اتقارۋشىلىق ءىس 21 -شىلدەدە قوزعالىپ، 7 -قىركۇيەكتە توقتاعان. الدىن الا مالىمەت بويىنشا، كومپانيا اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ اياسىنداعى مەملەكەتتىك ايىپتاۋشىنىڭ ارەكەتىنە سوتقا شاعىم تۇسىرگەن. بۇعان دەيىن سوت شەشىمىن ورىنداتۋ ءۇشىن كومپانيانىڭ مۇلكىنە تىيىم سالىنعان ەدى.
- جەكەلەگەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا NCOC كومپانياسىنان مەملەكەت پايداسىنا اقشالاي قاراجات ءوندىرىپ الۋ جونىندەگى اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدىڭ توقتاتىلا تۇرعانى تۋرالى اقپارات تارادى. ق ر ادىلەت مينيسترلىگى اتالعان اقپاراتتى ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن كەلەسىنى حابارلايدى.
قازىر NCOC كومپانياسى مەملەكەتتىك سوت ورىنداۋشىسىنىڭ ارەكەتتەرىنە شاعىمدانۋىنا بايلانىستى اتىراۋ وبلىسىنىڭ مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق اكىمشىلىك سوتى اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ ماتەريالدارىن سۇراتقان. «اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ جانە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭنىڭ 42-بابىنىڭ 13) تارماقشاسىنا سايكەس، سوت اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدى تالاپ ەتكەن جاعدايدا، اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ ونى سوت قايتارعانعا دەيىن توقتاتىلا تۇرادى، - دەپ جازىلعان ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ تۇسىندىرمەسىندە.
مينيسترلىكتەگىلەر NCOC كومپانياسىنان مەملەكەت پايداسىنا قاراجات ءوندىرىپ الۋ بويىنشا جۇمىس زاڭدا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن جالعاساتىنىن اتاپ وتكەن.
ايتا كەتۋ كەرەك، NCOC قۇرامىنا «قازمۇنايگاز» (%16,81)، Eni (16,81%) ،Shell (16,81%) ،ExxonMobil (16,81%) ،TotalEnergies (16,81%) ،CNPC (8,4%) جانە «قازاتوم ونەركاسىپ» (%1,08) كىرەدى.
بۇل داۋدىڭ باستاۋى 2023 -جىلعى تەكسەرۋگە بارىپ تىرەلەدى. NCOC نىساندارىنا 730 مىڭ تونناعا دەيىن عانا كۇكىرت ساقتاۋ رۇقسات ەتىلگەنىمەن، كونسورتسيۋم ءىس جۇزىندە 1,75 ميلليون توننا كۇكىرت ساقتاعانى انىقتالعان.
بۇدان بولەك، تابيعاتتى قورعاۋ تالاپتارىن ورىنداماۋ جانە سارقىندى سۋدى ەكولوگيالىق رۇقساتسىز اعىزۋ سياقتى زاڭ بۇزۋ فاكتىلەرى تىركەلگەن. وسىدان كەيىن قازاقستان NCOC- گە 2,3 تريلليون تەڭگە تالاپ قويعان.
NCOC بۇل تالاپپەن كەلىسپەي، ءىس اۋەلى قازاقستان سوتتارىندا قارالدى. العاشقى ساتىدا مەملەكەتتىڭ ۇستانىمى زاڭدى دەپ تانىلدى. 2026 -جىلعى ناۋرىزدا ادىلەت ۆيتسە-ءمينيسترى دانيەل ۆايسوۆ التى مەردىگەردىڭ اپەللياتسيالىق شاعىم بەرگەنىن حابارلادى. قاشاعان ينۆەستورلارى قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق شارالارىنا بايلانىستى ەكىجاقتى حالىقارالىق كەلىسىمدەرگە سۇيەنىپ، حالىقارالىق تورەلىككە جۇگىندى. ءىس ۆاشينگتونداعى ينۆەستيتسيالىق داۋلاردى رەتتەۋ جونىندەگى حالىقارالىق ورتالىقتا (ICSID) قارالاتىن بولعان، ياعني قازاقستان سوتى «مەملەكەتتىڭ تالابى زاڭدى» دەپ تانىعانىمەن، ينۆەستورلار بۇل شەشىمدى حالىقارالىق ينۆەستيتسيالىق قۇقىق تۇرعىسىنان قايتا قاراتۋعا تىرىسىپ وتىر. ICSID- دەگى حالىقارالىق تورەلىك ينۆەستورلاردىڭ قۇقىعى بۇزىلدى دەگەن ءۋاجدى راستاسا، قازاقستان ءۇشىن ماسەلە كۇردەلەنە تۇسەدى دەگەن ءسوز ەدى.
NCOC- ءدىڭ قازاقستانداعى ەكولوگيالىق داۋى جالعىز بۇل ەمەس. 2024 -جىلى كومپانيا كۇكىرتتى گازدى رۇقساتسىز جاعىپ، وندىرىستەن سارقىلعان سۋدى كاسپيگە تازارتپاي توككەنى ءۇشىن 12,4 ميلليارد تەڭگە اكىمشىلىك ايىپپۇل تولەدى. ءبىراق بۇرىنعى ايىپپۇلدار ميلليارد تەڭگەمەن ولشەنسە، جاڭا تالاپتىڭ كولەمى بىرنەشە تريلليونعا جەتىپ وتىر.
قاشاعان جوباسىنا قاتىستى كوممەرتسيالىق داۋ دا بار. ول داۋداعى ماسەلە جوبانىڭ شىعىندارىن ەسەپتەۋدىڭ اشىقتىعى مەن ادىلدىگىنە بايلانىستى. مۇناي-گاز ساراپشىسى نۇرلان جۇماعۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا، قازاقستان ينۆەستورلار جۇمساعان 13,5 ميلليارد دوللار كولەمىندەگى شىعىندى مۇنايدى ءبولۋ كەزىندە وتەلەتىن شىعىن رەتىندە ەسەپتەمەۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. سونىمەن قاتار قازاقستان قاشاعان جوباسىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە ءوندىرىس قۋاتىنا تولىق شىقپاۋى سالدارىنان 150 ميلليارد دوللارعا دەيىن تابىستان قاعىلعانىن العا تارتادى.
مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى اسقار سمايىلوۆ Kazinform تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا تالاپ سوماسىن 150 ميلليارد دوللارعا دەيىن كوتەرۋدىڭ استارىندا نە جاتقانى تۋرالى پايىمىن ايتقان ەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، باستاپقى 15 ميلليارد دوللاردى بىرنەشە تالاپپەن تۇسىندىرۋگە بولادى. ءبىرىنشىسى - قورشاعان ورتا، ەكىنشىسى - ءونىمدى ءبولۋ تۋرالى كەلىسىم (ءو ب ك) بويىنشا قازاقستان وتەگىسى كەلمەيتىن شىعىندار.
- قازاقستان تاراپى «قاشاعان جوباسى وپەراتورلار ۋادە ەتكەندەي ىركىلىسسىز جۇمىس ىستەگەن بولسا، كەيىنگى 20 جىلدا ەل قازىناسىنا 138 ميلليارد دوللار كىرىس تۇسكەن بولار ەدى» دەيتىن ءۋاجدى العا تارتىپ وتىر. مۇنايدىڭ قازىرگى باعاسى مەن تالاپ-ارىزدىڭ كولەمىنە قارايتىن بولساق، بۇل شامامەن 250 ميلليون توننا مۇناي دەگەندى بىلدىرەدى. ال كەن ورنىنداعى قازىرگى ءوندىرىستى ەسكەرە وتىرىپ، بۇل قاشاعانداعى شامامەن 15-20 جىلدىق ءوندىرىس كولەمى دەپ بولجاۋعا بولادى. مەردىگەر كومپانيالار 2005 -جىلى كوممەرتسيالىق ءوندىرىس بولادى دەپ ۋادە ەتكەن، سودان كەيىن 2008 -جىلعا شەگەردى، ودان سوڭ 2013, سوسىن 2016 -جىلعا اۋىستىردى. بۇل تۇرعىدا اتالعان سوما سونىڭ وتەمىنە سايكەس كەلەدى، ياعني، 20 جىل ءوندىرۋ دەگەنىمىز 250 ميلليون توننا جانە بۇل شامامەن 138 ميلليارد دوللار بولادى، - دەپ توپشىلايدى اسقار سمايىلوۆ.
ال Bloomberg- ءتىڭ مالىمەتىنشە، قازاقستان تاراپى قاشاعان كەن ورنىن يگەرۋشى الپاۋىت كومپانيالارعا قويعان تالاپ سوماسىن 150 ميلليارد دوللاردان 160 ميلليارد دوللارعا دەيىن ۇلعايتقان. باسىلىمنىڭ مالىمەتىنشە، قاراشىعاناق جوباسىندا دا ءونىم ءبولىسۋ كەلىسىمىن ورىنداۋ بويىنشا داۋ ءجۇرىپ جاتىر. ناقتىراق ايتساق، قازاقستان ينۆەستورلاردىڭ 2010-2018 -جىلعى شىعىندارىنا داۋ ايتىپ وتىر.
مۇناي-گاز ساراپشىسى نۇرلان جۇماعۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا، ينۆەستورلار تەندەرلىك جوبالاردىڭ بيۋدجەتىن نەگىزسىز كوبەيتىپ، شامادان تىس شىعىن كورسەتكەن. ونىڭ باعالاۋىنشا، داۋ 4-5 ميلليارد دوللاردىڭ اينالاسىندا بولىپ وتىر. ساراپشى قازاقستاننىڭ 2-4 ميلليارد دوللار وتەماقى ءوندىرىپ الۋ مۇمكىندىگى 70-90 پايىز دەپ سانايتىنىن ايتقان.
وسىلايشا قازاقستان قازىر ءىرى مۇناي جوبالارىندا تەك وندىرىلگەن مۇناي كولەمىن نەمەسە سالىق ءتۇسىمىن ەمەس، ينۆەستورلاردىڭ قانداي شىعىندى جوباعا جازعانىن، ول شىعىندى مەملەكەت قالاي وتەسكەنىن، كومپانيالاردىڭ كەلىسىمشارت مىندەتتەمەلەرىن قالاي ورىنداعانىن قايتا قاراپ جاتىر. قاشاعانداعى 2,3 تريلليون تەڭگەلىك ايىپپۇل - وسى ۇلكەن تالاستىڭ ەڭ كوزگە تۇسەتىن بولىگى.
ايتا كەتۋ كەرەك، قازاقستاندا قاشاعان كەن ورنىنىڭ شيكىزات بازاسىندا قۋاتتىلىعى جىلىنا 2,5 ميلليارد تەكشە مەتر بولاتىن جاڭا گاز وڭدەۋ زاۋىتى سالىنىپ جاتىر. قۇرىلىستى 2029 -جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اياقتاۋ جوسپارلانىپ وتىر.
شىلدەنىڭ اياعىنداعى مالىمەتكە قاراعاندا، قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ ورىندالۋ دەڭگەيى 60 پايىزعا جەتكەن. جاڭا زاۋىت جىلىنا جىلىنا 1 ميلليارد تەكشە مەتر ىلەسپە گازدى وڭدەپ، 727 ميلليون تەكشە مەتر گاز وندىرەدى.
سونداي-اق، بىلتىر جىل اياعىندا «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى مەن قىتايدىڭ «CITIC Construction Co.، Ltd» كومپانياسى اراسىندا قاراشىعاناق گاز وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ بويىنشا ىنتىماقتاستىقتىڭ بازالىق قاعيداتتارى تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلعان بولاتىن.
***
NCOC (North Caspian Operating Company) - كاسپي تەڭىزىندەگى قاشاعان، قايران جانە اقتوتى كەن ورىندارىن يگەرەتىن حالىقارالىق كونسورتسيۋمنىڭ باس وپەراتورى. جوبانىڭ نەگىزى 1993 -جىلى حالىقارالىق كونسورتسيۋم قۇرىلىپ، كاسپي قايراڭىندا گەولوگوبارلاۋ جۇمىستارى باستالعان كەزدەن باستاۋ الادى. كەيىن 1997 -جىلى قازاقستان ۇكىمەتى مەن ينۆەستورلار اراسىندا ءونىمدى ءبولىسۋ تۋرالى تاريحي كەلىسىمشارتقا (سكوبك) قول قويىلدى، ال ءدال قازىرگى اتاۋىمەن NCOC كومپانياسى 2008 -جىلدىڭ سوڭىندا جوبانىڭ ءبىرىڭعاي وپەراتورى رەتىندە رەسمي تۇردە قۇرىلىپ، جۇمىسىن باستادى.
باس وفيسى اتىراۋ قالاسىندا ورنالاسقان كومپانيا الىپ كەن ورىندارىنان مۇناي مەن گاز ءوندىرۋ پروتسەسىن تولىق باسقارادى جانە ونىڭ قۇرامىنا «قازمۇنايگاز»، Shell ،ExxonMobil ،TotalEnergies ،Eni (ءارقايسىسى %16,81- دان)، CNPC (8,4%) جانە Inpex (7,56%) سياقتى قازاقستاندىق جانە الەمدىك الپاۋىتتار كىرەدى.
اۆتورلار
ەسىمجان ناقتىباي