ. جيناقتاعئ باتئس كذيشئلئك داستذرئنة ارنالعان بولئمدة ءارقايسئسئ ءوز الدئنا ءبئر توبة - تذركةش، سةيتةك سياقتئ كوپتةگةن ءبئرتؤار كذيشئلةر شئعارمالارئ كةثئنةن ورئن الدئ.
باتئس كذيشئلئك داستذرئندةگئ تاعئ دا ءبئر ايتؤلئ تذلعا داؤلةتكةرةي شئعاي ذلئ - قازاق حالقئنئث كذيشئلئك ونةرئندةگئ ايرئقشا تذلعالاردئث ءبئرئ. قازاق كذيلةرئنئث ءبئر پاراسئنئث تارتئلؤ مانةرئنة جانة اؤةندئك قذرئلئمئنا بايلانئستئ ةل اراسئندا «تورة كذيلةرئ»، «تورة تارتئس»، «تورة قاعئس» دةگةن ذعئم قالئپتاسقان. وقشاؤ ءداستذر - تورة تارتئسقا جاتاتئن كذيلةر ليريكالئق اؤةزدئلئگئمةن ةرةكشةلةنةدئ، پسيحولوگيالئق تةرةث سةزئمگة قذرئلئپ، ادامنئث جان دذنيةسئنة تةرةث بويلايدئ. بذل قاعئستئث تاعئ ءبئر ةرةكشةلئگئ، اؤقئمئ، شةثبةرئ قئسقا الئنعاندئقتان، ءبيازئ، جذمساق بولئپ كةلةدئ. باتئس وثئرئندة «قارا قاعئس» نةمةسة «تةنتةك قاعئس» دةپ اتالعان قذرمانعازئ داستذرئنة مذلدة ذقسامايتئن وزگةشة، وقشاؤ مةكتةپ، دارا ءداستذر قالئپتاستئرئپ، اؤةندئك تذرعئدا سازدئ، سذلؤ كذيلةر قالدئرعان داؤلةتكةرةيدئ اكادةميك احمةت جذبان «تورة كذيلةرئنئث اتاسئ» دةيدئ. داؤلةتكةرةيدئث «قئز اقجةلةث»، «قذداشا»، «ئسقئرما» «كةرئلمة»، «اقبالا قئز»، «بذلبذل»، «كوركةم حانئم» كذيلةرئ ليريكالئق اؤةنئ باسئم، سئرلئ سةزئمگة تولئ بولئپ كةلسة، «توپان»، «سالئق ولگةن»، «سايات»، «شولتاق»، «جئگةر» قاتارلئ تؤئندئلارئ تةرةث ويعا، فيلوسوفيالئق تولعانئسقا قذرئلعان.
قازانعاپ تئلةپبةرگةن ذلئ شئعارماشئلئعئ 19-20- عاسئرداعئ قازاقتئث اسپاپتئق كاسئبي ونةرئندة ذلكةن ورئن الادئ. كذيشئلئك ونةردة وزگةگة ذقسامايتئن سارا جول سالئپ، وزئندئك ورئنداؤشئلئق مةكتةبئن قالئپتاستئرعان ساثلاق كذيشئ، اسئرةسة، «اقجةلةث» دةپ اتالاتئن تارماقتئ كذيلةردئ دامئتؤعا ايتارلئقتاي ذلةس قوسئپ، ونئ ءتذر جانة مازمذن جاعئنان بايئتا ءتذستئ. قازانعاپ كذيلةرئ فيلوسوفيالئق وي، تةرةث سةزئمگة تولئ.
7. ماثعئستاؤ كذيشئلئك ءداستذرئ
بذل وثئردة قالئپتاسقان كذيشئلئك مةكتةپ وقشاؤ ئثعايدا دامئعان ورئنداؤشئلئق جانة شئعارماشئلئق ادئستةرئنئث ةرةكشةلئگئمةن كوزگة تذسةدئ. باتئس كذيشئلئك داستذرئنة جاتاتئن ماثعئستاؤ كذيلةرئ قاعئس، تارتئسئمةن ايرئقشالانئپ، ءوز الدئنا ءبئر مةكتةپ بولئپ قالئپتاسئپ كةتتئ.
ماثعئستاؤ ولكةسئندة اثئز-اثگئمةلةرئمةن باياندالاتئن كونة كذي ذلگئلةرئ، ايتئس-تارتئس، تارماقتئ، تئزبةكتئ، تاريحي كذيلةر مول ساقتالعان. ارئدةن كةلة جاتقان ةسكئ كذيلةرمةن قاتار «قازاق پةن نوعايدئث ايئرئلئسؤئ»، «نوعاي سازئ»، «بالا نوعاي سازئ»، «الپئس تاراؤلئ ناؤاي» سياقتئ حالئقتئق مذراعا اينالعان دومبئرا سازدارئ دا از ةمةس. وسئنداي اأتورئ بةلگئسئز كونة كذيلةردئث ءبئر شوعئرئ - «ناؤايئ». ايگئلئ كذيشئ وسكةنبايدئث ورئنداؤئندا «ناؤايئ» الپئس تاراؤدان تذرادئ ةكةن. ال بئزگة وسكةنبايدئث ءوز بالاسئ مذراتتئث ورئنداؤئندا جةتكةنئ - «قارت ناؤايئ»، «بالا ناؤايئ»، «تةل ناؤايئ»، «شار ناؤايئ»، «تامشئ ناؤايئ»، «قاقپالئ ناؤايئ» دةپ اتالاتئن التئ كذي. ةرتة زامانداردان تامئر تارتقان كونة كذيلةردئث ءبئرئ - كةتبذعانئث «اقساق قذلان، جوشئ حان» كذيئ. بذل كذي مذرات وسكةنبايدئث ورئنداؤئندا «قذلان سارئنئ»، «ةستئرتؤ»، «ايداهارمةن ارباسؤ» دةپ سالالانئپ كةلةدئ. سول سياقتئ اثئز-اثگئمةسئمةن جةتكةن حالئق كذيلةرئنئث ءبئرئ - «نار يدئرگةن». شالدئث، جئگئتتئث، بالانئث تارتقانئ بولئپ كةلةتئن وسئ ءذش كذي «ورةلئ مايا» دةپ تة اتالادئ.
ابئل، قارتباي، ةسباي، ةسئر، قذلشار، قوثئر، وسكةنباي، شامعذل، ءالقؤات، مذرات سياقتئ ماثعئستاؤ كذيشئلةرئنئث ةسئمدةرئ قازاقتئث اسپاپتئق مؤزئكا الةمئنة ايگئلئ. ماثعئستاؤ كذيشئلئك داستذرئندةگئ كورنةكتئ تذلعالاردئث ءبئرئ - ابئل تاراق ذلئ. ابئلدئث بئزگة جةتكةن «ابئل»، «ناراتؤ» كذيلةرئ - قازاق كذي ونةرئندةگئ شوقتئعئ بيئك، فيلوسوفيالئق ءمانئ تةرةث، ةپيكالئق سارئنئ باسئم كةمةل تؤئندئلار.
ماثعئستاؤ كذيشئلئك ونةرئنئث تاعئ ءبئر ايتؤلئ تذلعاسئ ةسباي بالذستا ذلئ شئعارماشئلئعئنئث ايشئقتئ بولئگئ - «ءذش انانئث تارتئسئ» دةپ اتالاتئن سيكلدئ كذيلةردةن تذرادئ. ماثعئستاؤ تذبةگئندة ءومئر سذرگةن ساثلاق كذيشئ ةسئر ايشؤاق ذلئنئث «قوس ايئرعان»، «توعئز تذيةشئ»، «كوكتوبة»، «ماناتاؤ»، «اقجارما» اتتئ تارماقتئ كذيلةرئ ذلئ دالانئث سيمفونياسئنداي سول داؤئردةگئ ةل باسئنان وتكةن تاريحي وقيعالاردئ سيپاتتايدئ. ايتئس، تارتئس كذيلةرئمةن اتئ بةلگئلئ قذلشاردئث «قئز قاماعان»، «كةربةز كةرئك»، «ات جورتاق»، «سئق-ساق»، «كةبئس قالعان» دةپ اتالاتئن شوعئرلئ كذيلةرئ قئزعئلئقتئ اثگئمةسئمةن شاعئن تةاترلئق قويئلئمعا ذقسايدئ.
ادايدئث «جةتئ قايقئسئ» اتانعان ونةرپازدار قاتارئندا ماثعئستاؤ كذيشئلئك ءداستذرئنئث كورنةكتئ وكئلدةرئنئث ءبئرئ وسكةنباي قالمامبةت ذلئنئث ةسئمئ ةرةكشة اتالادئ. ايگئلئ «جاثئلتپاش» كذيئ - وسكةنبايدئث قذلباي باقشئ دةگةن تذرئكپةن كذيشئسئمةن سايئسقا تذسكةندة شئعارعان كذيئ. وسكةنباي كذيشئنئث مذراسئ، نةگئزئنةن، بةل بالاسئ مذرات وسكةنباي ارقئلئ جةتئپ وتئر. ول ابئل، ةسئر، قذلشار، وسكةنباي، قارتباي سئندئ كذيشئلةردئث تؤئندئلارئن، ةرتةدةگئ اثئز كذيلةردئ، ءوز كذيلةرئن قوسقاندا، ذزئن سانئ، ءذش جذزدةي كذي تارتقان. بذل انتولوگياعا ابئل، ةسئر، ةسباي، قذلشار، وسكةنباي سياقتئ اتتارئ بةلگئلئ كذيشئ-كومپوزيتورلار كذيلةرئمةن قاتار جولدئ، قارتباي، قوثئر، مذرات وسكةنباي، ايدارباي، ساميعوللا انداربايدئث شئعارمالارئ دا تولئق ةنئپ وتئر.
8. قازئرگئ زامان كذيلةرئ
قازاق مؤزئكاسئنئث ارنايئ كاسئپقويلئق جذيةدة قالئپتاسؤئنا، دامؤئنا اتسالئسقان كذيشئ-كومپوزيتورلار شئعارمالارئ ارنايئ توپتاستئرئلدئ. اكادةميك ا.جذباننان باستاپ س.مذحامةدجان، م.قويشئباي، ح.تاستان، ر.ومار، ن.تئلةندئ، ك.كذمئسبةك سياقتئ قازاقستان كاسئبي مؤزئكاسئنئث ئرگةتاسئن قالاؤعا ذلةس قوسقان كومپوزيتورلاردئث ايشئقتئ شئعارمالارئمةن قاتار وسئ بؤئنعا ئلةسة شئققان م.اؤباكئر، ا.مئرزابةك، م.قالاؤ، ءا.ةسقالي، س.بالماعامبةت، ش.ابئلتاي، ق.احمةديار، ا.جايئم، ق.تاسبةرگةن، س.تذرئسبةك جانة باسقا كومپوزيتورلاردئث تؤئندئلارئ جانة س.قذسايئن، ءا.جةلدئباي، م.سئدئق سئندئ كذيشئلةردئث كةث تاراعان كذيلةرئ بار.
قوبئز جانة سئبئزعئ كذيلةرئ
كذي جانرئنئث مةيلئنشة پروفةسسيونالدئق سيپات الؤئ، سالقار دامؤئ دومبئرا اسپابئنا قاتئستئ جانة بذل - اسئرةسة، XVІІІ-XІX عاسئرلاردا بايقالعان قذبئلئس. الايدا، ةث كونة كذيلةر قوبئز بةن سئبئزعئدا ورئندالعانئ - داؤسئز اقيقات.
قوبئز - قازاق حالقئ الابوتةن قاسيةت تذتاتئن اسپاپ. ةتنومؤزئكا سالاسئنئث بئلگئرئ أ.باحماننئث پئكئرئنشة، قوبئز - جةر بةتئندةگئ ةث ةجةلگئ شةكتئ، ئسپالئ اسپاپ بولسا كةرةك. ХХ عاسئردئث سوثعئ شيرةگئندة ةأروپالئق زةرتتةؤشئلةر أ.باحمان مةن س.دونچةأ قوبئزدئث، ورتالئق ازيا كوشپةندئلةرئنئث سوعان ذقساس اسپاپتارئمةن قاتار بذگئندة ةأروپا عانا ةمةس، كذللئ الةمگة تارالعان سكريپكا، أيولونچةل سياقتئ سذلؤ، سيقئرلئ اسپاپتاردئث ءتذپ اتاسئ، توركئنئ ةكةنئن بذلتارتپاس دايةكتةرگة جذگئنة وتئرئپ، دالةلدةپ شئقتئ. بذل ةندئ - ذزاق زةردةلةؤدئ قاجةتسئنةتئن، وتة قئزعئلئقتئ كةپ.
زةرتتةؤشئلةردئث كوپشئلئگئ قوبئز - كوشپةلئ دذنيةتانئمنئث، ونئث عالام جايئنداعئ تذسئنئگئنئث بةينةسئ دةگةن پئكئرگة دةن قويادئ. قوبئزدئ قورقئت اتانئث جاساؤئ، سودان سوث تولاسسئز اعئپ جاتقان داريا ذستئندة وتئرئپ، كذنئ-ءتذنئ كذي قايئرئپ، كذيدئث تئلسئم كذشئمةن اجالدئ بوگةؤئ، اقئرئندا ءبئر ءسات قالعئپ كةتكةندة، اجالدئث قاراقذرت كةيپئندة كةلئپ، شاعئپ ءولتئرؤئ تؤراسئنداعئ عاجايئپ ميف - وسئنئث ايعاعئ دةسةدئ. ءبئر تاثعالارلئق جايت - قازاقتئث ةجةلگئ باقسئلارئ دا، كذيشئلةرئ دة بئردةي قورقئت اتاعا سئيئنئپ، باقسئ - قورقئت سارئنئن شالسا، كذيشئ - قورقئت اتانئكئ دةپ كذي تارتقان. قازئرگئ ؤاقئتقا جةتكةن قوبئز كذيلةرئنئث قوماقتئ ءبئر پاراسئ - قورقئت اتئنا تةلئنةتئن كذيلةر.
قازئر قوبئزدئ نارقوبئز جانة قئلقوبئز دةپ ةكئ تذرگة ءبولئپ ءجذرمئز. قئلقوبئز - بذگئندة جذرتشئلئققا ابدةن كوز تانئس بولعان، كذي تارتؤعا ارنالعان تذرقئ شاعئن اسپاپ. ال نارقوبئزدئث شاناعئ ذلكةن، سول ذلكةن شاناقتئث ئشئنة اينا قوندئرئلعان، باسئنا جةزدةن ءيا تةمئردةن سوعئلعان شئلدئرماقتار ئلئنگةن، ءذنئ كذركئرةگةن زور، جؤان بولئپ كةلةدئ. دةرةكتةرگة سذيةنسةك، نارقوبئزدئ، نةگئزئنةن، باقسئلار شالعان سياقتئ. باقسئ سارئنئ اتالاتئن تذتاس ءبئر جانر عاسئرلار بويئ وسئ نارقوبئزدا ورئندالئپ كةلگةن.
ال پةندةنئث جان سئرئن - ءتذپسئز قورقئنئشئن، بةرئك سةنئمئن، جالعئزسئراعان قامئرئعئن، اتويلاعان سةرپئنئن، ءومئر مةن ءولئم اراسئنداعئ تذثعيئققا شومعان تةبئرةنئسئن ءپاش ةتةتئن قوبئز كذيئ ءوز مذمكئندئگئنئث شئرقاؤ بيئگئنة، جوعارئ پروفةسسيونالدئق دةثگةيئنة قئلقوبئز ارقئلئ جةتكةن ةدئ. بذل ارادا اتاپ ايتار ءبئر ماسةلة - بئزگة ةمئس ةسئمدةرئ عانا جةتكةن كونةلئكتئ قوبئزشئلاردئث كوبئ ابئز، جئراؤ، باقسئ بولعاندئعئ. اتتارئ قازاق ةپوسئنا، اثئزدارئنا ارقاؤ بولعان سئپئرا، كةتبذعالاردئث جئراؤ ةكةندئگئن، قويلئباي، كةربالا، قاراقوجا، شذمةن، باؤبةك، جامانسارت، تئلةكتةردئث ابئز، باقسئ بولعاندارئن شامالايمئز. قازاققا قورقئت كذيلةرئ اتالاتئن قذپيالئ، سئرلئ سيكلدئ ميراستاعان سوقئر نئشان - نئشان باقسئنئث ونةرئ قوبئزبةن كذي تارتؤ سالاسئنداعئ سونئ ءداستذر بولدئ.
ءبئراق، قوبئز كذيئ شئنئمةن تذرلةنگةن ؤاقئت، «التئن عاسئر» - 19- عاسئر ةدئ. بذل كةزةثدة حانقوجا، ةردةن، دذكةن سئندئ ذلكةن قوبئزشئلار وتكةندئگئ ايتئلادئ. دةگةنمةن، ارقالئ، ذلئ كذيشئ ئقئلاس قانا قوبئز كذيئن مذلدة جاثا تاراپقا باعئتتاپ، ولمةس، وشپةس مذرا قالدئرئپ كةتكةن ةدئ. ئقئلاس اؤلةتئن قازاق اراسئندا جةتئ اتاسئنان قوبئزشئلار ذرپاعئ دةپ اتايدئ. قورقئت اؤةنئن، ةجةلگئ باقسئلار سارئنئن جةرئنة جةتكئزة مةثگةرگةن ئقئلاستئث قوبئزئ جاثاشا تئنئس اشتئ، كذثئرةنگةن داؤئسئ كةؤدةسئنةن كةرةمةت سئرلئ كذيگة اينالئپ اقتارئلدئ. ئقئلاستئث ايگئلئ شاكئرتتةرئ دةگةندة جادئمئزعا بةل بالاسئ تذسئپبةك، سونداي-اق ابئكةي، سذگئر كذيشئلةر ورالادئ. وسئ كذيشئلةردةن تئكةلةي ءدارئس العان جاپپاس قالامباي پةن داؤلةت مئقتئباي - ئقئلاس ونةرناماسئن نةبئر اؤئر وتكةلةكتةن امان الئپ ءوتئپ، كةلةر ذرپاققا تابئستاعان ابزال جان، ءئرئ قوبئزشئلار.
«قازاقتئث ءداستذرلئ 1000 كذيئ» اتتئ بذل جيناققا كذي اتاسئ قورقئتتئث اتئنان تارتئلاتئن كذيلةر جانة ونئث ونةرئن جالعاستئرؤشئ باؤبةك، كوزبةن، تئلةپ سئندئ باقسئلاردئث كذيلةرئ تولئعئمةن ةندئ. قذرئلئمئ اسا كذردةلئ ةمةس قورقئت كذيلةرئ قئسقا سارئندئ بولئپ كةلةدئ. VІІІ-ІX عاسئرلاردان تامئر تارتاتئن بذل سارئنداردئ ةث كونة قوبئز كذيلةرئنئث قاتارئنا جاتقئزؤعا بولادئ. قورقئت شئعارمالارئنئث ئشئندةگئ اؤقئمئ كةث، ماعئناسئ تةرةث كذيلةردئث ءبئرئ - «قوثئردئ» جيناقتا جاپپاس قالامبايدئث ورئنداؤئندا بةردئك. «قورقئت» كذيئنئث كةلةسئ ءبئر نذسقاسئن داؤلةت مئقتئباي ورئنداعان. قورقئتتئث «جةلمايا»، «ذشاردئث ذلؤئ»، «اؤپپاي»، «ةلئم-اي» سئندئ سارئندارئ، بار قازاققا اتئ بةلگئلئ باؤبةك باقسئنئث سارئنئ جانة ونئث «قوثئرجاي» اتتئ كذيئ، تئلةپتئث «باقسئ» كذيئ بةلگئلئ قوبئزشئ مذسابةك جارقئنبةك، بازارحان قوسباسار، ءالقؤات قازاقباي سئندئ بةلگئلئ قوبئزشئلاردئث ورئنداؤئندا بةرئلدئ.
قازاقتئث قوبئز كذيلةرئن جاثا بيئككة كوتةرگةن - ئقئلاس دذكةن ذلئ. ئقئلاستئث ةث العاشقئ كذيلةرئنئث ءبئرئ - «ةردةن». اقمولا ؤةزئنئث اعا سذلتانئ بولعان ةردةن ساندئباي ذلئنئث جالعئز بالاسئ ايمةندةنئث قازاسئنا جذباتؤ رةتئندة شئققان بذل كذي قوبئز كذيلةرئنئث تاماشا ءبئر ذلگئسئنةن سانالادئ. ئقئلاستئث «كةرتولعاؤ»، «ئقئلاس»، «شئثئراؤ»، «جةز كيئك» اتتئ كذيلةرئ جئگةرلئ، جالئندئ كةلئپ، جان-دذنيةدةگئ بؤئرقانئستاردئ بةينةلةسة، «قازان»، «قامبار باتئر»، «مذثلئق-زارلئق»، «ايراؤئقتئث اششئ كذيئ» - ةپيكالئق جئرلاردئث اسةرئنةن تؤئنداعان كذيلةر.
قازاق ءداستذرلئ مؤزئكاسئن عاسئرلار بايگةسئنةن وزدئرعان تاعئ ءبئر سئرلئ اسپاپ - سئبئزعئ. تامئلجئپ، سئزئلئپ، ؤئلدةپ، قئر كوشپةلئلةرئنئث سانسئز بؤئن، ذرپاعئنئث جانئن تةربةگةن قازاق سئبئزعئسئ ادام بالاسئ ويلاپ تاپقان ذرلةمةلئ اسپاپتاردئث ئشئندةگئ ةجةلگئلةردئث جانة ةرةكشة اؤةزدئلةردئث قاتارئنان ورئن السا كةرةك.
سئبئزعئ، ءبئر قاراعاندا، قاراپايئم اسپاپ بولئپ كورئنگةنمةن، ذرلةمةلئ اسپاپتاردئث ئشئندة دئبئس شئعارؤئ جاعئنان كذردةلئلئگئمةن ةرةكشةلةنةدئ. سئبئزعئدا مذشتئك بولمايدئ، ول - تئسكة قويئلئپ تارتئلاتئن اسپاپ. سونداي-اق ءداستذرلئ سئبئزعئشئلار كذي تارتؤ بارئسئندا ءذش ءتذرلئ دئبئستئ ذندةستئرئپ وتئرادئ ةكةن. بذل دئبئستاردئ كانئگئ تئثداؤشئلار سئبئزعئنئث ءذن-دئبئسئ، اؤئز جاثعئرئعئ، سئبئزعئشئ كومةيئنئث داؤئسئ دةپ اجئراتادئ. ذرلةمةلئ اسپاپتارعا كومةي داؤئسئن قوسئپ ورئنداؤشئلئق ءسئبئر حالئقتارئنئث قوس داؤئستئ ءان-جئر سالؤ داستذرئنة جاقئن بولئپ كةلةدئ. بذل ءذردئس قازاقتئث سئبئزعئشئلئق داستذرئندة ماثئزدئ ورئن العان. وسئ ءتاسئلدئ سئبئزعئدا پايدالانعاندا كومةي داؤئسئ كذيدئث نةگئزگئ تونئن سوزئپ ذستاپ تذرادئ، ال سئبئزعئنئث ءذنئ بولسا، كذيدئث اؤةنئن جذرگئزئپ وتئرادئ.
سئبئزعئشئلئق ءداستذر رةسپؤبليكامئزداعئ شئعئس قازاقستان جانة باتئس قازاقستان وثئرلةرئندة ورئنداؤشئلئق ةرةكشةلئكتةرئنة قاراي كةث تارالعان.
شئعئس قازاقستان سئبئزعئشئلئق ءداستذرئ دةگةندة، جةر بةتئندةگئ الدةنةشة كونة وركةنيةتكة التئن بةسئك بولعان، الئپ التاي تاؤلارئنئث باؤئرئندا قانات جايعان سئبئزعئ شالؤ ونةرئن ايتامئز. ئلكئدة تذتاستاي التايدئ جايلاعان ةلدئث كةيئن زامان ئعئمةن ءبئر كةزدةگئ اتاقونئس، قازئرگئ قئتاي، مونعوليا جةرئنة ةكئ ءبولئنئپ، قونئس اؤدارؤئ سةبةپتئ، اتالمئش سئبئزعئشئلئق ءداستذر قازئر قازاقستانمةن قاتار سول ةلدةردة دة ساقتالئپ وتئر. التاي وثئرئندةگئ سئبئزعئشئلار اراسئندا سئبئزعئ تارتئسئپ، كذي جارئستئرؤ، ونةر سئناسؤ سالتئ ХVІІ عاسئردا بةلگئلئ بولعاندئعئ جايلئ دةرةكتةر بار. جانة وسئ ءبئر وقشاؤ ءذردئس بةرتئنگة، 20- عاسئردئث 50-جئلدارئنا دةيئن جالعاسئپ كةلگةندئگئ، وعان تئلةكة مةن جانتةلئ، شةرؤباي مةن مذسا، وسپانعالي مةن شاناقتئث سايئستارئ ايعاق بولاتئندئعئ انئق.
شئعئستا كةث تاراعان سئبئزعئلار كوبئنةسة ءذش-ءتورت ويئقتئ بولئپ جاسالادئ، دئبئستئق قايئرئمدارعا باي، دئبئس قاتارئ كوتةرئثكئ بولئپ كةلةدئ. كذيلةرئنئث سازئ ءان تةكتةس، بئرنةشة اؤةننئث قايتالانؤئنان قالئپتاسقان. بذل ءوثئر كذيلةرئنئث ءئرئ ورئنداؤشئ، جةتكئزؤشئلةرئ - كالةك قذماقاي ذلئ، شاناق اؤعانباي، بةيئلحان قالياقپار ذلئ، قذسمان ماقمئرزا، تالعات مذقئش سئندئ سئبئزعئشئلار.
باتئس قازاقستان سئبئزعئشئلئق ءداستذرئنئث كورنةكتئ وكئلدةرئنئث ءبئرئ - سارمالاي. سارمالاي كذيلةرئن بئزگة جةتكئزگةن سئبئزعئشئ ئسقاق ءؤالي ةدئ. ونئث ورئنداؤئنداعئ سارمالايدئث بئرنةشة كذيلةرئن عالئم احمةت جذبان نوتاعا ءتذسئرئپ، جارئققا شئعاردئ. بذل ءوثئردئث تاعئ ءبئر وكئلئ ماكار سذلتانالئنئث كذيلةرئ ونةرتانؤشئ بولات سارئبايدئث ورئنداؤئندا جةتتئ.