مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ۇكىمەت ىشكى ءوندىرىستى دامىتۋعا، قازاقستاندىق ءونىمنىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋعا جانە يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى تومەندەتۋگە باعىتتالعان شارالاردى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى.
تەك 2026-جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا وڭدەۋ سەكتورىنداعى كاسىپورىندارعا كورسەتىلگەن قولداۋ كولەمى 418,5 ميلليارد تەڭگەگە جەتتى. قولداۋ قۇرالدارىن شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورداعى 69 كاسىپورىن پايدالانعان. ونىڭ 61 پايىزى - شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى.
جەڭىلدەتىلگەن قارجىلاندىرۋ مەن كەپىلدىك
وتاندىق وندىرۋشىلەردى قولداۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى - كاسىپكەرلەردىڭ قارجىعا قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ.
2024-جىلدان 2026-جىلعى تامىزعا دەيىن «دامۋ» قورى ارقىلى وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى 10,3 مىڭ جوباعا جالپى 2,2 تريلليون تەڭگە كولەمىندە كرەديتتىك قولداۋ كورسەتىلدى. ونىڭ ىشىندە 4674 جوبا سۋبسيديالاۋ، 3633 جوبا كەپىلدىك بەرۋ، 1998 جوبا جەڭىلدەتىلگەن قارجىلاندىرۋ تەتىگىن پايدالاندى.
كەپىلزاتى جەتكىلىكسىز كاسىپكەرلەر ءۇشىن دە ارنايى مۇمكىندىك قاراستىرىلعان. پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن 2025-جىلعى ساۋىردە كەپىلدىك قورلارىنىڭ تەتىگى ىسكە قوسىلدى. وسى مەحانيزم ارقىلى 3 مىڭنان استام كەپىلدىك بەرىلدى.
ءوندىرىستى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان جەكە قولداۋ تەتىگى دە بار. 2024-2026-جىلدارى ونەركاسىپتى دامىتۋ قورى 153 وتاندىق تاۋار وندىرۋشىگە 943 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى ءبولدى. بۇل قاراجات جاڭا كاسىپورىندار اشۋعا، وندىرىستىك جەلىلەردى جاڭارتۋعا جانە زاماناۋي جابدىق ساتىپ الۋعا باعىتتالادى.
ءوندىرۋشى ءۇشىن قارجىدان بولەك، شىعارعان ءونىمىن وتكىزۋ مۇمكىندىگى دە ماڭىزدى. سوندىقتان مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ تاعى ءبىر باعىتى - قازاقستاندىق كاسىپورىندارعا مەملەكەتتىك جانە كۆازيمەملەكەتتىك ساتىپ الۋدا باسىمدىق بەرۋ.
ماسەلەن، «سامۇرىق-قازىنا» كومپانيالار توبىنىڭ ساتىپ الۋ جۇيەسىندە وتاندىق وندىرۋشىلەر مەن شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋدىڭ 16 دان استام تەتىگى قولدانىلادى.
وتاندىق وندىرۋشىلەر قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءبىرقاتار تۇرىنەن بوساتىلادى. سونداي-اق جەتكىزۋشى قازاقستاندىق تاۋار ءوندىرۋشى بولسا، 30 پايىزعا دەيىن الدىن الا تولەم جاساۋ جانە جەتكىزىلگەن ءونىم ءۇشىن تولەم مەرزىمىن قىسقارتۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان.
2026-جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا وتاندىق كاسىپورىندارمەن 594 ميلليارد تەڭگەگە 3,8 مىڭنان استام شارت جاسالدى. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىنەن F عا جوعارى.
سونىڭ ىشىندە 343 ميلليارد تەڭگەگە 171 ۇزاقمەرزىمدى كەلىسىمشارت جاسالعان. مۇنداي كەلىسىم كاسىپورىنعا بىرنەشە جىلعا تاپسىرىس الىپ، ءوندىرىس كولەمىن الدىن الا جوسپارلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
جاڭا ءونىم شىعارسا، الدىن الا تاپسىرىس الا الادى
وتاندىق ءوندىرىستى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن وفتەيك-كەلىسىمشارتتار دا قولدانىلادى. ونىڭ ەرەكشەلىگى - كاسىپورىن ءالى وندىرىلمەيتىن ءونىمدى شىعارۋدى قولعا السا، بولاشاق ونىمىنە الدىن الا تاپسىرىس الا الادى.
بۇل كاسىپكەر ءۇشىن جاڭا ءوندىرىس اشۋداعى نەگىزگى تاۋەكەلدەردىڭ ءبىرى - «ءونىمىمدى كىمگە ساتامىن؟» دەگەن ماسەلەنى ازايتادى.
2026-جىلدىڭ العاشقى التى ايىندا شامامەن 47 ميلليارد تەڭگەگە 115 وفتەيك-كەلىسىمشارت جاسالدى. سونىمەن قاتار 53 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن يمپورتتى الماستىرۋعا باعىتتالعان توعىز جوبا ماقۇلداندى. تاعى 74 ميلليارد تەڭگەنىڭ 13 جوباسى قارالىپ جاتىر.
مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدا وتاندىق وندىرۋشىلەرگە باسىمدىق بەرىلەدى
وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ ءونىمىن وتكىزۋگە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسى دە مۇمكىندىك بەرەدى.
2024-جىلى قازاقستاندىق وندىرۋشىلەرمەن 370 ميلليارد تەڭگەدەن استام سوماعا 145 مىڭنان استام شارت جاسالسا، 2025-جىلى ولاردىڭ سانى 169 مىڭعا جەتتى. كەلىسىمشارتتاردىڭ جالپى قۇنى 456 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى.
وتاندىق وندىرۋشىلەردى دەلدالداردان اجىراتۋ ءۇشىن «قازاقستاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر ءتىزىلىمى» ەنگىزىلدى. قازىر وعان 10 مىڭنان استام كاسىپورىن كىرگەن.
ءتىزىلىم ارقىلى كاسىپورىننىڭ تاۋاردى قازاقستان اۋماعىندا شىن مانىندە وندىرەتىنى تەكسەرىلەدى. وسىلايشا مەملەكەتتىك قولداۋ مەن ساتىپ الۋداعى ارتىقشىلىق ناقتى ءوندىرىسى بار بيزنەسكە بەرىلۋى ءتيىس.
ەكسپورتقا شىعاتىن كاسىپورىندارعا دا قولداۋ بار
قازاقستاندىق كاسىپورىندارعا ىشكى نارىقپەن شەكتەلمەي، ءونىمىن شەتەلگە شىعارۋعا دا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلەدى.
قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق-كرەديتتىك اگەنتتىگى مەتاللۋرگيا، ماشينا جاساۋ، تاماق جانە حيميا ونەركاسىبى، اگروونەركاسىپ كەشەنى جانە باسقا سالالارداعى 131 ەكسپورتتاۋشىعا 653,7 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە قولداۋ كورسەتتى.
اگەنتتىك ەكسپورتتىق مامىلەلەردى ساقتاندىرۋ، كاسىپورىنداردىڭ اينالىم قاراجاتىن تولىقتىرۋ جانە سىرتقى نارىققا شىعۋ كەزىندەگى قارجىلىق تاۋەكەلدەردى تومەندەتۋ قۇرالدارىن ۇسىنادى.
ماسەلەن، قولداۋ العان كاسىپورىنداردىڭ قاتارىندا «Sapa Trade Company»، «شين-لاين» جانە «پريما قۇس» بار.
ءوندىرۋشى قانداي قولداۋعا يە بولا الادى؟
وسىلايشا بۇگىندە وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەرگە ۇسىنىلاتىن نەگىزگى قولداۋ تەتىكتەرىن بىرنەشە باعىتقا بولۋگە بولادى: جەڭىلدەتىلگەن قارجىلاندىرۋ، نەسيە بويىنشا سۋبسيديا مەن كەپىلدىك بەرۋ، مەملەكەتتىك جانە كۆازيمەملەكەتتىك ساتىپ الۋدا باسىمدىق، ۇزاقمەرزىمدى جانە وفتەيك-كەلىسىمشارتتار، ءوندىرىستى جاڭعىرتۋعا قارجى ءبولۋ جانە ەكسپورتتىق وپەراتسيالاردى قولداۋ.
ياعني مەملەكەتتىك قولداۋ كاسىپورىندى قارجىلاندىرۋمەن عانا شەكتەلمەيدى. وندىرۋشىگە ءوندىرىستى اشۋعا نەمەسە كەڭەيتۋگە قارجى بەرۋ، شىعارعان ونىمىنە تۇراقتى تاپسىرىس قالىپتاستىرۋ جانە ونى سىرتقى نارىققا شىعارۋعا كومەكتەسۋ ءبىر جۇيەگە بىرىكتىرىلىپ وتىر.