ۆيتسە-پرەزيدەنت، كونستيتۋتسياداعى وزگەرىس، پارلامەنت رەفورماسى: ۇلتتىق قۇرىلتايدا نە ايتىلدى
استانا. KAZINFORM - سىر بويىندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتاي ەلدىڭ قوعامدىق- ساياسي ومىرىندەگى ايتۋلى وقيعا رەتىندە تاريحتا قالماق.
سەبەبى القالى جيىندا قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەر مەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمعا قاتىستى ماڭىزدى شەشىمدەردى ەستىدىك. Kazinform نىڭ اناليتيكالىق شولۋشىسى پرەزيدەنتتىڭ پارلامەنتتى رەفورمالاۋ تۋرالى ۇستانىمىن جانە كونستيتۋتسياداعى ىقتيمال وزگەرىستەر قالاي جۇزەگە اساتىنىن ساراپتادى.
ءبىر پالاتالى پارلامەنت
ۇلتتىق قۇرىلتايدا ايتىلعان ۇسىنىستاردىڭ ىشىندە قوعام نازارىن ەرەكشە اۋدارتقانى - ءبىر پالاتالى پارلامەنت قۇرۋ باستاماسى. بۇل كەزدەيسوق كوتەرىلگەن ماسەلە ەمەس، وتكەن جىلى پرەزيدەنت جولداۋدا اتالعان يدەيانى ۇسىنىپ، قازان ايىندا پارلامەنتتىك رەفورما جونىندەگى جۇمىس توبى قۇرىلدى.
سودان بەرى زاڭ شىعارۋشى بيلىكتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا قاتىستى پىكىرتالاس ۇزىلمەي كەلەدى. ويتكەنى، قازىر ەكى پالاتالى پارلامەنتتىك جۇيە تۇراقتى جۇمىس ىستەگەنىمەن، كەي جاعدايدا زاڭ قابىلداۋ پروتسەسىن سوزبالاڭعا سالىپ، بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەر كەزدەسىپ وتىر. ال قوعام قاجەتتى زاڭدىق قۇجاتتاردىڭ تەز ءارى ساپالى قابىلدانعانىن قالايدى. سوندىقتان الداعى جىلدارى پارلامەنت قىزمەتى تۇبەگەيلى قايتا جاساقتالادى جانە بۇرىنعىداي ءماجىلىس پەن سەنات بولىپ بولىنبەي، ءبىرتۇتاس قۇرىلىمعا اينالماق. رەتىمەن تارقاتايىق.
الدىمەن جاڭا پارلامەنتكە «قۇرىلتاي» دەگەن اتاۋ بەرۋ ۇسىنىلدى. پرەزيدەنتتىڭ سوزىنشە، بۇل قادام قۇرىلتاي اتاۋىن ماڭىزدى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتىڭ سيمۆولىنا اينالدىرۋ ءۇشىن تاڭدالعان.
ەڭ ماڭىزدى وزگەرىس پارلامەنتتىڭ قۇرىلىمىنا قاتىستى بولىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە كوپ وزگەرىس دەپۋتاتتىق كورپۋستان بايقالدى. مىسالى، ەندى پارلامەنتتەگى دەپۋتات سانى 145 بولادى، ولار پروپورتسيونالدى جۇيە قاعيداتىمەن سايلانباق. جاڭا پارلامەنتتە ءتوراعانىڭ ءۇش ورىنباسارى بولۋى مۇمكىن. ال كوميتەت سانى 8 دەن اسپاۋى كەرەك. وعان قوسا پارلامەنتتەگى پرەزيدەنت كۆوتاسىن جانە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ارنايى كۆوتاسى دەگەن بولمايدى. تەك جاستارعا، ايەلدەر مەن ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار ازاماتتارعا ارنالعان كۆوتالار ساقتالادى.
- ۇسىنىستاردىڭ ءتورتىنشى بولىگى زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ جۇمىس ءتارتىبى مەن راسىمدەرىنە قاتىستى بولدى. جاڭا پارلامەنتتە دەپۋتاتتاردى بەس جىلعا سايلاۋ كوزدەلىپ وتىر. زاڭ قابىلداۋدىڭ ءۇش كەزەڭنەن تۇراتىن پروتسەدۋراسى ۇسىنىلادى. دەپۋتاتتار ءبىرىنشى كەزەڭدە زاڭ جوباسىن جالپى ماقۇلدايدى. ودان كەيىن وزگەرىستەردى ماقۇلدايدى، سوڭىندا زاڭدى قابىلدايدى. وسىلايشا، ءبىز پارلامەنت قىزمەتىن تۇبەگەيلى قايتا قۇرۋ ارقىلى وسىعان دەيىن جۇزەگە اسىرىلعان ساياسي رەفورمالاردى ودان ءارى جالعاستىرامىز،- دەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.
ساراپشىلار ءبىر پالاتالى جۇيەگە كوشۋدىڭ بىرنەشە ۇتىمدى تۇسىن ايتۋدا. بىرىنشىدەن، كەز كەلگەن شەشىم تەز قابىلدانادى. ەكىنشىدەن، بيۋروكراتيالىق شىعىندار ازايادى. ۇشىنشىدەن، پارلامەنت جۇيەسى اشىق ءارى قاراپايىم بولادى دەگەن ءسوز. ءتىپتى اتالعان رەفورما ساياسي مۇددە قاقتىعىسىن ازايتادى دەگەن دە بولجام بار.
ءماجىلىس دەپۋتاتى اناس باققوجايەۆتىڭ پىكىرىنشە، ءبىر پالاتالى پارلامەنتتە زاڭ قابىلدانۋ پروتسەسى جەڭىلدەۋى مۇمكىن.
- ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كۇش بەرىلسە، ۇكىمەتتى باقىلاۋ جەتىلە تۇسەدى. وعان قوسا پروتسەدۋرالىق قادامدار قىسقارا تۇسپەك، ياعني قازىرگى ءماجىلىس پەن سەنات اراسىنداعى قىزمەتتىك تالاپتار ىقشامدالسا، ءبىراز كۇندەردى ۇتۋعا بولادى. كۇن ۇتۋ دەگەنىمىز - شۇعىل شەشىم شىعارۋ جەڭىلدەيدى دەگەن بەلگى، - دەدى دەپۋتات.
ق س ز ي-ءدىڭ وڭىرلەرمەن جۇمىس جونىندەگى ءبولىمىنىڭ باس ساراپشىسى دانارا سارانوۆانىڭ ايتۋىنشا، جاڭا فورمات پارلامەنتتىڭ كاسىبي دەڭگەيىن كوتەرەدى. دەپۋتاتتار زاڭ قابىلداۋمەن شەكتەلمەي، اۋقىمدى رەفورمالاردى ناقتى ىسكە اسىرىپ، ولاردى جان-جاقتى سۇيەمەلدەي الاتىنداي قابىلەتكە يە بولادى.
- پرەزيدەنت كوميتەت سانى 8 دەن اسپايدى دەدى. كوميتەتتەر سانىن قىسقارتۋ ينستيتۋتسيونالدىق قۇرىلىمدى وڭتايلاندىرۋ ارتىق بيۋروكراتيا مەن فۋنكتسيالاردىڭ قايتالانۋىن ازايتادى. ۇزاققا سوزىلاتىن كەلىسۋ راسىمدەرىن دە جويۋى مۇمكىن. وسىنىڭ ناتيجەسىندە زاڭ جوبالارىن جەدەل ءارى ساپالى قابىلداۋعا قولايلى جاعداي قالىپتاسادى،- دەپ ءبولىستى ساراپشى.
دانارا سارانوۆا دەپۋتاتتاردى سايلاۋدا قولدانىلاتىن پروپورتسيونالدى جۇيە ساياسي مۇددەلەردىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتايدى دەگەن ويدا.
- سايلاۋدىڭ پروپورسيونالدى جۇيەسى ساياسي پارتيالاردىڭ ءرولىن كۇشەيتىپ، ولاردىڭ سايلاۋشىلار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرادى. وعان قوسا، وڭىرلىك دەڭگەيدە ماجوريتارلىق مودەلدىڭ ساقتالۋى ماڭىزدى تەتىك بولارى انىق. بۇل شامادان تىس ورتالىقتاندىرۋ قاۋپىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى، - دەدى سپيكەر.
قازىر الەمدەگى 190 عا جۋىق ەلدىڭ 107 ءسى ءبىر پالاتالى پارلامەنتتى مەملەكەتتەر سانالادى. قازاقستان دا وسى قاتارعا قوسىلماقشى. وسى ورايدا پرەزيدەنت ۇلتتىق قۇرىلتايدا ءبىرقاتار ساۋالدىڭ جاۋابىن ايتتى: پارتيالاردىڭ پارلامەنتكە ءوتۋ مەجەسى قازىرگى 5 پايىز كۇيىندە قالادى.
- بۇل ەرەجە (بەس پايىزدىق مەجە - رەد. ) كەزىندە ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ باستاماسىمەن قابىلدانعان بولاتىن. بەس جىل بۇرىن ەنگىزىلگەن وسىنداي وزگەرىستەر سايلاۋ زاڭناماسىن جاقسارتۋعا ەداۋىر سەپتىگىن تيگىزدى. مەجەنى تومەندەتۋ ارقىلى پارلامەنتتەگى ءىرى ساياسي كۇشتەردىڭ ۇستەمدىگىن ازايتىپ، پارتيالار اراسىنداعى باسەكەنى كۇشەيتۋدى ماقسات تۇتقان ەدىك. بۇگىنگى تاڭدا وسى نورمانىڭ تيىمدىلىگىنە كوزىمىز جەتتى. ەل تاريحىندا العاش رەت ماجىلىسكە التى پارتيانىڭ ءوتۋى - سونىڭ ايقىن دالەلى. سوندىقتان مەن بەس پايىزدىق مەجەنى قالدىرعان ءجون دەپ سانايمىن،- دەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.
اتالعان شەشىمنىڭ ءتيىمدى تۇسىن ق س ز ي باس عىلىمي قىزمەتكەرى ايگۇل زابيروۆا دا قولداپ وتىر. ونىڭ ايتۋىنشا، بەس پايىزدىق مەجە پارتيالار اراسىنداعى باسەكەنى ارتتىرۋعا سەپتەسەدى.
- ءۇشىنشى اسپەكت-پارتيالىق جۇيەگە قاتىستى. قازىر پارلامەنتتە ءبىر ساياسي كۇشتىڭ ءرولى ايقىنىراق. بۇل ىشكى پروتسەستەردىڭ لوگيكاسىن دا، زاڭ شىعارۋ جۇمىسىنداعى باسىمدىقتىڭ قايدا ەكەنىن ايقىنداپ وتىر. وسىنداي جاعدايدا ءبىر پالاتالى قۇرىلىم پارتيالار اراسىنداعى كۇرەستەن گورى، پارتيا ىشىندەگى ساياسي جاۋاپكەرشىلىكتى كوتەرەتىن باسەكە الاڭىنا اينالادى. مۇنداي تاجىريبە جاپونيادا، مودەرنيزاتسيا داۋىرىندەگى وڭتۇستىك كورەيادا، سونداي-اق بۇگىندە ازيانىڭ كەيبىر ۋنيتارلى مەملەكەتتەرىندە بولعان،-دەپ ءتۇسىندىردى ساراشى.
ۇلتتىق قۇرىلتاي مەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تاراتىلادى
مۇنداي ۇسىنىستى مەملەكەت باسشىسى ايتتى. پرەزيدەنتتىڭ سوزىنشە، ەلدە قوعامدىق دامۋعا قاتىستى بارلىق ماسەلەلەر بويىنشا جالپى حالىقتىق ديالوگ وتكىزۋ ءۇشىن جاڭا اۋقىمدى پلاتفورما قاجەت. ول ۇلتتىق قۇرىلتاي مەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇزىرەتىن قوسا اتقارۋى ىقتيمال.
- جاڭا ينستيتۋت رەتىندە قازاقستاننىڭ حالىق كەڭەسىن قۇرۋدى ۇسىنامىن. اسسامبلەيا مەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ قازاق مەملەكەتتىلىگىن جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن دايەكتى تۇردە نىعايتۋ سياقتى مىندەتتەرىن وسى جاڭا ورگانعا جۇكتەي وتىرىپ، ستراتەگيالىق ساباقتاستىقتى ساقتاپ قالۋ وتە ماڭىزدى دەپ سانايمىن، - دەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.
دانارا سارانوۆانىڭ بولجامىنشا، حالىق كەڭەسىنىڭ ماڭىزى ۇلتتىق قۇرىلتايدا ايتىلعان باسقا رەفورمالاردان كەم ەمەس. ويتكەنى حالىق كەڭەسى جالپى ۇلتتىق ديالوگتىڭ تۇراقتى الاڭىنا اينالادى ءارى وعان زاڭ شىعارۋ باستاماسى قۇقىعىنىڭ بەرىلۋى ونىڭ مارتەبەسىن ايتارلىقتاي كۇشەيتەرى انىق.
- حالىق كەڭەسى ارقىلى قوعامدىق، وڭىرلىك جانە ەتنومادەني ماسەلەلەردى زاڭنامالىق كەڭىستىككە جەتكىزەتىن قوسىمشا ينستيتۋتسيونالدىق ارنا بولادى. سونىمەن بىرگە پرەزيدەنت جاڭا ورگاننىڭ پارلامەنتپەن باسەكەگە تۇسۋگە ەمەس، ۇسىنىستار ازىرلەۋگە جانە قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋعا باسىمدىق بەرۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ەگەر بۇل تەتىك دۇرىس جۇمىس ىستەسە، الەۋمەتتىك جانە ساياسي شيەلەنىستەردىڭ الدىن الۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىنا سەنەمىن. ولاي دەيتىنىمىز، كەڭەس ارقىلى قوعامنىڭ سۇرانىسى زاڭ شىعارۋشى بيلىككە داعدارىس كەزىندە ەمەس، جۇيەلى تۇردە جەتىپ وتىراتىن بولادى،- دەدى ساراپشى.
ازىرگە بەلگىلىسى، قازاقستاننىڭ حالىق كەڭەسى ەلدىڭ ەڭ جوعارى كونسۋلتاتيۆتىك ورگانى مارتەبەسىنە يە بولادى. كەڭەستىڭ قۇرامىنا 126 ادام كىرەدى دەپ ۇسىنىلىپ وتىر: ونىڭ 42 ءسى ەتنومادەني بىرلەستىكتەردەن، 42 ءسى ءىرى قوعامدىق بىرلەستىكتەردەن جانە 42 ءسى ءماسليحاتتار مەن ايماقتىق قوعامدىق كەڭەستەردەن ەنبەك.
ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمى ەنگىزىلەدى
قۇرىلتايدا مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى جوعارى لاۋازىمدارعا قاتىستى شەشىمدەردىڭ شەت-جاعاسىن ەستىدىك. مىسالى، بولاشاقتا مەملەكەتتىك كەڭەسشى لاۋازىمى قىسقارتىلادى، وعان قوسا ۆيتسە-پرەزيدەنت دەگەن لاۋازىم پايدا بولماق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا، وسى كونستيتۋتسيالىق جاڭاشىلدىق پرەزيدەنت بيلىگى ينستيتۋتىنىڭ ءوزى السىرەيدى دەگەندى بىلدىرمەيدى. كەرىسىنشە، پرەزيدەنت لاۋازىمى مەملەكەتتىك جۇيەدەگى باستى لاۋازىم بولىپ قالا بەرەدى.
- قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا رەتىندە تابىستى دامي بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن. ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتكەن وسى ساياسي جۇيەدەن باس تارتۋعا بولمايدى. حالىقارالىق تاجىريبە ءدال وسى تاڭداۋدىڭ دۇرىس ەكەنىن ايقىن كورسەتىپ وتىر. مەن ۇسىنعان مەملەكەتتىك بيلىك رەفورمالارى، اتاپ ايتقاندا، ءبىر پالاتالى پارلامەنت -قۇرىلتايعا كوشۋ، حالىق كەڭەسىن قۇرۋ، ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىن ەنگىزۋ ەلىمىزدىڭ دامۋىنا زور سەرپىن بەرەدى، ونىڭ الەۋەتىن ارتتىرا تۇسەدى دەپ سەنەمىن،- دەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.
ۆيتسە-پرەزيدەنتتى مەملەكەت باسشىسى پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ كەلىسىمىن الا وتىرىپ تاعايىندايدى. ونىڭ قۇزىرەت اياسىن پرەزيدەنت ءوزى بەلگىلەيدى. سونىمەن ۆيتسە-پرەزيدەنت پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا:
- حالىقارالىق فورۋمداردا جانە شەت مەملەكەتتەر دەلەگاتسيالارىمەن وتكىزىلەتىن كەلىسسوزدەردە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتىنان وكىلدىك ەتەدى؛
- پارلامەنتتە پرەزيدەنتتىڭ اتىنان وكىلدىك ەتەدى؛
- ەلىمىزدىڭ جانە شەتەلدەردىڭ قوعامدىق-ساياسي، عىلىمي جانە مادەني- اعارتۋشىلىق ۇيىمدارىمەن قارىم-قاتىناس ورناتادى؛
- پرەزيدەنتتىڭ باسقا دا تاپسىرمالارىن ورىندايدى.
مۇنداي اۋىس-ءتۇيىس وزگە ماڭىزدى مەملەكەتتىك جۇيەلەردە دە جۇزەگە اساتىن بولدى. جاڭشىلدىقتى پارلامەنتتىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتەتىن اپپاراتتىق قۇرىلىم مەن پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنەن دە كورۋىمىز عاجاپ ەمەس.
كونستيتۋتسيا قايتا جازىلا ما؟
قۇرىلتايدا اتا زاڭدى كۇزەپ-تۇزەۋ دە ايتىلدى. اسىرەسە مازمۇندىق سيپاتى مەن ونداعان باپ قايتا جازىلماق. پرەزيدەنت ادەپكىدە اتا زاڭنىڭ 40 قا جۋىق بابىن وزگەرتۋ جوسپارلانعانىمەن، كەيىن وزگە دە باپتارعا تۇزەتۋ ەنگىزۋ قاجەتى بەلگىلى بولعانىن جاسىرمادى. ەگەر حالىق رەفەرەندۋم ناتيجەسىندە اتا زاڭدى وزگەرتۋگە كەلىسسە، كونستيتۋتسيا وتىز جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن بەكىتىلگەن ۇلگىدەن مۇلدە باسقاشا بولادى دەگەن ءسوز.
باستىلارىن ايتايىق. الدىمەن پرەزيدەنتتى سايلاۋعا قاتىستى تۇس ماڭىزدى. قازىرگى اتا زاڭعا سايكەس پرەزيدەنت ءوز مىندەتىن اتقارا المايتىنداي وقىس جاعداي تۋىنداسا، ونىڭ وكىلەتتىگى سەنات ءتوراعاسىنا بەرىلەدى. سەنات ءتوراعاسىنىڭ مەملەكەتتى باسقارۋعا مۇمكىندىگى بولماسا، پرەزيدەنت وكىلەتتىگى بەلگىلەنگەن تارتىپكە سايكەس ءتيىستى لاۋازىم يەلەرىنە وتەدى. وسى تارتىپپەن بيلىكتىڭ بەرىلۋى شەگەلەنگەن. بۇل رەتتە، ماسەلەنىڭ ءبارى «قالعان مەرزىمگە» دەگەن سوزگە كەلىپ تىرەلەدى. ياعني، «قالعان مەرزىم» 6 ايعا دا، 6 جىلعا دا سوزىلۋى مۇمكىن. قاسىم-جومارت توقايەۆ وسى قاعيدانى وزگەرتۋگە نيەتتى.
- مەملەكەت باسشىسى مەرزىمىنەن بۇرىن قىزمەتتەن كەتسە، ەكى ايدىڭ ىشىندە كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋى وتەدى دەگەن نورما نەگىزگى زاڭدا ناقتى بەلگىلەنۋى قاجەت. بۇل قادام حالىقارالىق وزىق تاجىريبەگە ساي كەلەدى. ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن باسشىسى بيلىككە سايلاۋ ارقىلى، ياعني، زاڭدى تۇردە كەلۋى كەرەك. بۇل - مەن ءۇشىن مىزعىماس ۇستانىم. وسى نورما كەيىنگى مەملەكەت باسشىلارى ءۇشىن دە ەش وزگەرمەيتىن قاعيدا بولۋعا ءتيىس،- دەدى پرەزيدەنت.
2022-جىلى كونستيتۋتسياداعى 33 باپقا تۇزەتۋ ەنگەنى بەلگىلى. سول كەزدە سۋپەرپرەزيدەنتتىك مودەلدەن ىقپالدى پارلامەنتتىك رەسپۋبليكاعا بەت بۇردىق. ءولىم جازاسى ءبىرجولا جويىلدى، كونستيتۋتسيالىق سوت قايتا قۇرىلدى، پرەزيدەنتتىڭ تۋىستارىنا لاۋازىمدى قىزمەت اتقارۋعا تىيىم سالىندى.
ەندىگى تۇزەتۋلەر دە ساياسي جۇيەنى ودان ءارى جەتىلدىرە تۇسەتىنى كۇمانسىز. باستىسى، پرەزيدەنت كونستيتۋتسيا ماتىنىندەگى تەرمينولوگيالىق، ستيلدىك كەمشىلىكتەردى تۇزەتۋگە ءمان بەردى. كوبى سۇيسىنگەن يدەيانىڭ ءبىرى - «اتا زاڭنىڭ پرەامبۋلاسىن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ايشىقتاپ، قانشا زامان وتسە دە، وزەكتى بولىپ قالا بەرەتىندەي ەتىپ قايتا جازۋىمىز كەرەك» دەگەن وي.
اتا زاڭنىڭ وتكەنمەن بايلانىسىن عانا ەمەس، بولاشاقپەن ۇندەسۋى دە نازارعا الىنادى. پرەزيدەنت كونستيتۋتسيادا سيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق- قۇقىقتىق نەگىزى قالىپتاسۋى كەرەك دەپ كەسىپ ايتتى.
- كونستيتۋتسيامىز زامان تالابىنا ساي بولۋى كەرەك. سيفرلاندىرۋ ۇدەرىسى وتە جىلدام ءجۇرىپ جاتىر، تۇراقتى جانە اسا قارقىندى سيپاتقا يە بولدى. جوعارى تەحنولوگيا ادامنىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە، قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا تىكەلەي اسەرىن تيگىزە باستادى. بولاشاقتا بۇل ءۇردىس ۇزدىكسىز جالعاسا بەرەتىنى انىق. سوندىقتان ەلىمىزدەگى سيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق-قۇقىقتىق نەگىزى اتا زاڭدا مىندەتتى تۇردە اتالىپ ءوتۋى قاجەت. كونستيتۋتسيادا ازاماتتاردىڭ دەربەس سيفرلىق دەرەكتەرى زاڭمەن قورعالاتىنى ناقتى ايتىلۋى كەرەك دەپ سانايمىن،- دەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.
قىز الىپ قاشۋعا توقتام كەرەك
بۇل جولى ۇلتتىق قۇرىلتاي ءوزىنىڭ سيپاتىن اشا ءتۇستى. قوعامداعى مادەني- رۋحاني، ساياسي-ەكونوميكالىق ماسەلەلەر كوپ ايتىلعانىن بىلەمىز. ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ العاشقى كۇنىندە- اق 200 دەن استام ۇسىنىس ەستىلدى. سونىڭ ىشىندە عىلىمدى ەكونوميكاعا بەيىمدەۋ، قالدىقتاردى وڭدەۋ، قۇرىلىس كومپانيالارىن قاداعالاۋ، كاسىپكەرلىككە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە جۇيەسىن ەنگىزۋ، شەكارا اۋماعىنداعى حالىقتىڭ جاي-كۇيىن جاقسارتۋ تاقىرىپتارى تالقىلاندى.
پرەزيدەنت تە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى كوتەرۋدەن قالىس قالعان جوق. شىمكەنتتە نۇراي ەسىمدى قىزدىڭ كىسى قولىنان قازا تابۋى بۇكىل ەلدى دۇرلىكتىرگەنىن ايتتى. ىزىنشە «قىزدى الىپ قاشۋ، ادام ۇرلاۋ دەگەن ءسوز - ۇلتىمىزدىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەتىن ورەسكەل ءارى جابايى قىلمىس. ونداي قاتىگەزدىككە ەشقاشان جول بەرۋگە بولمايدى»،- دەپ تۇيىندەدى.
حالىقتىڭ الاڭداتقان سالىق كودەكسىنە قاتىستى ويىن دا بۇكپەدى، ءتىپتى «قاجەت بولسا، تۇزەتۋلەر ەنگىزگەن ءجون. ءتۇپتىڭ تۇبىندە سالىق كودەكسى قاسيەتتى كىتاپ ەمەس»، - دەپ تۇسپالداي سويلەگەنى دە بار.
P. S. جىلداعى ءداستۇر جالعاسىپ، ۇلتتىق قۇرىلتايدا وزەكتى ولقىلىقتار ورتاعا تاستالدى. ەكى كۇندە مىنبەرگە شىققانداردىڭ ءاربىرى حالىقتىڭ ويىندا جۇرگەن ماسەلەلەردى جۇمىر جەتكىزىپ، شەشۋ جولىن قوسا ۇسىنعانىن كوردىك. ەندىگى ناتيجە قۇزىرلى ورگانداردىڭ جۇيەلى جۇمىسىنا تاۋەلدى.
ەرسىن شامشادين
