ەكىنشى تىنىس: زەينەتكەرلەر نەگە ەڭبەك ەتۋدى تاڭدايدى
استانا. KAZINFORM - زەينەتكەرلەردىڭ ەڭبەك نارىعىنداعى ءرولى مەن زەينەتتەن كەيىنگى جۇمىس ىستەۋ قۇقىعى بارعان سايىن وزەكتى تاقىرىپقا اينالىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى Kazinform اگەنتتىگىنىڭ اناليتيكالىق شولۋشىسى ماسەلەنى ساراپشىلارمەن بىرگە تالدادى.
زەينەتكەرلەردىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسى ارتىپ وتىر
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە، 2026 -جىلدىڭ باسىندا 65 جاستان اسقان ازاماتتاردىڭ سانى 1 ميلليون 975 مىڭ ادامعا جەتتى، بۇل - ەل حالقىنىڭ 9,6 پايىز.
بۇل ءۇردىس ەڭبەك نارىعىنا دا تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىر. سوڭعى جىلدارى ەگدە جاستاعى ازاماتتاردىڭ ەڭبەككە ارالاسۋى ايتارلىقتاي جاندانىپ، جاڭا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۇبىلىسقا اينالدى.
ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، ەكى جىل ىشىندە زەينەت جاسىنان اسقان جۇمىسشىلار سانى شامامەن ءبىر جارىم ەسە وسكەن. بۇل وزگەرىس زەينەتكەرلەردىڭ ەڭبەك نارىعىنان شەت قالماي، كەرىسىنشە ونىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە قالىپتاسىپ جاتقانىن كورسەتەدى.
ماسەلەن، 2024-جىلدىڭ قىركۇيەگىندەگى مالىمەت بويىنشا ەكونوميكادا 298,5 مىڭ زەينەتكەر ەڭبەك ەتكەن. بۇل - 2022-جىلمەن سالىستىرعاندا 92,7 مىڭ ادامعا كوپ، ياعني ءوسىم 45,1 پايىز بولدى.
زەينەتكەرلەر قاي سالادا بەلسەندى؟
ەڭبەك نارىعىنداعى وزگەرىس ساندىق وسىممەن عانا شەكتەلمەي، ساپالىق تۇرعىدان دا جاڭا سيپات الىپ وتىر. سالالىق قۇرىلىمعا نازار اۋدارساق، جۇمىس ىستەيتىن زەينەتكەرلەردىڭ باسىم بولىگى اۋىل شارۋاشىلىعىندا شوعىرلانعان - 119 مىڭ ادام نەمەسە جالپى سانىنىڭ 39,9 پايىزى. سەكتور ءالى دە ەگدە جاستاعى ازاماتتار ءۇشىن نەگىزگى ەڭبەك باعىتى بولىپ قالىپ وتىر. بۇدان كەيىنگى ورىنداردا ساۋدا سالاسى مەن الەۋمەتتىك قىزمەتتەر تۇر: ءاربىر بەسىنشى زەينەتكەر ساۋدا سالاسىندا ەڭبەك ەتسە، 16,2 پايىزى ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا جۇمىسىن جالعاستىرىپ ءجۇر.
الايدا سوڭعى ءۇش جىلداعى ديناميكاعا كوز جۇگىرتسەك، بۇل قۇرىلىمنىڭ ءوزى بىرتىندەپ وزگەرىپ كەلە جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. جالپى جۇمىسپەن قامتىلۋ بارلىق سەكتوردا ارتقانىمەن، ءوسىم قارقىنى اركەلكى. ماسەلەن، قۇرىلىس، مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە قارجى سەكتورىندا جۇمىس ىستەيتىن زەينەتكەرلەر سانى ءۇش ەسە كوبەيسە، كولىك، لوگيستيكا، ساۋدا جانە الەۋمەتتىك سالالاردا ەكى ەسە ءوسىم تىركەلگەن.
بۇل ءۇردىس ەڭبەك نارىعىنداعى جاڭا كورسەتكىشتى قالىپتاستىرىپ وتىر. زەينەتكەرلەر ەندى تەك ءبىر- ەكى سالادا ەمەس، ەكونوميكانىڭ كەڭ سپەكترىندە بەلسەندى بولا باستادى. سونىمەن قاتار جاس قۇرىلىمى دا نازار اۋدارارلىق. ەڭبەك ەتەتىن زەينەتكەرلەردىڭ نەگىزگى بولىگى - زەينەتكە جاڭا شىققان، ءبىراق 65 جاسقا تولماعان ازاماتتار. ال 85 جاستان اسقانداردىڭ ۇلەسى وتە از بولعانىمەن، 2023-جىلى قازاقستاندا وسى جاستا دا جۇمىسىن جالعاستىرعان 700 دەن استام ادام تىركەلگەن.
سونىمەن بىرگە قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا ەگدە جاستاعى ادامدار ۇلەسىنىڭ ارتۋى دا ەرەكشە بايقالادى. بۇل جاعداي زەينەتكەرلەردىڭ ءبىر بولىگىنىڭ ەڭبەك نارىعىندا ءوز كاسىبي بىلىكتىلىگىنە ساي ەمەس، كوبىنە فيزيكالىق نەمەسە تومەن بىلىكتىلىكتى تالاپ ەتەتىن جۇمىستارعا تارتىلىپ وتىرعانىن كورسەتەدى.
ەڭبەك زاڭناماسى قالاي رەتتەلگەن؟
الەۋمەتتىك كودەكستىڭ 99-بابىنا سايكەس، زەينەت جاسىنا جەتكەن ازاماتتار رەسمي تۇردە جۇمىس كۇشى قۇرامىنا ەنگىزىلمەسە دە، ءوز بەتىنشە جۇمىسقا ورنالاسۋعا تولىق قۇقىلى. سونىمەن قاتار جۇمىسپەن قامتۋ ورگاندارى ولاردىڭ ەڭبەككە ورنالاسۋىنا ارنايى مونيتورينگ جۇرگىزبەيدى، ويتكەنى بۇل سانات بويىنشا ەسەپ تەك زەينەتاقى جارنالارى نەگىزىندە جۇرگىزىلەدى.
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، جۇمىس بەرۋشىلەر زەينەتكەرلەرمەن ەڭبەك شارتتارىن ولاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگى مەن ەڭبەككە قابىلەتتىلىگى ساقتالعان جاعدايدا شەكتەۋسىز ۇزارتۋعا قۇقىلى. دەمەك، قولدانىستاعى زاڭناما زەينەت جاسىنا جەتكەننەن كەيىن دە جۇمىس ىستەۋگە ەشقانداي تىيىم سالمايدى.
- وسى تۇرعىدا قازاقستان 2017-جىلى حالىقتىڭ قارتايۋ دەڭگەيى بويىنشا 65 جاستان اسقان ادامدار ۇلەسى 7 پايىزدان اساتىن ەلدەر قاتارىنا ەندى. بۇل ءۇردىس مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ جاڭا باعىتىن ايقىندادى. وسىعان بايلانىستى 2021-جىلى 2025-جىلعا دەيىنگى «بەلسەندى ۇزاق ءومىر» باعدارلاماسى بەكىتىلىپ، ونىڭ نەگىزگى ماقساتى - قارت ازاماتتاردى قوعام ومىرىنە بەلسەندى تۇردە تارتۋ بولدى. باعدارلاما اياسىندا جوسپارلانعان ءىس- شارالاردىڭ بارلىعى ورىندالدى. قازىر ەلىمىزدە 134 بەلسەندى ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى، - دەلىنگەن مينيسترلىك اقپاراتىندا.
«كۇمىس جاس» - تاجىريبەنى ەڭبەكپەن ۇشتاستىرعان جوبا
زەينەتكەرلەردى ەڭبەك نارىعىندا قولداۋ ناقتى مەملەكەتتىك باعدارلامالار ارقىلى جۇزەگە اسىپ وتىر. سولاردىڭ ءبىرى - زەينەت جاسىنا جاقىنداعان ازاماتتاردى جۇمىسپەن قامتۋعا باعىتتالعان «كۇمىس جاس» جوباسى.
باعدارلاما ولاردىڭ تۇراقتى تابىس تابۋىنا مۇمكىندىك بەرىپ قانا قويماي، ەڭبەك نارىعىندا تاجىريبەلى مامانداردىڭ الەۋەتىن ساقتاپ قالۋعا باعىتتالعان، ياعني جوبا ءبىر جاعىنان ازاماتتاردى قولداسا، ەكىنشى جاعىنان جۇمىس بەرۋشىلەر ءۇشىن دە ءتيىمدى قۇرالعا اينالىپ وتىر.
باعدارلامانىڭ باستى ەرەكشەلىگى - مەملەكەت جۇمىس بەرۋشىگە جالاقىنىڭ ءبىر بولىگىن سۋبسيديالاۋ ارقىلى جۇكتەمەنى ازايتادى. اتاپ ايتقاندا، ءبىرىنشى جىلى جالاقىنىڭ 70 پايىزىنا دەيىن، ەكىنشى جىلى 65 پايىزىنا دەيىن، ال ءۇشىنشى جىلى 60 پايىزىنا دەيىن مەملەكەت تاراپىنان وتەلەدى.
ماڭىزدىسى، ونىڭ كولەمى 30 ا ە ك- تەن اسپايدى. دەگەنمەن بۇل سوما - قاتىسۋشىنىڭ تولىق جالاقىسى ەمەس، تەك مەملەكەت وتەيتىن بولىگى ەكەنىن ەسكەرگەن ءجون. جالاقىنىڭ قالعان بولىگىن جۇمىس بەرۋشى ءوز قاراجاتىنان تولەيدى.
ورتا ەسەپپەن العاندا، باعدارلاماعا قاتىسۋشىلار ايىنا 100 مىڭنان 200 مىڭ تەڭگەگە دەيىن تابىس تابادى. ال جالاقى مولشەرى وڭىرگە، سالاعا جانە ناقتى لاۋازىمعا بايلانىستى وزگەرىپ وتىرادى.
باعدارلاما ەل كولەمىندە جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. دەگەنمەن كەي وڭىرلەردە ونىڭ بەلسەندىلىگى جوعارى. ەڭ كوپ قاتىسۋشىلار الماتى، جامبىل، جەتىسۋ، اقتوبە جانە قاراعاندى وبلىستارىندا تىركەلگەن.
قوعامدىق كوزقاراس پەن شەتەل تاجىريبەسى
زەينەتكەرلەردىڭ ەڭبەك نارىعىنداعى رولىنە قاتىستى كوزقاراس تەك ەل ىشىندەگى جاعدايمەن شەكتەلمەيدى. ماسەلە حالىقارالىق تاجىريبەمەن سالىستىرعاندا ءارتۇرلى سيپات الادى.
الەۋمەت تانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، پروفەسسور رامازان ساتتار ۇلىنىڭ پىكىرىنشە، قازاقستانداعى جاعداي شەتەل تاجىريبەسىنەن ايتارلىقتاي ەرەكشەلەنەدى.
- شەتەلدە زەينەتكەرلەر جۇمىس ىستەۋگە مۇددەلى ەمەس. سەبەبى ولاردىڭ جيناق قورى بار جانە بوس ۋاقىتىن ءتيىمدى پايدالانادى. كوبىنە ولار ساياحاتتايدى، ەرىكتىلىكپەن اينالىسادى، - دەيدى ول.
ال قازاقستاندا جاعداي باسقاشا. مۇندا كوپتەگەن زەينەتكەر قوسىمشا تابىس تابۋعا نەمەسە ءومىر بويى جيناعان تاجىريبەسىن ەڭبەك نارىعىندا پايدالانۋعا ۇمتىلادى. بۇل ەڭبەككە دەگەن قاجەتتىلىك پەن الەۋمەتتىك ءرولدىڭ ساقتالۋىمەن بايلانىستى.
سونىمەن قاتار مامان جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ كوزقاراسىندا ءالى دە بەلگىلى ءبىر ستەرەوتيپتەر بار ەكەنىن ايتادى.
- وكىنىشكە قاراي قوعامدا ستەرەوتيپتەر ءالى دە كۇشتى. فيزيكالىق توزىمدىلىك پەن جىلدام قوزعالۋ قاجەت بولاتىن سالالاردا زەينەتكەرلەر سۇرانىستا ەمەس. الايدا ءبىلىم بەرۋ، كونسالتينگ، عىلىم جانە قىزمەت كورسەتۋ سالالارىندا 60 جاستان اسقان تاجىريبەلى مامان ناعىز ولجاعا اينالۋى مۇمكىن، - دەيدى الەۋمەتتانۋشى.
پسيحولوگيالىق فاكتور
الەۋمەتتىك وزگەرىس تە زەينەتكەرلەردىڭ پسيحولوگيالىق جاعدايىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىنىن ەسكەرۋ قاجەت. بۇل كەزەڭ ادام ومىرىندەگى ماڭىزدى اۋىسىم رەتىندە باعالانادى، ويتكەنى جۇمىستىڭ اياقتالۋى كۇندەلىكتى ءومىر سالتىن وزگەرتەدى.
كلينيكالىق پسيحولوگ ەركەجان مۇرات قىزىنىڭ ايتۋىنشا، زەينەتكە شىعۋ ادامنىڭ ىشكى كۇيىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى.
- اسىرەسە بالالارى الىستا تۇراتىن نەمەسە نەمەرەلەرى جوق، سونداي-اق جەكە ءومىرى قالىپتاسپاعان ادامدار ءۇشىن بۇل كەزەڭ اۋىر وتەدى. سەبەبى ادام ۇزاق جىل بويى ەنەرگياسىن جۇمىسقا باعىتتاپ ۇيرەنەدى. زەينەتكە شىققاننان كەيىن ول ءوزىن بۇرىنعىداي قاجەت سەزىنبەۋى مۇمكىن، - دەيدى پسيحولوگ.
ماماننىڭ پىكىرىنشە، بەيىمدەلۋ دەڭگەيى ادامنىڭ ءومىر سالتىنا بايلانىستى. حوببيى مەن قىزىعۋشىلىعى بار ادامدار بۇل كەزەڭدى جەڭىل وتكىزەدى. بۇل ۋاقىتتا نەگىزگى ءرولدى الەۋمەتتىك قولداۋ اتقارادى. جاقىندارمەن بايلانىس جانە جاڭا ورتا ادامنىڭ بەيىمدەلۋىن جەڭىلدەتەدى.
قازىرگى جاعدايدا بۇل پروتسەسس ودان ءارى كۇردەلەنە تۇسكەن. ويتكەنى قوعام مەن تەحنولوگيالار جىلدام وزگەرىپ وتىر.
- قازىرگى زاماندا ادام جان-جاقتى بولۋ كەرەك. ال زەينەتكەرلەر ءۇشىن بۇل وڭاي ەمەس، سەبەبى ولار تۇراقتىلىققا ۇيرەنگەن. بۇرىن ءبارى بەلگىلى بولسا، ءقازىر الەم تەز وزگەرەدى. سوندىقتان ينتەرنەت پەن جاڭا تەحنولوگيالاردى مەڭگەرۋ قاجەت. وسىعان بايلانىستى زەينەتكەرلەرگە ارنالعان ورتالىقتاردىڭ ءرولى ماڭىزدى. وندا ولار جاڭا داعدىلاردى ۇيرەنىپ، بەلسەندىلىگىن ساقتاي الادى، - دەيدى مامان.
جاڭا ورتا: دامۋ، بەلسەندىلىك جانە قولداۋ
وسى باعىتتاعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ناقتى كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى - ەلىمىزدە جۇمىس ىستەپ تۇرعان بەلسەندى ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ ورتالىقتارى.
بۇگىندە مۇنداي ورتالىقتاردا زەينەتكەرلەر ءۇشىن سپورتتىق- ساۋىقتىرۋ ۇيىرمەلەرى، ءتىل ۇيرەنۋ جانە كومپيۋتەرلىك ساۋاتتىلىق كۋرستارى، ەموتسيالىق جەڭىلدىككە ارنالعان سەنسورلىق بولمە مەن فيزيوتەراپيالىق رەلاكساتسيا كابينەتتەرى جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار قۇقىقتىق جانە قارجىلىق ساۋاتتىلىق بويىنشا دارىستەر وتكىزىلىپ، شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋعا كەڭ مۇمكىندىك قاراستىرىلعان.
- بۇگىندە ەلوردا بويىنشا 20 مىڭنان استام زەينەتكەر ورتالىقتىڭ قىزمەتىن تۇراقتى تۇردە پايدالانىپ كەلەدى. جىل باسىنان بەرى 1682 زەينەتكەر ورتالىققا تىركەلىپ، قىزمەت الا باستادى، - دەلىنگەن ورتالىقتىڭ ۇسىنعان جاۋابىندا.
ورتالىقتاعى بەلسەندىلىك قۇرىلىمىندا ايقىن تەندەنتسيا بايقالادى. ەڭ بەلسەندى قاتىسۋشىلار - ايەل زەينەتكەرلەر. اسىرەسە قولونەر مەن شىعارماشىلىق باعىتتارعا قىزىعۋشىلىق جوعارى. مىسالى، ەڭبەك تەراپياسىنا - 371 ادام، تىگىن الىپپەسىنە - 104 ادام، ال ارت- تەراپياعا - 122 ادام قاتىسقان.
قازىرگى تاڭدا بەلسەندى ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ ورتالىقتارىنىڭ جۇمىس ناتيجەسى كوڭىل قۋانتادى. قاتىسۋشىلار حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بايقاۋلارعا قاتىسىپ، جۇلدەلى ورىندارعا يە بولۋدا. ماسەلەن، «الماتى اجەلەرى» ۇجىمى يتالياداعى ءسان اپتالىعىندا قازاقستان اتىنان ونەر كورسەتىپ، تۇركيا مەن قىرعىزستانداعى ەتنوفەستيۆالدەردە جەڭىسكە جەتكەن.
زەينەت جاسى - جاڭا مۇمكىندىكتەر كەزەڭى
زەينەت جاسىنان كەيىنگى ءومىردى كوبىنە بەلسەندىلىكتىڭ باسەڭدەۋىمەن بايلانىستىرىپ جاتادى. الايدا بۇگىنگى قوعام بۇل تۇسىنىكتى وزگەرتىپ كەلەدى. مۇنى ناقتى ادامداردىڭ ءومىر جولى دا دالەلدەيدى. سولاردىڭ ءبىرى - كەنجەبولات باپيشيەۆ.
ول 71 جاستا. 30 -جىلدان استام ۋاقىتىن ءبىلىم بەرۋ مەن الەۋمەتتىك سالانى دامىتۋعا ارناعان. تاجىريبەلى مامان ەڭبەك جولىن اۋىل مەكتەبىندە فيزيكا ءپانىنىڭ ءمۇعالىمى بولىپ باستاعان.
- نەگىزى فيزيكا ءپانىنىڭءمۇعالىمىمىن. ۋنيۆەرسيتەت ءتامامداعان سوڭ اقمولا وبلىسى (ول كەزدە سەلينوگراد وبلىسى) اقكول اۋدانى يۆانوۆكا مەكتەبىنە جۇمىسقا ورنالاستىم. وقۋ جانە تاربيە جونىندەگى ورىنباسارى، ورتا مەكتەپتىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقاردىم. كەيىن استانا قالاسىنىڭ قارتتار مەن مۇگەدەكتەرگە ارنالعان مەديتسينالىق- الەۋمەتتىك مەكەمەسىن باسقاردىم، - دەيدى ول.
ۋاقىت وتە كەلە ول باسقارۋشىلىق تاجىريبەسىن الەۋمەتتىك باعىتتاعى جۇمىستارمەن ۇشتاستىرىپ، ءتۇرلى مەكەمەدە جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان. بۇل جول ونى بۇگىنگى قىزمەتىنە الىپ كەلدى.
- 2019 -جىلى تراۆماتولوگيا ينستيتۋتىندا قىزمەت ەتتىم. بايقوڭىر اۋدانىنىڭ ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى بولدىم. كەيىن زەينەتكە شىقتىم. قازىر استانادا، سارىارقا اۋدانى بويىنشا الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنا باسشىلىق ەتەمىن. زەينەتكەرلەردى الەۋمەتتەندىرۋگە دەن قويىپ جاتىرمىز. بۇل - ءارى قوسىمشا تابىس، ءارى قوعامنان الىستاتپايدى، - دەيدى زەينەتكەر.
بەلسەندى ءومىر سالتى زەينەت جاستان كەيىن دە جالعاساتىنىن كورسەتەتىن كەلەسى مىسال - الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىنى مارجان جاقىپوۆا. ول 69 جاستا. پاۆلودار وبلىسىندا دۇنيەگە كەلگەن، بەس بالانىڭ اناسى. ءومىر بويى شىعارماشىلىققا جاقىن بولىپ، ونەرگە بەيىم وسكەن. زەينەتكە شىققاننان كەيىن جاڭا ماماندىقتى يگەرىپ، سيفرلىق كەڭىستىكتە ءوز ورنىن تاپقان. بۇگىندە زەينەتكەر موبيلوگرافيامەن اينالىسىپ، الەۋمەتتىك جەلىلەردە بەلسەندى كونتەنت جاساۋشى رەتىندە تانىلىپ ءجۇر.
- نەمەرەلەرىم TikTok-تى كورسەتكەندە، بۇل ءوزىمدى جاڭا قىرىنان كورسەتۋدىڭ جاڭا ءتاسىلى ەكەنىن ءتۇسىندىم، - دەيدى.
بالالارى سىيلاعان سمارتفون ونىڭ ومىرىندەگى جاڭا كەزەڭنىڭ باستالۋىنا سەبەپ بولادى. بەينەمونتاجدى ۇيرەنىپ، الەۋمەتتىك جەلىلەردە تۇراقتى كونتەنت جاريالاي باستايدى. قازىر ونىڭ ۆيدەولارى TikTok-تا كەڭ تارالىپ، اۋديتوريا جيناعان. زەينەتكەر تەك اۋەسقوي دەڭگەيدە قالماي، كاسىبي جوبالارعا دا قاتىسىپ ۇلگەرگەن. ول جارنامالىق روليكتەرگە ءتۇسىپ، YouTube پودكاستارعا سۇحبات بەرگەن.
- قاتارلاستارىم جاڭا دۇنيەدەن قورىقپاسا، جاستاردان كومەك سۇراسا، ىزدەنسە دەيمىن. مۇمكىندىكتەر الەمى شەكسىز، - دەيدى ول.
بايقاعانىمىزداي، قازاقستاندا زەينەتكەرلەردىڭ بەينەسى وزگەرىپ كەلەدى. ولار تەك الەۋمەتتىك قولداۋدى قاجەت ەتەتىن توپ ەمەس، كەرىسىنشە ەڭبەك نارىعىنىڭ، قوعامنىڭ جانە تسيفرلىق كەڭىستىكتىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىلارىنا اينالىپ وتىر.
