ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ءتوراعاسى نۇرلان ءابدىروۆ قازىرگى سايلاۋ ناۋقانى جاڭارتىلعان كونستيتۋتسيا مەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ جاڭا رەداكتسياسى نەگىزىندە ءوتىپ جاتقانىن العا تارتتى.
- 1-شىلدەدە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ جارلىعىمەن قۇرىلتاي دەپۋتاتتارىن سايلاۋ ناۋقانى باستالدى. سول كۇنى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى العاشقى وتىرىسىن وتكىزىپ، نەگىزگى ەلەكتورالدىق ءىس-شارالاردىڭ كۇنتىزبەلىك جوسپارىن بەكىتتى. وسك ءۇشىن باستى مىندەت - ۇيىمداستىرۋشىلىق ءىس-شارالاردىڭ اۋقىمدى كەشەنىن ءتيىمدى ءارى ۋاقتىلى ىسكە اسىرۋ، ويتكەنى ولاردىڭ ورىندالۋى جالپى سايلاۋ ۇدەرىسىنىڭ ساپاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى، - دەدى نۇرلان ءابدىروۆ.
سايلاۋ جۇيەسىنىڭ قوعامداعى ءرولى كۇشەيدى
كەڭەس مۇشەسى، زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ەرمەك ءابدىراسۋلوۆ كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ سايلاۋ قۇقىعىن دامىتۋدىڭ جاڭا باعىتىن ايقىنداعانىن ايتتى. ونىڭ سوزىنشە، جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ ەرەجەلەرى جاڭارتىلعان سايلاۋ زاڭناماسىندا جانە ولاردى ىسكە اسىراتىن وزگە دە قۇقىقتىق اكتىلەردە دايەكتى تۇردە كورىنىس تاۋىپ وتىر.
- كونستيتۋتسيالىق رەفورما جاريا بيلىكتىڭ ءۇش نەگىزگى دەڭگەيىن - پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتى، جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگاندى، سونداي- اق جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسىن قامتىدى. بۇل ۇلگىدە سايلاۋ جۇيەسى جاريا بيلىكتىڭ زاڭدىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن ينستيتۋت رەتىندە ەرەكشە ماڭىزعا يە بولادى، - دەدى ەرمەك ءابدىراسۋلوۆ.
ول جۇرگىزىلگەن وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسىندە سايلاۋ جۇيەسىنىڭ قوعامداعى ءرولى دە كۇشەيگەنىن ەسكە سالدى.
- جۇرگىزىلگەن رەفورما مەملەكەتتىڭ ەلەكتورالدىق ەگەمەندىگىن قورعايدى. ەڭ باستىسى - ادىلەتتى قازاقستاندا ءاربىر الەۋمەتتىك توپتىڭ داۋىسى ەسكەرىلىپ قانا قويماي، جوعارى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان ەستىلۋىنە كەپىلدىك بەرەدى، - دەدى ول.
پارتيالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى قالاي وزگەرەدى
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ينديرا اۋباكىروۆا بۇگىنگى وزگەرىستەر پارلامەنتتىڭ قۇرىلىمىمەن عانا شەكتەلمەيتىنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ پىكىرىنشە، قازاقستان وكىلدى دەموكراتيانىڭ جاڭا مودەلىن قالىپتاستىرۋ كەزەڭىنە قادام باستى.
- مەنىڭ ويىمشا، ءبىز وكىلدى دەموكراتيانىڭ جاڭا مودەلىنىڭ قالىپتاسۋىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. پارلامەنتتىڭ قۇرىلىمى عانا ەمەس، ونىڭ شىن مانىندە ىقپالدى بولۋىن قامتاماسىز ەتەتىن تۇسىنىكتىڭ ءوزى وزگەردى. كونستيتۋتسيوناليزم تاريحى پارلامەنتتىڭ شىنايى ىقپالى كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەرمەن قاتار، قوعامنىڭ وعان دەگەن سەنىمىنە دە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن دالەلدەيدى، - دەدى ول.
ينديرا اۋباكىروۆانىڭ ايتۋىنشا، جاڭا زاڭنامالىق وزگەرىستەر ساياسي پارتيالاردىڭ ءرولىن كۇشەيتىپ، ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن دە ارتتىرادى.
- بۇعان دەيىن سايلاۋ پروتسەسىندە نەگىزگى نازار جەكە كانديداتقا اۋدارىلىپ كەلسە، ەندى ساياسي پارتيانىڭ ورنى ايقىندالا ءتۇستى. سايلاۋشى تەك ادامعا عانا داۋىس بەرمەيدى. ءول وزىنىڭ ءومىرىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان يدەيالارعا، قۇندىلىقتارعا جانە سول يدەيالاردى جۇزەگە اسىراتىن كومانداعا تاڭداۋ جاسايدى. وسىلايشا، ازامات بەلگىلى ءبىر پارتيانىڭ ەلدى باسقارۋعا قانشالىقتى دايىن ەكەنىنە باعا بەرەدى. شىن مانىندە، ول تاڭداۋىن جەكە كانديداتپەن عانا ەمەس، ساياسي پارتيامەن بايلانىستىرادى، - دەدى ينديرا اۋباكىروۆا.
ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، وسى وزگەرىستەردەن كەيىن ءار كانديداتقا قويىلاتىن تالاپ تا وزگەرەدى.
- ءار كانديدات ەندى جەكە ساياسي تۇلعا عانا ەمەس، پارتيانىڭ بەت-بەينەسى. سوندىقتان ءبىر دەپۋتاتتىڭ جىبەرگەن قاتەسى بۇكىل پارتيانىڭ قاتەسى رەتىندە قابىلدانادى. ساياسي جاۋاپكەرشىلىك جەكە اداممەن عانا شەكتەلمەيدى. ول بۇكىل پارتياعا جۇكتەلەدى. پارتيا ءوز پارلامەنتتىك كومانداسى ءۇشىن تەك سايلاۋ وتكەن كۇنى ەمەس، بۇكىل وكىلەتتىك مەرزىمى بويى جاۋاپ بەرەدى، - دەدى ول.
دەپۋتاتتىڭ ورنى بوساسا، ماندات سول پارتيادا قالا ما
ينديرا اۋباكىروۆانىڭ ايتۋىنشا، جاڭا نورمالاردىڭ ءبىرى دەپۋتاتتىق مانداتتاردى تولىقتىرۋ تارتىبىنە قاتىستى. مۇنداي جاعدايدا قايتا سايلاۋ وتكىزىلمەيدى. دەپۋتاتتىڭ ورنىنا پارتيالىق تىزىمدەگى كەلەسى كانديدات كەلەدى.
- ازاماتتار بەلگىلى ءبىر ساياسي كۇشكە داۋىس بەرەدى. سوندىقتان دەپۋتاتتىڭ ورنى بوساسا، ماندات تا سول پارتيادا قالادى. وسىلايشا سايلاۋشىلاردىڭ تاڭداۋى ساقتالادى، - دەدى ينديرا اۋباكىروۆا.
كەڭەس مۇشەسىنىڭ سوزىنشە، وسىعان بايلانىستى پارتيالىق ءتىزىمنىڭ ءرولى دە وزگەرەدى.
- پارتيالىق ءتىزىم ەندى تەك سايلاۋ كۇنى عانا قاجەت بولاتىن قۇجات ەمەس. ەگەر دەپۋتات قانداي ءدا بىر سەبەپپەن مانداتىنان ايىرىلسا، ونىڭ ورنىنا پارتيالىق تىزىمدەگى كەلەسى كانديدات كەلەدى. پارتيا ءوز پارلامەنتتىك كومانداسى ءۇشىن تەك سايلاۋ كۇنى عانا ەمەس، بۇكىل وكىلەتتىك مەرزىمى بويى جاۋاپ بەرەدى، - دەدى ول.
سايلاۋشىلار تىزىمىندە نەوزگەرەدى
ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى اسەل ءجانابىلوۆا ءوز بايانداماسىندا داۋىس بەرۋ ورىندارىن ايقىنداۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرى مەن ازاماتتاردى سايلاۋشىلار تىزىمىمەن تانىستىرۋ تارتىبىنە قاتىستى ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە توقتالدى.
ونىڭ ايتۋىنشا، زاڭناماداعى جاڭا نورمالار ازاماتتاردىڭ سايلاۋ قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋ كەپىلدىكتەرىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان. بۇل وزگەرىستەر سايلاۋشىلاردىڭ داۋىس بەرۋ پروتسەسىنە قاتىسۋىن جەڭىلدەتۋگە جانە ولاردىڭ سايلاۋ قۇقىقتارىن تولىققاندى جۇزەگە اسىرۋىنا جاعداي جاساۋعا ارنالعان.
ۆاحتاداعى جۇمىسشىلار قالاي داۋىس بەرەدى
ساراپتامالىق كەڭەستە ازاماتتاردىڭ سايلاۋ قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋ كەپىلدىكتەرىن كەڭەيتۋ ماسەلەسى دە تالقىلاندى.
اسەل ءجانابىلوۆانىڭ ايتۋىنشا، زاڭناماداعى ەڭ ماڭىزدى جاڭاشىلدىقتاردىڭ ءبىرى - ۆاحتالىق ادىسپەن جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەرگە، سونداي-اق ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەيتىن وندىرىستەرى بار ۇيىمداردىڭ جۇمىسكەرلەرىنە ارنالعان سايلاۋ ۋچاسكەلەرىن قۇرۋ مۇمكىندىگىنىڭ ەنگىزىلۋى.
- داۋىس بەرۋ كۇنى مىڭداعان ازامات كەن ورىندارىندا، وندىرىستىك كاسىپورىنداردا جانە باسقا دا شالعاي ورنالاسقان نىسانداردا ەڭبەك ەتەدى. مۇنداي جاعدايلاردا وندىرىستىك پروتسەسكە زيان كەلتىرمەي جۇمىس ورنىن تاستاپ كەتۋ مۇمكىن ەمەس. سونىڭ سالدارىنان ولاردىڭ سايلاۋعا قاتىسۋعا قاتىستى كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىن ىسكە اسىرۋ وبەكتيۆتى تۇردە قيىنعا سوعاتىن، - دەدى اسەل ءجانابىلوۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا، جاڭا نورما مۇنداي ازاماتتاردىڭ سايلاۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.
- وسىلايشا، سايلاۋعا قاتىسۋداعى ۇيىمداستىرۋشىلىق كەدەرگىلەر جويىلىپ، ەڭبەك جاعدايىنا قاراماستان، ءاربىر ازاماتتىڭ سايلاۋ قۇقىقتارىن تەڭ دارەجەدە جۇزەگە اسىرۋىنا جاعداي جاسالادى، - دەدى ول.
سايلاۋ قارجىسى قالاي باقىلانادى
ساراپتامالىق كەڭەستە مەملەكەتتىك ەمەس كوزدەردەن سايلاۋدى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى دە سوز بولدى. بۇل تاقىرىپ بويىنشا كەڭەس مۇشەسى سنەجاننا يماشيەۆا توقتالىپ ءوتتى. سپيكەردىڭ ايتۋىنشا، جاڭا نورمالار ەڭ الدىمەن سايلاۋ ناۋقاندارىن جاسىرىن قارجىلاندىرۋدىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان.
- ساياسي پارتيالار مەن كانديداتتار ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن تەك زاڭدا كوزدەلگەن قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرى ارقىلى جۇرگىزۋى ءتيىس. سايلاۋ قورىنان تىس قاراجاتتى پايدالانۋعا جول بەرىلمەيدى. بۇل سايلاۋ پروتسەسىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى وزگەرىستەردىڭ ءبىرى، - دەدى ساراپتامالىق كەڭەس مۇشەسى.