ەبەلەك باسىن جەل شايقاپ - اڭگىمە
استانا. قازاقپارات - ...مەن، ەندەشە، تۇسىنبەدىم - وسى قازاق "ۇيگە كىرگەن جىلاننىڭ باسىنا اق قۇيىپ شىعار! " دەگەندە، ءوزىن شاعۋ ءۇشىن ادەيى كىرگەن جىلاندى دا ايتقان با، الدە؟..
ادامدار ورتاسىنا "تۇمسىققا ۇرعان تاناداي" دەپ سىپاتتالاتىن تىنىشتىق ءساتى ورنادى. وسىناۋ توسىن تولاستا جۇرت نازارىنان مانادان تىس قالعان ۆاگون شايقاعى مەن دوڭعالاقتار تارسىلى، دۇنيەنىڭ بار ماعىناسى ەندى تەك سولارعا عانا اۋعانداي، كەنەت ىرىلەنىپ سالا بەردى. ەندىگى ءسات، ەسىك-تەرەزەلەرى اڭعال-ساڭعال جايداق ۆاگوننىڭ كورشى كەلەتەلەرىندەگى ادامدار ءۇنى، قاپىرىق اۋا، ءتۇرلى ءيىس-قوڭىس يۋ-قيۋ ارالاسىپ، توڭىرەكتەگى وزگە دە تىرشىلىك بەلگىلەرى قاز قالپىندا سانا-سەزىمدەرگە جەتتى.
ۇلى جول ءۇستى ەدى. جاعداي تاعدىرلاستىرعان ءبىر قاۋىم جۇرت پويىزدا كەلە جاتتى.
- ...ول، ءوزى، ادامعا زيانكەستىك ءۇشىن كىرە مە ۇيگە؟ - دەدى ۇنسىزدىك ورتاسىنان ءبىر قۇمىعىڭقى ءۇن كەنەت باس كوتەرىپ.
- كىم بىلگەن...
- جاقسى ءجۇرىپ كەلە جاتىر ەكەنبىز، - دەدى تاعى ءبىر ءۇن باتىلسىزداۋ.
- تويعا كەشىگىپ قالماسام... - دەدى ەكىنشىسى. - ءىنىمنىڭ تويى ەدى...
- كەستەنى قۋىپ جەتەتىن شىعار. مەن بىلەردە، بۇل پويىز قاۋقالاعا ءبىر ساعات ون ءتورت مينۋت كەشىگىپ كەلدى، - دەدى تاعى ءبىرى قايتا تىرىلمەك اڭگىمەنى ءارى دەمەپ.
- اپىراي-ا! قۋىپ جەتسە ماقۇل بولار ەدى...
تاق-تۇق اڭگىمە تاعى ءۇزىلدى. قاپيادا ءسۇرىنىپ قۇلاعان الگى ءبىر جورعا-ءجۇرىس ءماسليحات ەندى قايتىپ تىرىلەر سىڭاي تانىتپادى.
وسىناۋ توپ - ۆاگوننىڭ اجەتحانا جاق بەتتەگى شەتكى كەلەتەسىن يەمدەنگەن ءبىر قاۋىم جولاۋشى - جاسى وتىز-قىرىق اراسىنداعى ءۇش جىگىت، ءبىر جىگىت اعاسى، سول ۇلكەن ادام تۇستاس جالعىز ايەل جانە سولدات فورمالى بوزبالا ەدى. الگى سۇراق مىنا ءۇش جىگىتتىڭ كوجەك ءبىتىمدى، قاعىلەزدەۋ ءبىرىنىڭ شاقىلداق داۋىسىمەن ءسوز اراسىندا، ءتىپتى رەتسىز ايتىلدى. مامىراجاي وتىرىس سوعان ءسۇرىندى. وسى ورتادا ءبىراز گاپتى ديىرمەننىڭ تاسىنداي زىرقىراتا اينالدىرىپ وتىرعان، سىنىق تاعا ىسپەتتى مۇرتى بار، سىلىڭعىر جىگىت "كەستە" تۋرالى ءوز جورامالىنان سوڭ، داعدارعان اڭگىمەسى كوتەرمەلەنبەي، تاعى ءبىر سات ءۇنسىز قالۋعا ءماجبۇر بولدى.
جول ۇزاق ەدى.
- ا-ا، ونى كىم بىلگەن! - دەدى "تاعامۇرت" كەنەت سىلكىنىپ. - مۇمكىن، مۇنىڭ انىعىن اقساقال ايتار؟ ا، ءسىز نە دەيسىز، اعاسى؟
"اعاسى" كوپتەن ۇستارا كورمەگەن "شوپتەسىن" يەگىن شوكىمدەپ ءبىراز ويلانىپ قالدى.
- ءا؟.. ءاي مۇنىڭ قالاي... نە سەبەپتى ايتىلعانىن كىم ءبىلسىن؟ - دەدى سوسىن، تەرگە مالشىنعان قول ورامالىمەن القىمىن ىسقىلاپ. - ايتەۋىر ايتىلعان ءبىر گاپ مەن بىلەردە...
دەگەنمەن، توپتىڭ ۇلكەنىنىڭ وسى ءبىر، شاراسىز، ءارى بۇكپەسىز اڭگىمەسى جاڭا عانا عايىپتان-تايىپ جوعالعان العاۋسىز ادامدار كوڭىلىن ورتاعا قايتا اكەپ قوندىرعانداي اسەر ەتتى.
- وي، سەن دە... قايداعى بىردەمەمەن سوزگە قىستىرىلىپ... - كۇنۇزاققا اڭگىمەگە اربالعان ىسپەتتى، ءۇنسىز ەڭسەرىلگەن شويىن قارا جىگىت كوجەك بىتىم كورشىسىنە، الدە قۇرداستىققا، الدە ءوزىنىڭ جارلاۋىت تۇلعاسىنا ەسەپتەلگەن، قارسى ءۋاج ايتقىزباستاي كەسىمدى كەيىس تاستادى. اناۋ دا وسى ءزايىر ۇستەمدىكتەن ارى اسا الماي قيپاقتاپ، قوزعالاقتاپ باسىلدى: "اۋ، ەندى سۇرامايمىز با؟.. قوزعالاقتاۋعا سەبەپ تە جوق ەمەس ەدى: ۆاگوننىڭ شەتكى كەلەتەسىندەگى بۇل توپ - وسىندا كەزدەسكەننەن بەرى عانا ءبىر-بىرىمەن ديدارلاس، بەيتانىس ادامدار. ۇلكەن جول ۇستىندە كۇنىنە جۇزدەپ، مىڭداپ بۇيىمتاي قۋعان، ءدام ايداعان كوپ جولاۋشىنىڭ جاعداي قوسقان كەزدەيسوق ءبىر توبى ەدى.
- اپاي نە دەيدى؟ - دەدى "تاعامۇرت" سىرباز قالپى شايقالماستان.
- جايىڭا وتىرشى، شىراعىم! - ۆاگونعا كىرگەننەن قاباعى كىرجيىپ، ماڭداي تەرىسى قۇرىستاپ، ءارى-بەرى شاي تاسىعانداردى مىسىقشا باعىپ وتىرعان "اپايدىڭ" جاۋابى قاتقىلداۋ شىقتى.
- مۇمكىن، اڭگىمە ولگەن جىلان جايىندا شىعار؟ - دەدى سولدات بالا اقىرىن. - باياعىدا اجەم ولگەن جىلاننىڭ باسىنا ايران قۇيىپ اپارىپ جەرگە كومگەن...
- ءىنىم، اڭگىمەڭدى جالعا! - دەپ، توپتىڭ ۇلكەنى ءوزىنىڭ ۇلكەندىگىن كەنەت ەسىنە تۇسىرگەندەي؛ قول ورامالىن ورتاعا ۇردى. - جاقسى ايتادى ەكەنسىڭ. ۇناپ وتىر.
"تاعامۇرت" ءسال كىدىرىستەدى. جان-جاعىنا قاراپ، يىعىن قومدادى.
-...جىگىتتەر، مەنىڭ باعانادان بەرى ايتىپ وتىرعانىم - اسپاننان الىنعان لاقپا ءسوز ەمەس، شەجىرەدە قالعان، تاريحتا جازىلعان فاكتىلەر... سول، ۇيگە كىرگەن جىلاننىڭ باسىنا اق قۇيىپ شىعارۋ يدەياسىنىڭ ءتۇپ نەگىزىندە، جاڭاعى، لۇقمان حاكىمنىڭ ايدالادا جانىنان ءتۇڭىلىپ جالعىز جاتقان اۋرۋ جىگىتتى ەمدەپ جازىپ العان وقيعاسىنان شىققان، كادىمگى، تاريحي شىندىق بار... جىلان كيىز ءۇيدىڭ اشىق ىرگەسىنەن جىلجىپ ىشكە كىرگەن... اۋرۋ جىگىتتىڭ باسىندا تۇرعان ءبىر توستاعان سۇتكە وراتىلىپ، سونى جالاعان... سوسىن، قايتا شىعىپ كەتكەن... لۇقپان حاكىم سول اقتى جىگىتكە ىشكىزەدى... ءولىمشى اۋرۋ سونان ايىعادى... وسىنى، مەن بىلەتىندە، انا كوپ جازعىشتاردىڭ ("تاعامۇرت" سۇق ساۋساعىن الىس ءبىر نۇكتەگە بەزەپ-بەزەپ قويدى) ەشقايسىسى ايتىپ تا، اڭعارىپ تا جۇرگەن جوق. مەن، ەگەر، قولىمنان جازۋ كەلەتىن ادام بولسام، وسىدان ءبىر تاماشا ەڭبەك تۋعىزار ەدىم!.. دوكتورلاردىڭ، جاڭاعى، شاشكەگە ورالعان جىلان تاڭبالى ەمبلەماسىنىڭ ءمانىسىن جۇرت ەۋروپانىڭ ءىلىم-بىلىمدەرىنەن ىزدەپ، مۇنى سو جاقتىڭ تاپقانى دەپ، بوستەكەي دالباسالاپ ءجۇر. ءبارىنىڭ شىعۋ تەگى، سونىڭ ىشىندە، دۇنيەنىڭ اۋزىن اشتىرعان تالاي كەرەمەتتەردىڭ كىلتى مىنا بىزدە جاتىر...
- ءاي، مىناۋ، جالپى، دۇرىس ايتىلعان ءسوز! - دەدى "شويىنقارا" وسى تۇستا سالبىراڭقىراپ كەتكەن استىڭعى ەرنىن سىلپ تارتىپ. (ءسىرا، وسى ازامات مىنا پويىزعا "شالابۋرىلداۋ" مىنگەن بولۋى كەرەك، اڭگىمەگە ۇيىعان سىڭايلى بولعانمەن، ءسات سايىن يەگى ىشىنە كىرىپ، كوزدەرى تىم كىلەگەيلەنىپ بارادى.)
-...بۇل جەردەن مىناداي وي شىعادى، - دەدى "تاعامۇرت" ءسوز اعىنىن تولاستاتپاي. - جەتپىس ءتورت جىل بويى ءوز بارىمىزدى ءوزىمىز وزەككە تەۋىپ كەلدىك. ءوزىمىزدى-ءوزىمىز قومشاسىندا دىمى جوق قۋ كەدەيدەي، جۇرتتىڭ بارىنەن كەم، قور ساناۋمەن بولدىق. ونى كورسە - ونىساق، مۇنى كورسە - مۇنىساق بولىپ، كورىنگەننىڭ الدىندا جالباقتادىق...
- اۋ، ءبىزدى سونداي قىلدى عوي!..
-...اتا-بابادان قالعان اقىل-ناقىلدىڭ قادىرىن بىلمەي، قايداعى ءبىر نارسەلەرگە اۋالانىپ، اسپاننان سالبىراپ تۇسكەن نەمەلەردەي، ءوز اسىلىمىزدى ءوزىمىز اياققا باسىپ جۇردىك. سوسىن بىزدەن قاسيەت كەتپەي، كىمنەن كەتەدى!؟.
- اپىر-اي، ءا! - دەدى توپ اعاسى قوزعالاقتاپ. - قايتا، شۇكىرشىلىك دەۋ كەرەك، بالدار. شۇكىر دەۋ كەرەك!..
وسىنى ايتقاندا، ماناعىداي ەمەس، ۇنىندە ۇلكەننىڭ باسالقالى سالماعى پايدا بولدى. نە كوپتەن قىرىلماعان ەمەس، نە ەركىنە قويا بەرگەنگە جاتپايتىن، "ەكى ويلى" ساقال مەزىرەتىن "بارسىڭ با، جوقسىڭ با؟" دەگەن كۇمانمەن شوكىمدەپ، جان-جاعىنا كوز سالدى.
كىنامشىل اپاي قاباعىن ۋهىلەي قيعاشتاپ، مىنا توڭىرەكتەگى بار تىرشىلىك-تىرلىك اتاۋلىعا تۇبەگەيلى نارازىلىقتا، شىتىناپ وتىر.
-...ءاسىلى، قازاق دەگەن - دانا حالىق! - دەدى "تاعامۇرت" جانارىن الىس ءبىر قيىرعا ماعىنالى قاداپ. - سول اڭىزدىڭ بار مايەگىن توقەتەر ءبىر سويلەمگە سىيعىزىپ، ياعني، تاريحتى ۇمىتىلمايتىن اڭىز فورماسىندا جادىدا حاتتاپ، سوسىن ونى ءوزىنىڭ كادىمگى قازاقي دۇنيەتانىمىمەن دەمدەپ، سونان ماعىنالى ماقال قالدىرعان. كوردىڭىز بە؟ ماسەلە وسىندا، جىگىتتەر! توستاعانعا وراتىلعان جىلان نىشانىندا وسىنداي قازاقي ءمان جاتىر... ۇيگە كىرگەن جىلاننىڭ باسىنا اق قۇيىپ شىعارۋ - ۇلى ءپالساپا! كىمدە بار ءداستۇر، ايتشى!..
تاعى دا ۇنسىزدىك ورنادى. ءبىراق بۇل جولعى ءسوز تولاسى ماناعىداي توسىندىقتان بولەك ەدى. سونان با، ۆاگون شايقاعى، دوڭعالاقتار تارسىلى، قاپىرىق اۋا، ءيىس-قوڭىس، ءتىپتى، ۆاگوننىڭ انا باسىنان كوتەرىلگەن سوزىڭقى اۋەن مەن ىرعاقتى قول سوعۋ بۇل توپتىڭ كوڭىلىن پالەندەي بۇرا قويمادى.
- سەن، وسى، بىردەمە جازبايسىڭ با؟ - دەدى "كوجەكباس" اڭگىمەشى جىگىتكە سۇعىن قاداپ. "تاعامۇرت" بۇعان رياسىز كۇلدى جانە، ءسىرا، شىنىن ايتتى.
- ەح، باۋىرىم، ەگەر مىنا مەن جازاتىن بولسام عوي!..
- اسا ۇقساپ تۇرعان جوق...
- ونان دا، جازباي اقىنمىن دەسەيشى! - دەدى توپ اعاسى كەسىمدى تۇردە.
- راحمەت! راحمەت، اعاسى! - دەپ، "تاعامۇرت" ءسال قىزعىلتىم تارتتى.
- ءبىزدىڭ اۋىلدا جاعىراپيادان بەرەتىن ءبىر مۇعالىم بار، - دەپ "شويىنقارا" اڭگىمەگە ءبىر قاپتالدان كيلىكتى. - سول، ءبىزدىڭ قازاقتىڭ ءسوزى انا جاقتاعى مەكسيكا دەگەن جۇرتتا دا ءورىپ ءجۇر دەپ، انەۋكۇنى ءبىر اڭگىمە ايتتى...
- تۇركى سوزدەرى دەگەن شىعار؟
- مەكسيكاڭدى قويا تۇر، مىنا ۆەنگرلەر ءوزىمىزدىڭ ءىنىمىز بولىپ شىقتى عوي، اقىرى...
- جىگىتتەر، مەن بىلسەم، اقيقات دەگەنىڭ بۇگىن قايتا، قولدان قۇراستىلىپ جاتىر. جۇرت قاتارلى بولامىز دەسەك، ەندى سونان ءوز سىباعامىزدى الىپ قالۋ كەرەك. ەندى ەسە جىبەرۋگە بولمايدى...
مۇنان ارى جاڭا عانا تانىسقان ادامداردىڭ ۇزاق جول ۇستىندە اياقاستى تۋعان ىنتالى گابى قىزۋ، ءارى رەتسىزدەۋ جالعاستى. كەڭ-بايتاق جەر، سول جەردى سويىل سىلتەپ ءجۇرىپ قورعاعان اتا-بابا، ونىڭ استى-ۇستىندەگى بايلىق، تاريح، ءتىل، سالت-ءداستۇر - كوپ نارسە قامتىلدى. اقىرى اڭگىمە "ءبىز، وسى، ادامزات بايتاعىنىڭ كىندىگى بولماساق يگى ەدى! " دەگەن ەرەۋىل كۇمانگە ماڭداي تىرەپ، سولىعىن باسا الماي، ءبىراز دەم الىپ تۇردى.
كەۋ-كەۋ اڭگىمەنى بەرىلە تىڭداعانى بولماسا، كوبىنە ءۇنسىز وتىرعان سولدات بالا مەن قۇرىس كوڭىل اپاي عانا ەدى.
-...مەنىڭشە، ءبىزدىڭ حالىققا ەشقانداي جاڭا يدەولوگيانى ويلاپ تاۋىپ كەرەگى جوق! حاديستەردىڭ تالاپتارىن تىكەلەي باسشىلىققا الۋ كەرەك! - دەدى "تاعامۇرت" ءماسليحاتتىڭ ءبىر بيىك تولقىنىندا.
- جوق، ەڭ الدىمەن تاۋكە حاننىڭ "جەتى جارعىسىنان" باستاۋ كەرەك. بىزگە ءبىر كەلسە، سول كەلەدى، - دەدى "كوجەكباس".
- "كوممۋنيزم قۇرىلىسشىلارىنىڭ كودەكسى" حاديستەن شىققان دەيمىن دە تۇرامىن. حاديس - كودەكس، كودەكس - حاديس. وسىعان تالاساتىن قايسىڭ بار؟ - دەدى "شويىنقارا" ەڭسەسىن ءبىر تىكتەگەندە.
- ەح شىركىن، ارحيمەدتىڭ تۇتقاسىن بەرسە عوي ماعان! قانشا يدەيا جاتىر ويدا!.. - دەدى «تاعامۇرت».
- بۇ قۇداي جاقسى ادامعا تۇتقا ۇستاتقان با مىنا جالعاندا!..
- اپىر-اي، ءا...
اڭگىمە وسىلاي ءوربىدى. جول ارى جالعاستى.
- وسىنىڭ ءبارى سەنىڭ قاي جەرىڭنەن شىعىپ جاتىر؟!. - دەپ، "كوجەكباس" ەندى "تاعامۇرتقا" شىنىمەن قىزىعا قارادى.
- مەن سۋ جاعاسىندا وسكەن اداممىن، - دەدى "تاعامۇرت". - ال سۋ جاعاسى ادامعا كوپ وي بەرەدى...
سولدات بالا شاي اكەلدى.
ايەل ادامنىڭ ءجۇزى جىلىپ، مىنا جارىق دۇنيەگە، مىنا ساپارلاس جۇرتقا، مىنا تۇتقىشى تىنىم تاپپاعان بادىناق اڭگىمەگە وڭ پەيىل تانىتا باستادى. "جۇرت نە دەسە، و دەسىن، تەك، ايتەۋىر پىستە ماي قىمباتتاماسا بولعانى! " دەپ، گاپتىڭ ءبىر ۇرىمتال تۇسىندا ءوزى دە ورتاعا وي قوسا باستادى. "اپاي مايبالىشتىڭ بيزنەسمەنى-اۋ؟.." دەپ "كوجەكباس" زاماتىندا وي قورىتتى.
پويىز، كوڭىلگە بولماسا، ءجۇرىسىن دۇرىستاعان سىڭايلى.
-...دەگەنمەن، ءبىر قيسىنسىزدىق بار، - دەدى سونداي ءبىر ىلكى ءساتتى "كوجەكباس" قالت ەس جيعانداي داۋىسى قاتتى شىعىپ. - ءوزىن شاعايىن دەپ كىرگەن جىلانعا بۇل قازاق قالاي، اق الا جۇگىرەدى، ا؟!.
توپ اعاسى اۋزىنا اپارا بەرگەن شايىن اۋىنا توگىپ الدى.
بۇل جولعى ءولى تىنىشتىقتا ءتىپتى "شويىنقارانىڭ" دا قۇرداستىق ءۋاجى كومەيىنە كەپتەلىپ، شىقپاي قالعانعا ۇقسادى.
- سىزدەر مەنى كەشىرىڭىزدەر! - دەدى "كوجەكباس" قىزاراقتاپ. - مەن وسى ەكى ارانى ءارى ويلاپ، بەرى ويلاپ، باسىن قوسا الماي وتىرمىن. ءتىپتى قيسىنعا كەلمەيدى، سايتان العىر.
بۇل جولعى سۇراق تا، اقتالىم ءسوز دە جاۋاپسىز قالدى.
ەندى بايقالدى، ۆاگوننىڭ ءونبويى بەزگەك بۋعانداي ەكەن. پويىزدا ءبىر ورەكپى ەكپىن پايدا بولىپتى. ءسىرا، مىنا، ءبىر قاۋىم جۇرتتى جەتەر جەرىنە كەشىكتىرىپ اكەلە جاتقان بەرەكەسىز تىرلىگىنە ءوزى دە نارازى سىڭايلى. ءجۇرىس تىم اسىعىس، تىم مازاڭ مىنەزگە باستى.
تەزدەتىڭكىرەپ ەس جيعان تاعى دا "شويىنقارا" بولدى. ول "توپ اعاسىنا" قاراي وقىس قوپارىلا ەڭسە بۇردى:
- كوكە، مىنا جول ۇستىندە كەلە جاتىرمىز... بىرەۋمىز - تويعا، بىرەۋمىز - ويعا دەگەندەي... سەبەپپەن كەزدەسىپ قالدىق دەگەندەي... مىنا كىمنىڭ ("شويىڭقارا" "تاعامۇرتقا" قاراي باس شۇلعىدى - جالعىز "شويىنقارا" ەمەس، وسى وتىرعان جۇرت ءالى ءبىرىنىڭ اتىن ءبىرى بىلمەيتىن ەدى) اڭگىمەسى ماعان وتە ۇناپ وتىر... جولعا الىپ شىققان ءبىر دام بار ەدى... سونى، بىلاي، نەتسەك قايتەدى؟..
توپ اعاسى قيمايى شىققان قول ورامالعا تاعى قول سوزدى: "اپىر-اي، ءا!
"كوجەكباس" "شويىنقارانىڭ" وسى نيەتىنەن مانادان حاباردار بولسا كەرەك، تاماعى بۇلكىلدەپ، دالادا بىردەمەسىن ۇمىتقانداي، تەرەزەگە ءۇنسىز تەسىرەيدى دە قالدى. "تاعامۇرتتىڭ" دا جانارىندا جاڭاعى ءبىر شابىتتى شاقتىڭ جىلتى قايتا پايدا بولدى.
- ە، ونى وزدەرىڭ بىلەسىڭدەر، بالدار! - دەدى ۇلكەن كىسى.
"شويىنقارا" تەك اۋىز ءلامىن كۇتۋلى ەكەن، سول جەردە ۇيەلمەندەي دەنەسىنە مۇلدەم ۇيلەسپەيتىن ورالىمدىلىق تانىتتى. ءبىر سىندىرام نان مەن كەسەدە مولدىرەپ قاپەلىمدە الدىنا كەلىپ قالعان ءبىر جۇتىم "دامگە" توپ اعاسى ەندى شىنىمەن ابدىراي قارادى.
- اۋ، بالدار، وزدەرىڭ-اق...
- اعاسى، ەندى ۇلى جول ءۇستى عوي... بىلاي... ءبىر تىلەك ايتىپ...
- ارى-اي، ءا!.. - كۇمانشىل قول ءدۇبارا ساقالعا تاعى بارىپ قالدى. ءتۇپتىڭ-تۇبىندە، "اعاسى" "ۇلى جولدىڭ" كەپيەتىنەن قورىقتى. سوزدىڭ كەستەسىن پالەندەي كەلىستىرە الماعانىمەن، شىن نيەتىمەن تىلەك ايتتى. ءسال ويلانىپ، "بالداردىڭ مەسەلىن قايتارعان" دۇرىس ەمەس دەپ تاپتى... مۇنان سوڭ جىلتىڭداعان شاي كەسە توپ ورتاسىندا، الگى، اينالشىق ويىنىنىڭ تاسىنداي زىر قاقتى. جىلى-جۇمساق بىراز لەبىزدىڭ تيەگى قايتا اعىتىلدى. بىرلىك، ەلدىك، اعايىندىق حاقىندا ۇرانعا بەرگىسىز كوپ ءسوز شىقتى.
شولمەك باسى كورىنگەننەن، اپايدىڭ قاباعى تامىزدان سوڭعى امالدىڭ قۇبىلا قالعان اسپانى تارىزدەنىپ ەدى. ءبىرىنشى الۋدان ارى "اپايدان - جەڭگەيگە" اۋىسقان "تاعامۇرتتىڭ" "ءدام" ۇسىنعان تاباندى قولقالاۋىنىڭ ناتيجەسىندە، ول كىسى اقىرى، كورشى كەلەتەدەگى قاۋىمعا قاراي جىلىستاپ كەتىپ تىندى. سولدات بالا الدىنا كەلگەن كەسەنى الاقانىمەن ءۇنسىز كەرى جاسقاپ، تەك نانعا عانا قولىن سوزدى. "كوجەكباستىڭ":
- ويباي، مىناۋ نە دەگەن ۋ؟ - دەگەندە شاناشتاي بولا قالعان ءبىر ۋىس بەتى عانا وتىرىس ءسانىن شامالى بۇزعانداي بولدى. - قولدىڭ اراعى ەمەس پە؟ ۋ ءدارى قوسقانداي عوي تۋرا.
- تەك ارى! - دەدى "شويىنقارا" ءزىلسىز، كۇرەكتەي الاقانىمەن "كوجەكباستى" سانىنان نۇقىپ.
- "سىيلانعان اتتىڭ تىسىنە قارامايدى" دەگەن ورىستىڭ وتە ورىندى ءسوزى بار، - دەپ "تاعامۇرت" ورتاعا تاعى ءبىر عاقىل تاستادى.
اڭگىمە ءارى جالعاستى. جول قۇرمەتىنە ءبىر-ەكى العاسىن، توپ اعاسى ەندى "بالدارعا" ءسوز بەرمەۋگە قارادى. بۇل تۇرعىدا ول الدى اشىلعان توعانداعى سۋعا ۇقسادى. "اقساقالدىڭ دا قارا ساقالدى اقىلشىسى بار؛ ىنىلەر ۇيعارىپ جاتسا، اعاسى قايدا كەتەر دەيسىڭ! " دەپ، كەسە ءار دوڭگەلەنىپ الدىنا كەلگەن سايىن سونداي ءبىر ەلگەزەك كوڭىلدە ەلپىلدەدى. ءسوز اراسىندا، "مىقىنى مايىسىپ، يىناعاشپەن مەيمىلدەگەن ەكى شەلەك سۋ اكەلە جاتىپ، الدىنان كەسىپ وتپەگەن" ءبىر يبالى كەلىنى تۋرالى ءبىراز عيبرات قاۋزادى. ءسىرا، مانادان ورتاق ءماسليحاتقا قوسۋدىڭ رەتىن كەلتىرە الماعان ءبىر اڭگىمەسى بولسا كەرەك.
دالادا سابىرى ساعىمىمەن استاسقان سارىتاپ دالا، پويىز ءجۇرىسىنىڭ تاعاتسىز ىرعاعىنان ۇيىرىلگەن شاپاننىڭ ەتەگىندەي جەڭىلتەكتەۋ دوڭگەلەنەدى.
- ال ەندى مەن ايتسام، جامان ويمەن ۇيگە كىرگەن جىلاننىڭ باسىنا اق قۇيىپ... بۇل قازاقتىڭ... جالپى... دەنى دۇرىس ەمەس!
بۇل - "كوجەكباس" ەدى. ءماسليحات قايتا وماقاستى.
دەگەنمەن، بۇل جولعى داعدارىستى توپ اعاسى كوپ ۇزاتپادى:
- قاراعىم-اي، اتاڭنىڭ اجالى جىلاننان كەلسە دە، قويشى ەندى!
- جو، ءسىز تۇسىنبەدىڭىز، - دەدى شيقان قىزىل "كوجەكباس"، - بىلە-بىلسەڭ... ءبىزدىڭ ءبارىمىزدىڭ تۇبىمىزگە جەتكەن وسى ماتەل.
- ەي، جىگىتىم، قازاقتا ءسوزدىڭ ودان دا سوراقىسى جەتىپ جاتىر - دەدى كەنەت سۇرلانعان "تاعامۇرت".
- مىسالى؟
- مىسالىڭدى ءوزىڭ ىزدە! مەن ساعان ماقال-ماتەل انىقتاماسى ەمەسپىن...
- ...مىسالى، "تاسپەن ۇرعاندى - اسپەن ۇر! " - دەپ دانەكەرلىك دامەمەن قىستىرىلدى "شويىنقارا".
- مىنە، مىنە!!! - "كوجەكباستىڭ" كوزدەرى شىراداي جاندى. - ءتىپتى دەنى ساۋ ادامنىڭ ايتاتىنى ەمەس!..
- شىنىمەن شىندىقتى بىلگىڭ كەلە مە؟ - دەدى "تاعامۇرت". - ەندەشە قازاعىڭنىڭ، وبشىم، وڭىپ تۇرعان جەرى شامالى. كەرەگى سول بولسا، ال الا عوي سىباعاڭدى!
مىنا سوزگە ەندى "كوجەكباس" توسىلدى.
- ەي، ەي، جىگىتىم، سەن قوي وندايدى! مەن ءبىر، بالە قۋىپ، جۇرتتىڭ ارتىن اشىپ جۇرگەن ادام ەمەسپىن.
- توقتا! مىنا سەن شىندىقتى بىلگىڭ كەلەدى عوي؟ ەندەشە ءبىل: ءبىر-بىرىنە قوقاڭداپ، بۇت كوتەرگەننەن باسقا قازاعىندا بىرەۋگە قارسى تۇرارعا كوت جوق. سوسىن دۇشپانىنا ايران قۇيماي، اسپەن ۇرماي قايتەدى؟! مىنە ءسوزدىڭ شىن ءمانىسى!..
- ەي-ەي، سەن نە ءوزى؟
- ...جانە باسقا دا مىرقىمبايلىعى جەتەدى!..
- مىسالى؟ - دەدى بۇل جولى "شويىنقارا".
- مىسالىڭدى ءوزىڭ ىزدەپ تاپ دەدىم عوي!
- ءاي، مەن... قايتىپ ىزدەيمىن؟!. - دەپ ەندى "شويىنقارا" اڭتارىلدى.
- ەح، قازاق، قازاق...
- ءاۋ، بالدار! ءاۋ، بالدار! - دەگەن توپ اعاسىنىڭ باسالقاسى تىم باسەڭ شىقتى.
- قازاق تۋرالى سىن ايتۋعا ابايدان باسقا ادامنىڭ قۇقى جوق! - دەپ شاتىنادى ەندى "كوجەكباس".
- ساباپ؟ - دەدى "تاعامۇرت"
- سەبەپ... سول...
- ...مىسالدى مەن نەگە ىزدەۋىم كەرەك؟ - دەپ "شويىنقارا" ءالى ويلانىپ وتىر.
- ەي، سەن بايقاپ سويلە، سۋ جاعالاعان جىگىتىم!
- ال سەن كىمسىڭ؟
- مەن سەنەن ەلۋ كيلومەتر جوعارى تۇرامىن. مەن - قۇرعاقتامىن!..
- جوق، سەن "مازاق"، "توزاق" دەگەن سوزدەرگە اتى ۇيقاساتىن جۇرتسىڭ. سولاي!..
- جاعىڭا جىلان جۇمىرتقالاسىن! - دەدى توپ اعاسى تۇتانعان ورتادان جىلىستاپ بارا جاتىپ.
- كەتشى ەي...
ەندىگى ءسات تەلەگەي تاسقان ءسوزدىڭ اجالى تۇبەگەيلى جەتىپ، تاسىر-تۇسىر قاباعات قيمىلدىڭ كەزەگى كەلدى. "كوجەكباستىڭ" اۋزى قانادى... "شويىنقارانىڭ" جاعاسى جىرتىلدى... "تاعامۇرتتىڭ" جاعى تىرنالدى... اينالشىقتىڭ تاسى سىقىلدى كەسە الدەكىمنىڭ قولىمەن توپ بوپ اتىلىپ، تەرەزەگە ءتيدى. سىرا، تۇبىمەن ءتيدى: جالاسىن كىمگە جابارىن بىلمەي، ءىلىنىپ تۇرعان اينەك مامپاسيدەي ۋاتىلىپ شاشىلدى.
ەگەر سولدات بالا بولماعاندا...
- ەي، مۇڭدار، مۇنداق تەرەزەنىڭ، مىنا ۆاگوننىڭ، مۇنداق پويىزدىڭ ساعان قانداي كىناسى بولدى؟ - دەپ شار-شار ەتىپ جۇگىرىپ جەتكەن ۆاگون-قوسشى نەگە ەكەنى بەلگىسىز بىردەن "شويىنقاراعا" ۇمتىلدى.
...ميليسيا شەتكى كەلەتەدەگى ءۇش جولاۋشىنى الدارىنا سالىپ شىعار ەسىككە بەتتەگەندە، "ءبىر يتتىكتىڭ كەسىرىنەن جولىمنان قالدىم-اۋ! - دەدى "تاعامۇرت" "كوجەكباسقا" كوزى قىليلانا قاراپ.
- مەن تەك اقيقاتىن بىلگىم كەلدى، - دەدى "كوجەكباس" ءجۇنى جىعىلىپ.
- جەتەر ستانساما جەتتىم، ماعان ءبارىبىر، - دەدى "شويىنقارا" ەرنىن قايتا-قايتا جالاپ.
- ءبىز شە؟
- ولمەسەڭ، جەتەرسىڭ...
- وڭشەڭ ىشكەن، - دەدى تەرەزەدەن سىرتقا قاراپ وتىرعان جولاۋشىلاردىڭ ءبىرى.
- بۇلاردى قوي! ىشسە دە، ىشپەسە دە، ءوستىپ توبەلەسىپ تارقايتىن ادەتتەرى، - دەدى تەرەزە الدىنداعىنىڭ كورشىسى.
اسكەر فورماسىنداعى جاس جىگىت ەكەۋىنە تۇنجىراي قارادى.
- ءاي باسقامىز دا وڭىپ تۇرعانىمىز جوق-اۋ، - دەدى الدىڭعى جولاۋشى داۋىسىن ءسال باسەڭدەتىپ.
- ...اۋ، ءاپ-ايدىك ادامسىڭ، قوي دەمەدىڭ بە؟ - دەپ جاتتى بۇل كەزدە كورشى كەلەتەدەگى قاۋىم توپ اعاسىنا.
- ءتورت ادامنىڭ ءبىر ليترگە ماس بولاتىن رەتى جوق! - دەپ اقتالدى ول.
- قوسىلا ىشكەن ادامنىڭ "قويى" نەعىلاتىن ەدى!؟ - دەدى اپاي.
- بالداردىڭ بۇيتەتىن رەتى جوق ەدى، - دەپ ايران-اسىر بولدى توپ اعاسى. - ءتاپ-ءتاۋىر كەلە جاتىر ەدىك. ءسىرا، ىشىنە الگى، بىردەمە قوسسا، قوسقان شىعار؟..
- سول ۋ اراقتان قارا شىبىن قۇساپ قىرىلىپ قالمايدى ەكەنسىڭدەر، تۇگە!
- ءاي، ءاي، زامانداس!..
جەتەر جەرىنە اسىققان ءبىر قاۋىم ەلدى پويىز تاعى ىلگەرى سۇيرەي جونەلدى.
سارىتاپ دالادا، ۇلكەن جول ۇستىندەگى جۇردەك كولىكتىڭ ەكپىنى شالعان ەبەلەك باسى بەيمازا يزەڭدەپ قالىپ بارا جاتتى.
سايلاۋباي جۇباتىر ۇلى
