قازاق تەكتەس قالعىماس
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ قازاق جۇرتى بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭالىق، وزگەرىس، جاڭعىرۋ كەزەڭىنە وزگەلەرمەن كيلىگە كىرىستى.
ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ سوزىمەن ايتساق، «جۇرت جۇمىسى، ۇلت جۇمىسىنا وزگە ۇلتتارمەن جارىسۋ» جاعداياتىندا تۇر قازىر. الەمدەگى وزىق وتىز ەلدىڭ قاتارىنا كىرىگۋ ماقساتى قويىلدى. وسىنىڭ ءوزى ءبىزدى بەيقام جاتقىزباس، بەيتاراپ قالدىرماس.
ارعى-بەرگى زامانعا وي جۇگىرتىپ قاراساق، قازاقتىڭ كەڭ-بايتاق جەرى - ەلگە جالپاق قونىس، وزەكتى ءورىس بولعان: مىڭعىرعان مال مەن مىڭداعان ادام وسى دالادا ەمىن- ەركىن كۇن كورگەن؛ قىستىڭ قاقاعان ايازىندا ات ۇستىنەن تۇسپەگەن، شىلىڭگىر شىلدەدە دە تاقىمى تەردەن قۇرعاماعان؛ قونىسى قىسىلىپ، ءورىسى تارىلا قالسا، الدەقانداي قيىندىق تۋسا - ۇدەرە كوشىپ كەتە سالعان؛ كوش - دەگەن ۇعىمنىڭ ءوزى قازاقتى وسى زاماننىڭ تىلىمەن ايتقاندا - ءموبيلدى ۇلت ەتكەن؛ باس- اياعى جارتى ساعات، ءبىر ساعاتتا جۇكتى جيىپ، بۋىنىپ، ءتۇيىنىپ بەلگىلەنگەن جەرىنە مالىن دا، جانىن دا امان جەتكىزگەن...
كوش - قازاق ۇلتىن ۇنەمى سىنعا سالعان، ۇيىمشىلدىعى مەن ىسكەرلىگىن جانىعان؛ قايراتىنا - قايرات، ايباتىنا - ايبات قوسقان كيەلى شارۋا-تىن؛ كوشباسشىسىنىڭ ءبىر- اۋىز بۇيرىعىمەن تايلى- تاياعىنا دەيىن تاس- ءتۇيىن بولىپ جۇمىلىپ، قۇبىلىپ تۇرعان اۋا رايىنىڭ قانشاما قاتەرلى قىسپاعىنان ءدىن- امان شىعىپ وتىرعان.
جايسىزدىققا - توزگەن، جاعدايسىزدىققا - شىداعان. ۇكىلى ءۇمىتىن جاقسى كۇندەرگە جالعاعان. «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاماداي» قيىن-قىسپاق زامانداردا دا قۇدايدان ءۇمىت ۇزبەگەن. ءبىر زامان بولماسا، ءبىر زامان باسقا داۋرەننىڭ قوناتىندىعىنا يمانداي ۇيىعان. ءبىراق بىلعارى ەتىكتىڭ قونىشىنا سىڭگەن قويدىڭ مايىنداي كوشپەلى ءداۋىردىڭ داعدىسى ۇلتىمىزدىڭ بويىنا تىم تەرەڭ ءسىڭىپ كەتكەنىن دە مويىنداعان ابزال.
قيىندىق اتاۋلىدان كوشىپ قۇتىلۋ كەشەگە دەيىن داعدى بوپ كەلدى. وتىرىقشىلىق ءداۋىر تۋعاندا سول جالپاق قامسىزدىق جۇرتتىڭ بويىنان كەتە قويعان جوق. ءسال قينالساق، بىرەۋگە وكپەلەسەك - ءبىر جاققا كەتىپ قالعىمىز كەلىپ تۇرادى...
ەندىگى زامان بولەك تە بوتەن. ەلدىڭ ونداي ەركەلىگىن، ەركە مىنەزىن كوتەرە قويمايدى. نە كورسەڭ دە، ەلمەن بىرگە كورەسىڭ. قيىندىققا توزەسىڭ. بۇگىنگى قازاقتىڭ قاشاتىن دا جەرى جوق. جەردىڭ ساتىلۋىنا ۇلت تا، جۇرت تا قارسى بولدى. ءبىر ەسەپتەن سول جەردىڭ ساتىلعانى دا دۇرىس بولدى ما دەگەن وي كەلەدى.
تابان تىرەيتىن جەرى قالماعان جۇرتتىڭ اقىل- ويى ىسكە قوسىلادى. الىسقا بارماي- اق، اناۋ جاپون مەن كارىستىڭ جاعدايىنا قارايىقشى. ولار قازاق سەكىلدى ەشقايدا كوشىپ كەتە المايدى. قاشىپ تا كەتە المايدى. الاقانداي ارالدا تۇرىپ-اق الەمدەگى ەلدەردىڭ تالايىن شاڭ قاپتىرىپ وتىر. نەگە؟ ويتكەنى ولاردىڭ ءبىز سياقتى كەڭ-بايتاق جەرى جوق. زامان ىڭعايىندا قازاق تا جەر كولەمى جاعىنان الەمدە 9- ورىن السا دا، ءبىرتىن-ءبىرتىن سول جاپون مەن كارىستىڭ جاعدايىنا تاقاپ كەلەدى. جەرگە جەكەمەنشىكتىڭ ورناۋى جالپاق بايپاقتى جايداق باتەڭكەگە اۋىستىردى. ەندى ءبىز ەشقايدا قاشىپ تا، كوشىپ تە كەتە المايمىز. ۇلت زەردەسىنە وسى وي قوناقتاعالى جيىرما شاقتى جىلدىڭ بەدەرى بولدى. قازاقتىڭ ۇلت رەتىندە جيناقىلانىپ كەلە جاتقانىنا داۋ جوق.
حالقىمىزدا «قازاقى بالا - قالعىماس، قالعىسا دا - قۇلاماس» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. بۇل جاستايىنان ات قۇلاعىندا ويناپ وسكەن، ءتول تابيعاتپەن بىتە قايناسىپ، تىنىستاعان دالا بالاسىنا بەرىلگەن مىنەزدەمە. بۇگىنگى قازاق ەلى جۇزدەگەن ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرىن ءوز قاناتىنىڭ استىنا الىپ، ورتاق وتانىمىزدىڭ گۇلدەنۋىنە تىكەلەي جاۋاپتى مەملەكەتكە اينالدى. جوعارىداعى ماتەلدى «قازاقتەكتەس قالعىماس» دەپ ءسوز ورايىندا مەملەكەتىمىزدەگى بۇكىل جۇرتتى قامتىپ الىپ وتىرمىز. وتان ورتاق بولعان سوڭ - وي دا ورتاق. قازاق ەلىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىن رەسپۋبليكاعا اتىن بەرىپ وتىرعان حالىقسىز ەلەستەتە المايتىندار وسىنى تەرەڭ تۇيسىنەدى دەپ بىلەمىن.
باعىتىمىز - بەلگىلى. باعدارىمىز - ايقىن. ۇلتتىڭ ىشكى بىرلىگى جويقىن بولسا، الىنباس قامال، اسپايتىن بەلەس جوق. ءبىر- ءبىر كاسىپتى مەڭگەرۋ، ءوز ءىسىنىڭ مايتالمان مامانى بولۋ، ەل الدىندا جاۋاپتى، جۇرت الدىندا تالاپتى بولۋ - قازاق جاستارىنىڭ بۇلجىتپاس قاعيداسى بولۋى ءتيىس. سوندا عانا قازىرگى تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىق قازاق ەلىنىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتەدى.
جاھاندانۋدىڭ جىقپىل- جىقپىلى وتپەلى كەزەڭدە وكپە قارايتاتىنداي وكىنىشتەرگە ۇرىندىرىپ كەتكەنىن جاسىرمايمىز: قوعامدىق فورماتسيالاردىڭ جەدەل وزگەرۋى جازيرادا جەلپىنگەن جۇرتىمىزعا جايسىز ءتيدى؛ باستاپقىدا قايدا بارامىز، قالاي جۇرەمىز، قالاي بولامىز دەپ سانسىراپ، داعدارعاننان دەرتە تەجەگەن تۇسىمىز دا بولدى؛ جابايى نارىقتىڭ جويداسىز ءنوپىرى باسىمىزدى كوتەرتپەي، جۇيكە جۇقارتىپ تا الدىق؛ ءوز اسىلىمىزدى جاسىق دەپ تانىپ، وزگەنىڭ قاڭسىعىن تاڭسىق كورىپ، بابالاردان جالعاسقان جاقسى ءداستۇر- سالتتارىمىزدى تارك ەتە جازداپ تا قالدىق؛ ءدىن جولىنا تۇستىك دەپ اتا- بابا داڭعىلىنان الىستاپ كەتتىك؛ ءدىل جولىنا تۇستىك دەپ دىمكاس داعدىلاردى تاڭدادىق؛ اشىق كۇندە اداسىپ، باعدارىنان جاڭىلىپ قالعاندار دا كەزدەستى...
تۇتاس العاندا، بۇگىنگى قازاق - كەشەگى قازاقتان وزگەشە. تاۋەلسىزدىك ارقىلى ۇلت ءوز ۇپايىن تۇگەندەۋگە كىرىستى. وقىعانى، ويلىسى، بىرنەشە شەت ەل تىلدەرىن بىلەتىن، زاماننىڭ الدىندا جۇرەتىن جاستارى كوبەيدى. داتكە - قۋات، كوڭىلگە - مەدەت ساتتەرىمىز جەتكىلىكتى. ۇزاعىنان سۇيىندىرگەي!
ءبىزدىڭ قازاق بەتسىز، بەدەرسىز بەتپاق دالاڭىزدىڭ وزىندە ەشقاشان اداسپاعان. جۇلدىز بولماسا دا جول تاپقان. ەشقانداي كومپاسى، ساعاتى جوق زاماندا دا اداسپاعان ۇلتتىڭ ءداپ بۇگىنگىدەي اشىق زاماندا اداسۋى ەش مۇمكىن ەمەس!
نۇرتورە ءجۇسىپ
«ايقىن»
