ۇلاربەك دالەي ۇلى. الما وسپەيتىن اۋىل - ەسسە
استانا. قازاقپارات - وقۋشىلاردىڭ جازعى دەمالىسى جاقىنداپ قالعان. ءبىر سارىندى وقۋدان جالىققان تاۋ بالالارى ەركىندىككە شىعاتىن، جەل كەزگەن قىستاق كوشەسىن شاڭداتا وينايتىن، ءبىرى جايلاۋعا كەتىپ، كەڭ تىنىستايتىن كۇندەردى تاعاتسىزدانا كۇتەدى.
اۋىل ورتالىعىنداعى مەكتەپ پەن ءبىزدىڭ كوكتەرەك قىستاعىنىڭ اراسى التى-جەتى شاقىرىم. قىس كۇندەرى ەكى ارالىق ءتىپتى الىستاپ كەتەدى. اق قار كومگەن دالا، كەز كەلگەن ۋاقىتتا ۇيىتقىپ سوعاتىن ءپاتۋاسىز بوران، ماقتا تەڭىزىندەي مامىقتا ومبىلاي باسقان ىزىڭنەن قالاتىن سۇرلەۋ.
اتىڭدى جەتەلەپ، تونىڭدى ارقالاپ، تۋ-ۋ الىسقا كوشىپ كەتپەسەڭ، مۇندا جۇرەدى ەكەنسىڭ قىستان ءبارىبىر قۇتىلمايسىڭ. سوندىقتان التايدىڭ ادامدارى قىستا ءبىر بولەك، جازدا ءبىر بولەك مىنەز تانىتاتىنىن اقىرى تۇسىنەسىز. ال جازدا تابالدىرىعىڭنان باستالىپ، كوز ۇشىنا جۇتىلاتىن قاراجولمەن ءجۇرۋ وڭاي، اسىرەسە ۆەلوسيپەدىڭ بولسا، سول التى-جەتى شاقىرىم دەگەنىڭىز ەرەسەك بالاعا تىم جەڭىل كورىنەدى. تەك ءبىر نارسە بار - ويعا سالماق سالاتىنى دا سول جولدىڭ ءوزى.
ءوزىم كۇندە جۇرگەن سوڭ وسىناۋ قۇبا جولدىڭ ءيىرى مەن شيىرىن ابدەن تانىپ العانمىن. قاي اينالمادا شاشىلعان قويتاستاردىڭ كۇن قاقتاعان قىنالى جەلكەسى كورىنەتىنى، قاي اعىندا جينالعان قۇم تابانىڭدى قىزدىراتىنى، قاي دوڭەستەن سوققان جەل سارايىڭدى اشىپ، قاي قويناۋدا تۇنعان ىستىق پەن بۋالدىر ساعىم اڭقاڭدى كەپتىرەتىنى - ءبارى تانىس.
ءورى مەن قىرى كوپ سول شاڭداق جولدا ۆەلوسيپەدپەن ىزعىتىپ كەلە جاتىر ەدىم، سونادايدان ايەل قاراسى كورىندى. قىستاقتار اراسىنداعى تارام-تارام يەن جولداردا تاڭەرتەڭ-كەش بولماسا، تالما ءتۇس كەزىندە ادام قاراسى از بولادى. جاقىنداي بەرگەندە تانىدىم، بىزبەن كورشى تۇراتىن جەڭگەم ەكەن. ەس بىلگەننەن كوز الدىندا وسكەندىكتەن ونىڭ مەنى «قاينىم» دەۋدەن گورى بالاسىنداي قارايتىنىن سەزەتىنمىن.
جاقىنداپ كەلىپ امانداسقانشا جەردەن باسىن كوتەرگەن جوق. مەنىڭ جەل ۇرىپ قارلىققان داۋىسىمدى ەستىگەندە بارىپ، «سەلت» ەتىپ قارادى. ءجۇزىن تورلاعان مۇڭ بار. ەكى بەتى نارتتاي قىزىل، سۇلۋ دا كەلىستى جان ەدى، مىنا ءتۇرى ماعان ەرسى كورىندى.
- جەڭگە، مىنگەسىپ الىڭىز! - دەدىم ءوزىمدى نار جىگىت سەزىنىپ.
- ءوزىڭ بارا بەر. مەنى الىپ جۇرە المايسىڭ، بوسقا شارشايسىڭ. اناۋ بايگەتوبە جاقتاعى قابىردىڭ قاسىنان وتكەنشە قاسىمدا ەرىپ جۇرسەڭ بولدى. سوسىن كەتە بەر...
- وندا سومكەڭىزدى بەرىڭىز، بوكتەرىپ الايىن.
ونشا سالماقتى ەمەس قارا سومكەنى ۆەلوسيپەدىمنىڭ ارتقى ورىندىعىنا ءوز سومكەممەن قوسىپ، شاندىپ بايلاپ الدىم. قاتارلاسا ءجۇرىپ كەلەمىز، ارامىزدى بەلگىسىز ۇنسىزدىك الشاقتاتىپ تۇر. الدىمىزدا تىك ءور بار ەدى، قولىمدى العا سوزىپ، بار كۇشىمدى اياعىما جيناپ، ۆەلوسيپەدىمدى سۇيرەپ جەڭگەمنەن كەيىن شىقتىم. كوپىردەن ءوتىپ، اۋماعى ۇلكەن، بالشىق قورعاندى زيراتتىڭ قاسىندا كەلەمىز.
- ءسىز زيراتتان، ولگەن ادامداردان قورقاسىز با؟
- ءيا... بۇرىن قورىقپاۋشى ەدىم، سوڭعى ءبىر اپتادان بەرى ۇرەي بۋىپ ءجۇر. مەنى ۋاقىتى جەتپەي، جازىقسىز ولگەن ادامداردىڭ، اسىرەسە، تۋماي ولگەن سابيلەردىڭ ارۋاعى قينايتىن بولدى...
«قابىرستاننان قورقامىن» دەگەن ءسوزدى بۇرىن ۇلكەندەردەن تالاي ەستۋشى ەدىك. ءبىراق مەنىڭ بالا كوڭىلىمدە قابىر ماڭى ەش قورقىنىش ەمەس، قايتا اۋىلدىڭ ءبىر شەتى عانا سياقتى سەزىلەتىن. ول جەردە مەنىڭ تۋىسقاندارىم، اتا-اجەلەرىم جاتىر. ەكى جىل بويى وسى جەردەن كۇندىز دە، تۇندە دە ءوتىپ جۇرسەم دە، «قورقۋ» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى ويىما كەلىپ كورمەپتى.
قابىرستاننىڭ ەتەك جاعى توعان، ەكى جاعاسى سامساعان باقباق، الابوتا مەن جۋسان، جول قابىر مەن توعان اراسىن جارىپ وتەدى. ءار ءتۇرلى جازۋمەن ورنەكتەلگەن قۇلپىتاستار جاقىننان كورىنەتىن. سول تۇسقا جەتكەندە جەڭگەيدىڭ ءجۇرىسى باياۋلادى. يىعى سالبىراپ، ءبىر ساتكە تۇرىپ قالدى دا، مەنى اينالىپ، توعان جاق شەتكە ءوتتى. قورىققان ادام كوبىنەسە وزىنە ەمەس، قاسىندا بىرەۋدىڭ بار-جوعىنا ءمان بەرەدى. ول دا سولاي، كوزىنىڭ قيىعىمەن مەن جاققا قاراپ قويادى. بالا بولسام دا مەنى پانا كورىپ كەلە جاتقانى.
جانىڭداعى ۇلكەن ادام ۇرەيلەنسە، سەنى دە قورقىنىش بۋاتىنى تابيعي. العاش رەت قابىردەن قورىقتىم.
- ءبارى ءوز ادامدارىمىز عوي، تيىسپەيتىن شىعار... - دەدىم داۋىسىم قۇمىعىپ.
- ءوز ادامىمىز جاتقان جەردەن دە قورقاتىن كەز بولادى ەكەن، قايىنىم، - دەدى.
ءسوز ءمانىسىن، نەنى مەڭزەگەنىن تۇسىنبەدىم. قابىرستاننان وتكەن سوڭ مەن ءوزىمدى ءبىر ۇلكەن مىندەتىن ابىرويمەن اتقارعان باتىرداي سەزىندىم دە قىستاققا قاراي قۇستاي ۇشتىم. جارىم جولدان اسقاندا ءورلى-قىرلى دوڭەستەر باستالادى.
ءبىر دوڭگە شىققاندا تۇلا بويىمدى تەر الىپ، اۋزىما قۇرعاق ءشوپتىڭ ءدامى كەلدى. تەمىر تۇلپارىمنىڭ تىرەۋىشىن تىرەپ، ءسال دەمالىپ وتىر ەدىم، سومكەگە كوزىم ءتۇستى. ءوزىم ساباققا ۇستايتىن اسكەري سارعىش سومكەنىڭ ۇستىندە ءىشى توق قارا جول سومكە بايلاۋلى تۇر. بالالىق قۇمارلىق قوي، ءىشىن اشقىم كەلدى. سۋماڭ ەتكەن ويدى تەجەي المادىم.
«تەك ءبىر قاراسام بولدى ەمەس پە؟ ەشتەڭە المايمىن...» دەيمىن وزىمە. بالا ءارقاشان ءوزىن وسىلاي الدايدى عوي، ۇلكەندەر دە ءوزىن سولاي الداۋعا قۇمار، ءارى جۋىپ-شايۋعا شەبەر كەلەدى. ءبىراق ايىرماسى - ۇلكەن ادام الداعانىن بىلەدى، بالا بىلمەيدى. كوپ نارسەلەردى ۋاقىت ەسكىرتەدى، ماحابباتىڭ، كەگىڭ، رەنىشىڭ مەن قۋانىشىڭ ءبارى ەسكىرەدى. كونەرمەيتىن ءبىر نارسە بار، ول - ءالى ەسەيمەگەن شاعىڭدا باسىڭنان وتكەن كەيبىر توسىن ىستەردىڭ ىستىعى مەن سۋىعى.
سومكەنىڭ اۋزى اشىلعاندا بالا اتاۋلىنى باۋراپ الار ءبىر جۇپار ءيىس اڭقىدى. ىشىندە جاڭا تۋعان بالاعا ارنالعان يت جەيدە بار ەكەن. سوسىن تۇيە جۇنىنەن توقىلعان كىپ-كىشكەنتاي كەۋدەشە مەن ءساندى بايپاق، وراۋىشقا ارنالعان قالىڭ ماتا، وزگە دە ۇساق-تۇيەك كيىمدەر. ال ءبىر شەتىندە تولىق بايلانباعان شاعىن جىبەك قالتا اۋىزىنان ونشاقتى الما كورىندى.
شاماسى، جولدا ءوزى اشقان بولسا كەرەك. ءبىزدىڭ تاۋدا الما وسپەيدى، قيىر وڭتۇستىكتە كوكتەيتىن الما، قاربىز دەگەندەردى اۋدان ورتالىعىنا وزگە ۇلت ساۋداگەرلەرى اكەلىپ ساتادى، ودان اۋىلعا جەتكەنشە باعاسى قىمباتتايدى. ءبىزدىڭ جەيتىنىمىز قاشاندا قاراقات، بۇلدىرگەن، توشالا، تاسجارعان سياقتى تاۋ جەمىستەرى. ونىڭ قۇنارى دا، ءدامى دە بولەك، ارينە. الايدا ادام بالاسى وزىندە جوق نارسەگە قۇمار عوي.
العاشىندا قىمسىنعانىممەن اقىرى بالالىق قۇمارلىعىم جەڭىپ، بىرەۋىن جەي باستادىم. ءدامى ءتىل ۇيىرەدى، ونىڭ ۇستىنە ىستىق كۇننەن كەنەزەم كەۋىپ-اق تۇر. كۇرەكتى اسۋىنان سوققان ىستىق اڭىزاق جەل اڭقامدى كەپتىرىپ، تاڭدايىم قۇرعاپ كەتكەن. ءۇيىم الىس بولعان سوڭ كۇنى بويى تاماق تا ىشپەگەنمىن.
«بىرەۋىن جەگەندە تۇرعان ەشتەڭە جوق، ونشاقتىسى بار ەكەن، كىم ساناپ ءجۇر دەيسىڭ؟ كورشى قاقىسى دەگەن دە بار، ونسىزدا قولى اشىق جەڭگەم الگىندە ۇمىتىپ كەتكەن. ايتپەسە، بىرەر المانى ءوزى دە بەرەر ەدى». ءسويتىپ، بالا اقىلىم وسىلاي زاڭ شىعارىپ الدى.
ءسال وتىرعان سوڭ ءوزىمدى بيلەي الماي، ەكىنشىسىن باس سالدىم. ودان كەيىن ءۇشىنشىسى كەتتى. قاراسام جىبەك قالتا ورتايىپ قالعانداي، اۋىر قىلمىس جاساعانداي كۇيگە ءتۇستىم. سومكەنى اسىعىس جاۋىپ، رۋلگە ءىلىپ الدىم دا، ۇيگە قاراي قۇيىنداتىپ بەردىم. تەپكىشەكتى باسقان سايىن ىشىمدەگى ۇيات تا سىرتقا شىعىپ الىپ، سوڭىمنان قۋالاپ، مەنىمەن بىرگە جۇگىرىپ كەلە جاتقانداي. قاشىپ كەلەمىن، سوڭىمنان دەدەكتەتىپ ۇيات قۋىپ كەلەدى...
ۇيگە جەتتىم دە سومكەنى جازعى ۇيگە قويا سالىپ، كەشكى اسقا وتىردىم. قارنىم تويعان سوڭ ءۇي ارتىنداعى تاۋعا ورمەلەپ، ءوز-وزىمنەن وي قۋىپ كەتتىم. قىلتانى از جاقپار جارتاسقا ورمەلەپ، ءوزىم جاقسى كورەتىن ۇڭگىردە جاتىپ توڭىرەككە كوز تاستادىم. تاۋ بيىك ءارى تىك ەدى، اينالانىڭ ءبارىن توبەدەن كورىپ وتىراسىڭ.
سونادايدا بوتامويىن اسۋىنا دەيىن تىرەلەتىن تاقتالى اتىزدار، وڭ جاقتا ءبىزدىڭ قىستاقتىڭ سىمداي تارتىلعان، ەكى جاعىنا كوك تەرەكتەر وسكەن شاڭداق كوشەسى. بيداي اتىزىن قاق جارا تۇستىككە قاراي ۇمتىلعان سوقپاق جول ەلۋبايدىڭ قۇدىعىنا جەتىپ تۇمسىق تىرەيدى. كەشتەتىپ سۋ العان بىرنەشە اربا قىستاققا قاراي كەتىپ بارادى.
ءۇي جاققا كوز سالىپ ەدىم، كەشكى ىمىرت ىشىنەن اۋلامىزعا تاقاۋ كەلىپ توقتاعان اربادان ءتۇسىپ جاتقان جەڭگەمدى تانىدىم. انە، ءبىزدىڭ ۇيگە قاراي بارا جاتىر، جازعى تامعا كىردى دە از ايالداپ قايتا شىقتى. سوسىن، ءبىزدىڭ ۇلكەن اۋماقتى الىپ جاتقان قىرماندى باسىپ، ارتقى قورشاۋدان شىعىپ ۇيىنە قاراي كەتتى. ءبىر ءسات دەمىم شىقپاي قالعانداي بولدى. ويىمدى شىرىلداعان تاۋ قارلىعاشىنىڭ ءۇنى بۇزىپ جىبەردى.
مەن وتىرعان ۇڭگىردى باعزىدان تاۋ قارلىعاشى مەكەن ەتەدى. بىرەر جىل بۇرىن اۋىلداعى تەنتەك دوستارىممەن بىرگە مەرگەندىك سىناسۋ ءۇشىن توبەگە سالىنعان ۇياسىن تاسپەن اتقىلاپ بۇزىپ تاستاعان ەدىك. مىنە، ورنىنا جاڭاسىن سالىپتى. ۇياسىنا ورالعان قوس قارلىعاش مەنى تانىپ تۇرعان سىڭايلى، توبەمنەن ارلى- بەرلى ۇشىپ تىنىم تاپپايدى.
«اۋەلدەن ادام بالاسىمەن دوس ەدىك، مىناۋ ەسەرسوق تاعى كەلىپتى، ونىسى تەگىن ەمەس» دەگەندەي. وزەگىمدى ەندى قوس وكىنىش قاتارلاسا ورتەدى، كەۋدەمنىڭ ەكى تۇسىنان ەكى وت جانىپ جاتقانداي، قاراداي قۇلازىدىم.
تاۋدىڭ ۇرەيلى ءتۇنى ەتەكتەگى كەرەگە تاستاردى باسا، ماعان قاراي ورمەلەپ كەلەدى. جالاما جارتاس ۇڭگىرلەرىنە ماعان تانىس قاراشۇبار جىلاندار جەتە المايدى. اقىلدى قۇس سونى بىلەدى، اباجاداي كەڭ، ەڭسەلى ۇڭگىردىڭ ەڭ وڭتايلى جەرىن تاڭداپ سالعان ۇياسى يرەلەڭدەگەن سۋىقباۋىر جىلانداردان امان قالعانىمەن، ەكى اياقتى ادام پەندەسىنىڭ بۇزاقى بالالارىنان قۇتىلمادى.
«مەن نەتكەن تاسباۋىر ەدىم» دەپ ويلادىم. جۇباي قۇستارعا قاراپ: «ەندى ۇيالارىڭا تيىسپەيمىن. بالاپاندارىڭ باۋىر كوتەرىپ، قاناتى قاتقانشا كۇندە كەلىپ قاراپ تۇرامىن. مۇندا ەشكىمدى جولاتپايمىن. قورىقپاڭدار، مەنى دوس دەپ ويلاڭدار!» دەدىم داۋىستاپ.
كىنالى كەيپىمنەن، ءمۇلايىم داۋىسىمنان مەنىڭ قاۋىپتى جاۋ ەمەس ەكەنىمدى سەزسە كەرەك. ەكەۋى قاتارلاسا ۇشىپ، اينالسوقتاي كەلىپ ۇيالارىنا قوندى. سول كەزدە بارىپ ءتورت بالاپانى شيقىلداي باس كوتەرىپ، اۋىزدارىن اشتى. «ەشقاشان تيىسپەيمىن سەندەرگە. قايتا قورعايمىن!..». ءوز داۋىسىمنان جىلاپ تۇرعانىمدى سەزدىم...
ارادا ءبىراز كۇن ءوتتى. جانىما باتقان «الما ۇرلىعىنىڭ» ۇياتى بىرتىندەپ سەيىلىپ، ۇمىتىپ تا كەتىپپىن. شەشەم بىزبەن ىرگەلەس تاعى ءبىر اپامەن اڭگىمەلەسىپ وتىردى. اڭگىمە اۋانىنا قاراسام، دارىگەرلىك، بوسانعان كەلىندەر جايىندا سياقتى. ويتكەنى مەنىڭ اكەم دە، شەشەم دە اتى بەلگىلى دارىگەرلەر.
قىزىل كرەست سۋرەتى بار ءتورتبۇرىش سومكەسىن مويىنىنا اسىپ العان اكەم كۇندىز-ءتۇن دەمەي ەل ارالاپ، ناۋقاستاردى ەمدەپ جۇرەدى. «تۋىتاناسى» دەگەن اتى بار شەشەم اۋىلدا تولعاتقان ايەلدەردى بوساندىرىپ الەك بولىپ جۇرەتىن. گينەكولوگ دەگەن سوزگە ءتىلى كەلمەيتىن قازاقتار «تۋىتانا» دەپ اتاعاندى ۇناتاتىن. ول شاقتا كوپ ىستەرگە ءمان بەرمەيمىز.
- انا قاتىن جاقىندا اۋدانعا بارىپ ەدى عوي، - دەدى الگى كەمپىر. - ۇكىمەتتىڭ جوسپارىنان اسىرىپ، ءۇشىنشىسىن تەز كوتەرىپ قويعانى ءۇشىن اۋداندىق اۋرۋحاناعا اپارىپ، ۋكولمەن ءتۇسىرتىپ قايتىپتى. بايى ەگىننىڭ ەكىنشى سۋىنان بوساماي ءوزىن جالعىز جىبەرگەن ەكەن.
بۇل اڭگىمەدەن حابارى بار-جوعى بەلگىسىز شەشەم ۇندەمەي تىڭداپ وتىردى دا، قاتتى كۇرسىنىپ جىبەردى.
- التى ايلىق ۇل بالا ەكەن دەيدى. ول قاتىننىڭ قاسارىسقانىنا قىتاي باستىقتار قاراسىن با؟ «قاشىپ-ءپىسىپ ءجۇرىپ تۋاتىن بولساڭ، ون بەس مىڭ يۋان تولەيسىڭ» دەپتى. ونداي اقشانى بايى ەكەۋى ءومىر بويى قىتايعا قۇل بولسا دا اقتاي الا ما؟ اقىرى كونىپتى.
ەمحانادا ەكى كۇن جاتىپ شىققان سوڭ جارىق دۇنيەنى كورە سالا جانى قيىلعان شاقالاقتى قىزىل ماتاعا وراپ قولىنا ۇستاتقان ەكەن، قالا سىرتىنداعى ەسكى قابىرستانعا ءوز قولىمەن جەرلەپ، ۇيىنە قايتىپتى. تىم قۇرسا سۇيەۋ بولار كۇيەۋى دە قاسىندا جوق ەدى، اتتەڭ. وسى قىستا ءبىر دوربا تۇيە ءجۇنىن اكەلىپ، بولاشاق ۇلىنا ارناپ ماعان جىلى بايپاق، كەۋدەشە توقىتىپ ەدى...
جۇرەگىم «زىرق» ەتە تۇسكەنى. بالا جۇرەگىنىڭ العاش رەت ادىلەتسىزدىككە، ولىمگە، زورلىققا تىرەلگەنى بولار. وعان قوسا مۇرىنىما الما ءيىسى كەلدى. تاڭدايىما جەتكەن الما ءدامى بۇل جولى تىم كەرمەك سەزىلدى، بىرەۋدىڭ كوز جاسىن جۇتىپ قويعانداي تۇرشىكتىم. شەشەم شاراسىنا تولعان جاستى جاۋلىق ۇشىمەن ءسۇرتىپ، تەرىس اينالدى.
وسىعان دەيىنگى سانالى ءومىرىن قانشاما ءسابيدى امان-ەسەن بوساندىرۋمەن وتكەن، ءوزى التى بىردەي ۇل مەن قىز ءوسىرىپ وتىرعان انا ءۇشىن اۋىر تيگەنى بەلگىلى. سول كورشى جەڭگەمنىڭ ۇلى مەن قىزىن شەشەم بوساندىرىپ العان. ارى قاراي تىڭداۋعا دارمەنىم جەتپەي، تىسقا شىعىپ كەتتىم. العاش رەت بولار، سول ءتۇنى ۇيىقتاي المادىم.
ءبىزدىڭ تاۋلى قىستاقتى قىس بويى يىقتان جاۋعان قالىڭ قار باسىپ جاتاتىندىقتان ات شانادان وزگە كولىك اتاۋلى قاتىناي المايدى. كوكتەم تۋا قىستاق كوشەسىن شاڭداتىپ، سۇرى ءتۇستى ۋاز كولىگى ءجيى كەلىپ كەتەتىن. ۇلكەندەردىڭ ايتۋىنشا، مەملەكەتتىڭ «جوسپارلى تۋۋ» ساياساتىن بۇلجىتپاي ورىنداۋ ءۇشىن قىتاي دارىگەرلەرى كەلىپ، قىستاقتاعى جاس ايەلدەرىنىڭ جاتىرىنا بىردەڭەلەر سالىپ، يىعىنا دارىلەر كومىپ كەتەدى ەكەن. بۇلشىق ەتتى ءتىلىپ، تەرەڭگە سالاتىن بەلگىسىز ءبىر ءدارىنى اۋىل ادامدارى «ءدارى كومۋ» دەپ اتايتىن.
* * *
ساناپ وتىرسام، ودان بەرى وتىز نەشە جىل وتە شىعىپتى. تاۋلى قىستاقتى تاستاپ، التايدان كەتكەنىمە شيرەك عاسىر بولىپتى. سودان بەرى الگى ءۇش ءتۇيىر الما مەنىڭ ىشىمدە كورىنبەي كوكتەپ جاتىپتى. وسىناۋ وقيعا ءار كەز ەسىمە تۇسكەندە جانىمدى ءبىر شىمشىپ وتەتىنىن ەشكىمنەن جاسىرمايمىن. اسىرەسە، دۇكەن سورەلەرى مەن جەمىس بازارلارىندا جايناپ تۇرعان المالاردى كورگەندە ءوزىمدى ىڭعايسىز كۇيدەن قۇتقارۋ ءۇشىن ۇنەمى تەز ءوتىپ كەتۋگە تىرىساتىنمىن. ادام دەگەننىڭ ءوزى كەيدە ءبىر-اق ءساتتىڭ قارىزىن ءومىر بويى ارقالاپ وتەتىن سياقتى عوي.
وتكەن جىلى كوكتەمدە قايران اكەم باقيلىق بولدى. كۇللى عۇمىرى ادام ەمدەۋمەن وتكەن، اسا قايسار جان ەدى. ءبىز ەسەيىپ كەتسەك تە جىلاپ-ەڭىرەپ ءجۇرىپ، اقتىق ساپارىنا شىعارىپ سالدىق. جانازاعا كەزىندە ونىڭ شاپاعاتىن كورگەندەر مولىنان جينالدى.
ءبىرى اكەمنىڭ ەمىنىڭ ارقاسىندا امان قالعان جالعىز ۇلىن مىسال ەتسە، تاعى بىرەۋلەرى ايەلىنىڭ قالاي ەمدەلىپ، ساۋىققانىن، تاعى بىرەۋلەرى وزدەرىنىڭ اجال تىرناعىنان مارقۇم اكەمنىڭ مۇقيات ەمىنىڭ سەبەبىمەن ءتىرى قالعانىن ايتىسادى.
ءبىر اقساقال قابىر باسىنداعى جاس توپىراقتى كۇرەكپەن سالىپ جاتىپ: «جارىقتىق-اي، جانىڭ ماڭگى جۇماقتا بولسىن! سەن بولماساڭ، مەنىڭ قابىرىمە وسى كۇنى قۋراي قاپتاپ، سۇيەگىم الدەقاشان قۋراپ جاتار ەدى عوي» دەپ ەڭكىلدەگەنى ەسىمدە.
اكەمنىڭ جەتىسى وتكەن سوڭ ءوزىم تۇراتىن قالادا اكە ارۋاعىنا ارناپ اس بەردىم. كوز كورگەن كونە اۋىلداستارىم مەن دوس-جاران، تۋىستارىمنان ءبىرشاما ەل جينالدى. كەنەت اعاما ەرىپ، جوعارعى قاباتقا كوتەرىلىپ كەلە جاتقان الگى جەڭگەمدى كوردىم. كوزىمە وتتاي باسىلعانى-اي! مەن ونى، ول مەنى باسسالىپ قۇشاقتاس امانداستىق، كوز جاسىمىزدى دا تىيا المادىق. سول ساتتە اكەم ءۇشىن جىلادىم، جەڭگەم ءۇشىن جىلادىم، دۇنيە جارىعى بۇيىرماعان، اتى قويىلماعان بالپاناقتاي ۇل ءۇشىن جىلادىم، ۇرلاپ جەگەن ءۇش الما ءۇشىن جىلادىم، ءوزىم ءۇشىن دە جىلادىم.
ءبىر-بىرىمىزگە مۇلدە ءتىل قاتپاساق تا، ىشتەي سويلەسىپ تۇرمىز. كوز الدىمنان ءبىر ساتتە ءبارى ءتىزىلىپ ءوتتى: مەكتەپ پەن قىستاق اراسىنداعى سوقپاق جول، بايگەتوبەدەن اينالا قالعاندا قارسى الدىڭنان شىعار قابىرستان، ءجۇزى نارتتاي جانىپ جۇرەتىن جاس جەڭگەم، قارا ۆەلوسيپەد... ءبارى ەلەستەپ وتە شىقتى. ءدوڭ ۇستىندە، كۇرەكتى اسۋى جاقتان سوققان اڭىزاق جەلدەن ەرنى كەبەرسىپ، شاقىرايعان كۇن استىندا جولاۋشى سومكەسىنەن الما الىپ، اشقاراقتانا جەپ تۇرعان ون ءۇش جاسار بالا...
مەن سول ءۇش المانى ەندى ەشقاشان قايتارا المايمىن.
ءوزىم الما وسپەيتىن تاۋدا تۋىپ-ءوستىم. تاعدىردىڭ مەنى اياعانى بولار، قازىر دە الما وسپەيتىن قالادا تۇرامىن. الايدا مەنىڭ جۇرەگىمدە الدەقاشان قاۋلاپ ءوسىپ كەتكەن الما باعى بار. ءار ءتۇپ الما مەنىڭ ەستەلىكتەرىمە تولى. ءبىر تۇبىندە اڭعال بالالىعىم، ءبىر تۇبىندە تاۋ قارلىعاشىنىڭ ۇياسى، ءبىر تۇبىندە اكەم، ال تاعى ءبىر تۇبىندە عۇمىر جارىعىن كورمەگەن التى ايلىق بالامەن قوسا ءجۇز مىڭداعان قازاق سابيلەرى جەرلەنگەن...
مەنىڭ جانىم مەن جۇرەگىمدە بالالىق شاعىمدا جارىلماي قالعان سىزداۋىق كوپ. ەسەيە كەلە كەيبىرى ءتىپتى كۇيىككە اينالعان. سول كەزدە باتىرسىنىپ جەڭگەمدى قابىرستاننىڭ قاسىنان وتكىزىپ سالعان ەدىم، ناعىز قورقاتىن نارسە - اتا-باباڭ جەرلەنگەن زيرات ەمەس، ءتىرى جۇرگەن ادامنىڭ ءوزى ەكەن.
قولدان جاسالعان ساياسات پەن ونىڭ جولىندا ولگەن، ازاپ شەككەن، قورلانعان قانشاما پەندەنىڭ ازالى رۋحى مەن جانىن ءسىز ەشقانداي قابىرستاننىڭ قاسىنان قورعاپ الىپ وتە المايسىز. وتارلانعان ءبىر ۇلتتىڭ قايعىسى مەن جارالى رۋحىنا زورلىعى ۇستەم، شەڭگەلى كۇشتى ەكىنشى ۇلتتىڭ باتىرعان ءتىس-تىرناعىنىڭ ءىزى وڭاي وشپەيدى. جەر باسىپ جۇرگەن ادامىن بىلاي قويعاندا، قۇرساقتاعى سابيىنە اۋىز سالعان ولار ادام ەتىنە ەشقاشان تويمايدى. مەنىڭ تۋعان جەرىمدەگى قانشاما قىستاقتان قانشاما ءسابي دۇنيە ديدارىن كورمەگەن قالپى قۇرساقتا كوز جۇمدى ەكەن؟
كەيدە ۇرەيلى تۇستەر كورەمىن. تۇسىمدە ءالى سول بالا قالپىمدا اق جەيدەمنىڭ ارقاسىن جەل كەۋلەپ، ۆەلوسيپەدپەن ۇشىرتىپ كەلە جاتامىن. الدەبىر ۋاقىتتا ءدوڭ ۇستىنە توقتاپ، رۋلگە ىلگەن قارا سومكەنى اشامىن. ىشىندە الما ەمەس، بالپاناقتاي ۇل بالا جاتادى. ماعان قاراپ كۇلەتىن سياقتى، ءبىراق، ۇندەمەيدى. ۇندەمەسە دە مەن ونى ەستىپ تۇرامىن. سۇراۋلى جانارىمەن «سول كۇن ەسىڭدە مە؟» دەيدى.
«ۇمىتپاعان ەكەنسىڭ. ەكەۋىمىزدە دە ەش كىنا جوق قوي» دەيدى، سوسىن. «اياعىم توڭىپ كەتتى، ءجۇن شۇلىعىمدى كيگىزىپ بەرشى» دەيدى تاعى. وسى تۇستا ويانىپ كەتەمىن، تەرەزەنى ايقارا اشىپ كوشەگە، قاۋلاي وسكەن اعاشتارعا كوز سالامىن.
ول اعاشتارعا الما وسپەيتىنى قانداي جاقسى...
اۆتورى
ۇلاربەك دالەي ۇلى
08.03.2026
