2-شىلدە - ديپلوماتيالىق قىزمەت كۇنىنە وراي تالاي جىل ەلشى بولعان تولەۋتاي ىسقاق ۇلىمەن قازاق ديپلوماتياسىنىڭ قالىپتاسۋى، قازاقستاننىڭ ب ۇ ۇ-عا قابىلدانۋى، حالىقارالىق قاۋىمداستىقتاعى العاشقى قادامدارى، شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋداعى كەلىسسوزدەر مەن يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ تۋرالى تاريحي شەشىمنىڭ ءمانى جايىندا اڭگىمەلەستىك.
- تولەۋتاي مىرزا، ءسىز قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى، ءتىپتى تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىنگى ۋاقىتتا دا ديپلوماتيالىق قىزمەتتىڭ باسى-قاسىندا بولدىڭىز. ول كەزدە ەلىمىزدى الەمگە تانىتۋ، جاڭادان شەت ەلدەرمەن بايلانىس ورناتۋ مىندەتى تۇردى. سول كەزەڭگە ءبىر ۋاق كوز جۇگىرتسەك، قازاقستاننىڭ العاشقى ديپلوماتى رەتىندە ەڭ اۋەلى قانداي ماسەلەنى شەشۋگە قاجىر-قايراتىڭىزدى جۇمسادىڭىز؟
- تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا بيىل، مىنە، 35 جىل تولادى. از ۋاقىت ەمەس. ءبىراق سول كەزەڭدەگى وقيعانىڭ ءبارى ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمدە. ول ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ دەربەس ديپلوماتيالىق قىزمەتى بولعان جوق. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى بولعانىمەن، ونى تولىققاندى مينيسترلىك دەۋ قيىن ەدى. قۇرامىندا بەس-التى عانا ديپلومات جۇمىس ىستەيتىن. نەگىزىنەن وداقتىق قۇرىلىمنىڭ ءبىر ءبولىمى سياقتى قىزمەت اتقاردى، سوندىقتان ەگەمەندىك العاننان كەيىن بىزگە ديپلوماتيالىق قىزمەتتى ءىس جۇزىندە جاڭادان قۇرۋعا تۋرا كەلدى.
مەن 1991 -جىلدىڭ جەلتوقسانىندا قازاقستانعا ورالدىم. وعان دەيىن كەڭەس وداعىنىڭ ديپلوماتى رەتىندە اۋعانستاندا، يراندا قىزمەت ەتتىم. ەلگە كەلگەن سوڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆ مەنى قابىلداپ، سىرتقى ساياساتتى قالىپتاستىرۋ جۇمىسىنا قاتىسۋدى تاپسىردى. «بىزدە سىرتقى ساياسات جوق، ەندى سونى بىرگە قۇرامىز. مەن ساعان كومەكتەسەمىن!» دەدى.
دايىن قۇرىلىم جوق، تاجىريبەلى ديپلوماتتار وتە از ەدى. سوندىقتان جۇمىستى كادر جيناۋدان باستادىق. ماسكەۋدە بىرگە قىزمەت ىستەگەن ارىپتەستەرىمدى قازاقستانعا شاقىرۋعا رۇقسات سۇرادىم. مۇنىمدى پرەزيدەنت تە قولدادى. بىرنەشە ايدىڭ ىشىندە ءۇش-ءتورت تاجىريبەلى ديپلومات كەلىپ، جاڭا مينيسترلىكتىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋعا كومەكتەستى.
باستاپقى كەزەڭدەر وتە اۋىر بولدى. اۋدارماشىلار جەتىسكەن جوق، حالىقارالىق كەزدەسۋلەردى ۇيىمداستىرۋ، قۇجاتتاردى دايىنداۋ، كەلىسسوزدەر وتكىزۋ سياقتى جۇمىستىڭ ءبارىن قاتار الىپ جۇرۋگە تۋرا كەلدى. سوندىقتان ديپلوماتيالىق كادرلاردى جۇيەلى تۇردە دايارلاۋعا ەرەكشە كوڭىل بولدىك.
شەت ءتىلىن مەڭگەرگەن جاستاردى ىزدەدىك. اعىلشىن، فرانسۋز، نەمىس، اراب جانە باسقا ءتىلدى بىلەتىن تۇلەكتەردى ىرىكتەپ الدىق. ءبىراق ءتىلدى مەڭگەرۋدىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز ەدى. ديپلوماتيالىق قىزمەتتىڭ ءوز ءتارتىبى بار، مۇنىڭ ءبارىن ءىس جۇزىندە ۇيرەنۋ قاجەت. سول سەبەپتى شەتەلدەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەدىك. تۇركيا، ۇلى بريتانيا، فرانسيا، بەلگيا، نيدەرلاندى، پاكىستان، يران جانە باسقا دا مەملەكەتتەرمەن كەلىسسوزدەر وتكىزدىك. سول ەلدەردىڭ مينيسترىنە قازاقستاننىڭ ەندى عانا تاۋەلسىزدىك العانىن، ديپلوماتيالىق مەكتەبىمىز ءالى قالىپتاسىپ جاتقانىن اشىق ايتتىق. قارجىلىق مۇمكىندىگىمىزدىڭ دە شەكتەۋلى ەكەنىن جاسىرعان جوقپىز.
ءسويتىپ ولار ءبىزدىڭ جاستاردى ەكى-ءۇش ايلىق تاجىريبەدەن وتكىزۋگە كەلىستى. جاس ماماندار سول ەلدەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە جۇمىس ىستەپ، ديپلوماتيالىق حاتتامامەن، كەلىسسوز جۇرگىزۋ تارتىبىمەن، ەلشىلىكتەردىڭ جۇمىسىمەن تانىستى. كەيىن سولاردىڭ كوبى قازاقستان ديپلوماتياسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلەس قوستى.
- ءسوزىڭىز اۋزىڭىزدا، ءيا، ەلدە ديپلوماتيالىق قىزمەتتى قالىپتاستىرۋدىڭ العاشقى قادامى جاسالعاننان كەيىن تۇتاس قازاقستاننىڭ الدىندا ءوزىن الەمگە تانىتۋ مىندەتى تۇردى عوي. ماعان وسى تۇس قىزىق بولىپ وتىر. شەتەلگە بارعانداعى العاشقى ساپارلار قالاي ءوتتى؟ 35 جىل بۇرىن سول كەزدەگى جاس مەملەكەتتى الەمگە تانىتۋ دا وڭاي بولماعان شىعار؟
- ارينە، وڭاي بولعان جوق. تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى ەلدىڭ جاعدايى وتە قيىن ەدى. قاراجات تاپشى بولدى. ەلشىلىكتەر اشۋ كەرەك، كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ كەرەك، شەتەلگە شىعۋ كەرەك. ءبىراق وعان مۇمكىندىك وتە شەكتەۋلى بولاتىن. ءتىپتى تاۋەلسىزدىكتى جاريالانعان كەزدە ۇلتتىق بانكتە نەبارى 8 كەلى كۇمىس قانا بولدى. قازىر سوعان سەنەر مە ەدىڭىز؟.. التىن دا، دوللار دا جوق ەدى. سول كەزدە پرەزيدەنت ەكونوميكانى كوتەرۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى ينۆەستيتسيا تارتۋ ەكەنىن جاقسى ءتۇسىندى. سوندىقتان ءبىز دە قازاقستانعا شەتەلدەن كاپيتال تارتۋدى سىرتقى ساياساتتىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى ەتىپ الدىق.
العاشقى كەزدە ەڭ الدىمەن كورشى مەملەكەتتەرگە ساپارلادىق. تۇرىكمەنستانعا، قىرعىزستانعا، رەسەيگە، بەلارۋسكە بارىپ، قولداۋ سۇرادىق. ءبىراق ولاردىڭ وزدەرى دە قيىن جاعدايدا ەدى. «وزىمىزدە دە قاراجات جوق» دەگەن جاۋاپتى ءجيى ەستيتىن بولدىق. سوندىقتان نازارىمىزدى باسقا ەلدەرگە بۇردىق. ءۇندىستانعا، پاكىستانعا، كەيىن تۇركياعا، ەۋروپا مەملەكەتتەرىنە، ا ق ش پەن كاناداعا ساپار ۇيىمداستىردىق. ءار ساپاردى بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋعا تىرىستىق. ءبىر ءىسساپار اياسىندا ەكى ەلگە بارۋدى جوسپارلايتىنبىز. مىسالى، ءۇندىستاندا ەكى كۇن بولساق، كەيىن بىردەن پاكىستانعا باردىق. يسپانياعا بارساق، يتالياعا دا جولاي سوعا سالامىز. كەيىن گەرمانياعا، فرانسياعا، بەلگياعا، چەحياعا، سلوۆاكياعا، فينلياندياعا، نورۆەگياعا، شۆەتسياعا بارىپ، كەلىسسوز جۇرگىزدىك.
ءبىراق وعان دەيىن شەتەلگە جەتۋدىڭ ءوزى قيىن ەدى. ول كەزدە قازاقستاندا قازىرگىدەي الىسقا ۇشا جونەلەتىن ۇشاقتار بولعان جوق. ماسكەۋگە قاتىنايتىن شاعىن ۇشاقتار عانا بار ەدى. ءبىر قىزىق ايتايىن، ۇزاق ساپارعا شىققاندا اقتوبەگە، اتىراۋعا، كەيدە وزبەكستانعا توقتاپ، سول جەرلەردەن جانارماي قۇيىپ الاتىن ەدىك. تەك 1993-1994 -جىلدارى عانا ۇلكەن ۇشاقتار الىنا باستادى. وعان دەيىن كەيدە ۇشاق جالدايمىز، كەيدە باسقا امالىن ىزدەيمىز. ەڭ باستىسى - جۇمىستى توقتاتپاۋ.
ءبىز قاي مەملەكەتكە بارساق تا، ەڭ الدىمەن قازاقستاندى تانىستىردىق. «ءبىز - جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتپىز. مۇنايىمىز بار، گازىمىز بار، تابيعي رەسۋرستارىمىز مول. ءبىراق ولاردى يگەرۋگە تەحنولوگيا مەن ينۆەستيتسيا قاجەت. قازاقستانعا كەلىڭىزدەر، بىرگە جۇمىس ىستەيىك!» دەپ شاقىراتىن ەدىك.
باسىندا قازاقستاندى كوپ ادام بىلە بەرمەيتىن. امەريكاعا بارعانىمىزدا «قازاقستان قاي جەردە؟»، «سىزدەردە ەلەكتر جارىعى بار ما؟»، «كولىك بار ما؟» دەگەن سۇراقتار قوياتىن. ءبىز ازىلدەپ: «جوق، تۇيەمەن جۇرەمىز» دەيتىنبىز. كەيىن: «قازاقستانعا كەلىپ، ءبارىن ءوز كوزىڭىزبەن كورىڭىز» دەپ شاقىردىق. بارعان ساپاردىڭ بارىندە ەلىمىزدىڭ تابيعي بايلىعى مەن ەكونوميكالىق الەۋەتى تۋرالى ايتىپ، اقپاراتتىق ماتەريالدار تاراتتىق. بار ۋايىمىمىز دا، ويىمىز دا قازاقستاندى وزگە جۇرتقا تانىستىرۋ ءارى ەلگە ينۆەستيتسيا تارتۋ بولدى.
- قازاقستاندى الەمگە تانىتۋدان بولەك، تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ مويىنداۋى دا ۇلكەن جۇمىس ەدى. سول جولداعى ەڭ ءىرى ىستەردىڭ ءبىرى - بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە بولۋ. بۇل ۇدەرىس قالاي ءجۇردى؟ تاۋەلسىزدىككە ەندى عانا قولى جەتكەن ەلگە حالىقارالىق ۇيىمنىڭ كوزقاراسى قانداي ەدى؟
- تاۋەلسىزدىك جاريالانعاننان كەيىن الدىمىزدا تۇرعان ەڭ ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى ەلىمىزدى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە ەتۋ بولدى. بۇل جۇمىسقا تاۋەلسىزدىك العان العاشقى كۇندەردەن-اق كىرىسىپ كەتتىك.
مەن سول كەزدە ب ۇ ۇ-عا كىرۋگە قاجەتتى قۇجاتتاردى دايىنداۋمەن اينالىستىم. 1991 -جىلدىڭ 25-جەلتوقسانىندا بارلىق قۇجاتتى ازىرلەپ، نيۋ-يورككە جىبەردىك. ءبىراق ول كەزدە قازىرگىدەي بايلانىس جوق. قازاقستاننىڭ ءوز حالىقارالىق بايلانىس جۇيەسى ءالى قالىپتاسپاعان. سوندىقتان كەڭەس وداعى كەزىندە بىرگە جۇمىس ىستەگەن ارىپتەستەرىمنىڭ كومەگىنە جۇگىندىم. رەسەيدىڭ بايلانىس ارناسى مەن ەلشىلىگى ارقىلى قۇجاتتاردى نيۋ-يورككە جەتكىزدىك. ودان كەيىن جۇمىس وتە قارقىندى ءجۇردى. وسىلايشا 1992 -جىلدىڭ 2-ناۋرىزىندا قازاقستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە بولىپ قابىلداندى.
بۇل ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى وقيعا بولدى. ويتكەنى ب ۇ ۇ-عا مۇشەلىك قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعانىن ءبىلدىردى. وسىدان كەيىن ە ق ى ۇ-عا جانە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدارعا مۇشە بولۋ جۇمىسى باستالدى.
قاي مەملەكەتكە بارساق تا، قازاقستان تۋرالى ايتىپ، جاڭا تاۋەلسىز ەلدىڭ ۇستانىمىن تۇسىندىرۋگە تىرىستىق. ەلدىڭ ەكونوميكاسى، مۇمكىندىگى، سىرتقى ساياساتى تۋرالى اڭگىمەلەستىك. قازاقستاننىڭ تابيعي رەسۋرسى، وندىرىستىك الەۋەتى، مۇناي-گاز قورى، مەتاللۋرگيا سالاسى تۋرالى جان-جاقتى اقپارات دايىنداپ، شەتەلدىك كومپانيالاردى ينۆەستيتسيا سالۋعا شاقىردىق.
سول كەزدە مەملەكەت باسشىسى دا بارلىق حالىقارالىق كەزدەسۋدە وسى ماسەلەگە ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. ءاربىر رەسمي ساپاردا قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق الەۋەتى تانىستىرىلدى. قازاقستانعا العاشقى بولىپ ءىرى ينۆەستيتسيا سالعان ەل - امەريكا قۇراما شتاتتارى.
«Chevron» كومپانياسىمەن كەلىسىم جاسالىپ، تەڭىز كەن ورنىن يگەرۋ باستالدى. بۇل قازاقستان ءۇشىن اسا ماڭىزدى تاريحي شەشىمدەردىڭ ءبىرى ەدى. ويتكەنى وسىدان كەيىن ەلىمىزگە باسقا دا حالىقارالىق مۇناي كومپانيالارى كەلە باستادى. بريتانيا، يتاليا، فرانسيا، نورۆەگيا، جاپونيا جانە باسقا مەملەكەتتەردىڭ ءىرى كومپانياسى كاسپيي قايراڭىنداعى جوبالارعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ، ينۆەستيتسيا سالدى.
ءسويتىپ ەكونوميكا بىرتىندەپ جاندانا باستادى. ءبىز حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىمەن جۇمىس ىستەدىك، نەسيە تارتتىق، جاڭا وندىرىستەردى ىسكە قوستىق. مۇناي سالاسىنا كەلگەن ينۆەستيتسيا كەيىن مەملەكەتتىك بيۋدجەت كىرىسىنىڭ ارتۋىنا مۇمكىندىك بەردى. ەكونوميكا نىعايعان سايىن جاڭا ينفراقۇرىلىم سالىندى، ەلدىڭ دە مۇمكىندىگى كەڭەيە ءتۇستى.
كەيىن مۇنايدان تۇسەتىن تابىستى بولاشاق ءۇشىن جيناقتاۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى. وسىلايشا ۇلتتىق قور قۇرىلدى. بۇل دا ستراتەگيالىق تۇرعىدان ماڭىزدى شەشىم ەدى. قازىر ونىڭ تيىمدىلىگىن كورىپ وتىرمىز. قيىن كەزەڭدەردە، تابيعي اپاتتار مەن باسقا دا توتەنشە جاعدايلاردا مەملەكەت ءدال وسى قوردىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانىپ كەلەدى. سوندىقتان تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلداردا قابىلدانعان ەكونوميكالىق شەشىمدەردىڭ تاريحي ماڭىزى زور دەپ ەسەپتەيمىن.
- جاڭا عانا تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارداعى ەكونوميكالىق شەشىمدەردىڭ ماڭىزىنا توقتالىپ ءوتتىڭىز. سول كەزەڭدە قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسي باعىتىن ايقىنداعان تاعى ءبىر تاريحي شەشىم قابىلدانعان ەدى. ول - قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋى. بۇگىنگى گەوساياسي جاعداي تۇرعىسىنان سارالاپ قاراعاندا، بۇل شەشىم قانشالىقتى دۇرىس بولدى دەپ ويلايسىز؟
- مەنىڭ ويىمشا، بۇل دۇرىس شەشىم بولدى. سول كەزدە يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ ماسەلەسى وتە ۇزاق تالقىلاندى. ا ق ش-پەن، رەسەيمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزدىك. قارۋدى رەسەيگە قايتارۋ تۋرالى شەشىم وڭاي قابىلدانعان جوق. اقىرىندا 1994 -جىلى ءتيىستى قۇجاتتارعا قول قويىلىپ، اتالعان ماسەلە تولىعىمەن شەشىلدى.
يادرولىق قارۋدان باس تارتقاننان كەيىن قازاقستان حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ ۇلكەن قولداۋىنا يە بولدى. دۇنيەجۇزىلىك بانكتەن، رەسەيدەن، ا ق ش-تان جانە باسقا دا مەملەكەتتەردەن يادرولىق پوليگوننىڭ زارداپتارىن جويۋعا، ءتۇرلى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا قارجى تارتتىق. مەن سول كەزدە سىرتقى ىستەر ءمينيسترى رەتىندە وسى كەلىسسوزدەرگە اتسالىستىم. ا ق ش-قا دا بىرنەشە رەت بارىپ، قازاقستاننىڭ ۇستانىمىن تۇسىندىردىك، ديپلوماتيالىق بايلانىستاردى نىعايتتىق. كەيىن ەۋروپا ەلدەرىمەن، رەسەيمەن، ۇندىستانمەن، پاكىستانمەن جانە باسقا مەملەكەتتەرمەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا كىرىستىك. ويتكەنى تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلداردا ءبىز ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى ەكونوميكامىزعا ينۆەستيتسيا تارتۋ بولدى. ەگەر قازاقستان يادرولىق قارۋدى وزىندە ساقتاپ قالعاندا، بۇعان قول جەتكىزۋ وتە قيىن بولار ەدى. شەتەلدەن ينۆەستيتسيا كەلمەس ەدى. حالىقارالىق كومپانيالار دا، قارجى ينستيتۋتتارى دا قازاقستانمەن جۇمىس ىستەۋگە اسىقپاس ەدى. بۇل ا ق ش-تىڭ دا باستى تالاپتارىنىڭ ءبىرى بولدى. ولار يادرولىق قارۋدان باس تارتقان جاعدايدا عانا قازاقستانعا ينۆەستيتسيا تارتۋ جەڭىلدەپ، حالىقارالىق كومپانيالارمەن جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك اشىلاتىنىن اشىق مالىمدەدى.
ارينە، ءبىز يادرولىق قارۋدان باس تارتقاندا، قاۋىپسىزدىك كەپىلدىكتەرىن دە الدىق. سول كەزدە بۇل ماڭىزدى فاكتور بولدى. ءبىراق بۇگىنگى الەمدىك احۋالعا قاراپ، مۇنداي كەپىلدىكتەردىڭ ءاردايىم جۇمىس ىستەي بەرمەيتىنىن كورىپ وتىرمىز. سوعان قاراماستان مەن سول كەزدەگى شەشىمدى ءالى دە دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن.
ەگەر ءبىز يادرولىق قارۋدى ساقتاپ قالعاندا، حالىقارالىق وقشاۋلانۋعا ۇشىراۋىمىز مۇمكىن ەدى. سولتۇستىك كورەيانىڭ جاعدايىن قاراڭىز. ەلگە ينۆەستيتسيا تارتۋ تۇرماق، حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جۇمىسىنا تولىققاندى قاتىسا الماي وتىر. قازاقستان دا سونداي جاعدايعا تاپ بولۋى مۇمكىن ەدى. ال ءبىز يادرولىق قارۋدان باس تارتقاننان كەيىن ەلىمىزگە ينۆەستيتسيا اعىلا باستادى، حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىمەن جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك تۋدى. بۇل قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا جانە الەمگە ەسىگى اشىق مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋىنا جول سالدى.
- تۇسىنىكتى. قازاقستاننىڭ ب ۇ ۇ-عا قابىلدانۋ ۇدەرىسىنە تىكەلەي قاتىسقانىڭىزدى ايتتىڭىز. سودان بەرى ۇيىمنىڭ ءرولى دە، حالىقارالىق احۋال دا ايتارلىقتاي وزگەردى. قازىر ءىرى دەرجاۆالاردىڭ اراسىنداعى قايشىلىقتار كۇشەيىپ، ب ۇ ۇ-نىڭ قاقتىعىستاردى شەشۋدەگى الەۋەتى سىنعا ۇشىراپ وتىر. سىزدىڭشە، وسى ۇيىمنىڭ بەدەلىن ساقتاۋ ءۇشىن قانداي رەفورمالار قاجەت؟
- بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قۇرىلعانىنا 80 جىلدان استى. ارينە، وعان رەفورما كەرەك. الەم تۇبەگەيلى وزگەردى، ال ۇيىمنىڭ قۇرىلىمى سول قالپىندا قالىپ وتىر. سوندىقتان ب ۇ ۇ-نى رەفورمالاۋ ماسەلەسى بۇرىننان كوتەرىلىپ كەلەدى. دەسە دە، مۇنداي وزگەرىستەردى جۇزەگە اسىرۋ وڭاي ەمەس. سەبەبى ب ۇ ۇ-نىڭ شتاب-پاتەرى ا ق ش-تا ورنالاسقان. ۇيىمنىڭ نەگىزگى قارجىلاندىرۋشىلارىنىڭ ءبىرى دە - امەريكا قۇراما شتاتتارى. سوندىقتان ۇيىمنىڭ شەشىمدەرىنە ءىرى دەرجاۆالاردىڭ ىقپالى سەزىلەتىنى جاسىرىن ەمەس.
مىسالى، يراكتاعى، ليۆياداعى، كەيىنگى يراننىڭ توڭىرەگىندەگى وقيعالارعا قاتىستى ب ۇ ۇ-نىڭ ۇستانىمى ءجيى سىنعا ۇشىرادى. وسىنداي جاعدايلار ۇيىمنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى سۇراقتاردىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر. سوندىقتان ب ۇ ۇ قانداي دا ءبىر مەملەكەتتىڭ ىقپالىنان بارىنشا تاۋەلسىز جۇمىس ىستەۋى كەرەك دەپ ويلايمىن.
ەڭ الدىمەن، قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە رەفورما قاجەت. بۇل ماسەلەنى پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقايەۆ تا كوتەردى. ونىڭ ايتۋىنشا، قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قۇرامى كەڭەيىپ، ازيا، لاتىن امەريكاسى سياقتى وڭىرلەردەن جاڭا تۇراقتى مۇشەلەر قوسىلۋى كەرەك. مىسالى، ءۇندىستان مەن برازيليا سياقتى مەملەكەتتەردىڭ وكىلدىگىن كۇشەيتۋ قاجەت. ويتكەنى قازىرگى الەم بۇرىنعىدان الدەقايدا وزگەردى، ال حالىقارالىق قاۋىپسىزدىككە قاتىستى شەشىمدەر دە سوعان ساي قابىلدانۋعا ءتيىس.
بۇعان دەيىن ب ۇ ۇ-نىڭ قىزمەتىن جاڭعىرتۋعا قاتىستى باسقا دا ۇسىنىستار ايتىلدى. ماسەلەن، 2010 -جىلى استانادا وتكەن سامميت كەزىندە ۇيىمنىڭ كەيبىر قۇرىلىمدارىن ازياعا كوشىرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ جونىندە باستاما كوتەرىلگەن ەدى. مۇنداي ۇسىنىستاردىڭ ماقساتى - ب ۇ ۇ قىزمەتىن ءبىر وڭىرگە عانا تاۋەلدى ەتپەي، ونى حالىقارالىق ۇيىم رەتىندە تەڭگەرىمدى دامىتۋ. ءبىراق بۇل باستامالار ازىرگە جۇزەگە اسقان جوق. سوندىقتان ب ۇ ۇ ءوزىنىڭ بەدەلى مەن ىقپالىن ساقتاپ قالعىسى كەلسە، ۋاقىت تالابىنا ساي رەفورمالار جۇرگىزۋى كەرەك.
- تاۋەلسىز قازاقستاندى العاش تانىعان، مويىنداعان مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى تۇركيا عوي. بۇگىندە تۇركى مەملەكەتتەرى اراسىنداعى بايلانىس جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلىپ كەلە جاتقانى ءجيى ايتىلادى. قالاي ويلايسىز، تۇركى ىنتىماقتاستىعى مادەني جاقىندىقتان گورى، ناقتى ساياسي جانە ەكونوميكالىق كۇشكە اينالۋى مۇمكىن بە؟
- مەنىڭشە، مۇنداي مۇمكىندىك بار. سوڭعى جىلدارى تۇركى مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق ايتارلىقتاي كۇشەيدى. مەملەكەت باسشىلارى تۇراقتى كەزدەسىپ، ورتاق باستامالاردى تالقىلاپ كەلەدى. بۇل - وڭ ءۇردىس.
ءبىزدى ەڭ الدىمەن ورتاق تاريح، ءتىل مەن مادەنيەت جاقىنداستىرادى. تۇركياعا قىزمەت بابىمەن تالاي رەت باردىم. سوندا تۇرىك ارىپتەستەرىمىزدىڭ قازاق جەرىنە دەگەن ەرەكشە ىقىلاسىن ءوز كوزىممەن كوردىم. ولار قازاقستاندى تاريحي وتانى دەپ قابىلدايدى. تۇركىستانعا كەلگەندە، تۇرىكتەر قازاق توپىراعىنا تاعزىم جاساپ، ەرەكشە قۇرمەت كورسەتكەن ساتتەردىڭ دە كۋاسى بولدىم. بۇل - جاي عانا سيمۆوليكالىق ارەكەت ەمەس. كەرىسىنشە ادام ساناسىندا تاريحي جادتىڭ ساقتالعانىن بىلدىرەدى.
ارينە، مۇنداي جاقىندىقتىڭ ءوزى ساياسي نەمەسە ەكونوميكالىق بىرلەستىككە اۆتوماتتى تۇردە الىپ كەلەدى دەۋگە بولمايدى. ول ءۇشىن ورتاق مۇددە، ءوزارا سەنىم جانە تۇراقتى ەكونوميكالىق بايلانىس قاجەت. ءبىراق تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ىنتىماقتاستىعى الداعى ۋاقىتتا تەرەڭدەي بەرەدى دەپ ويلايمىن. ونىڭ ناقتى قانداي دەڭگەيگە جەتەتىنىنۋاقىت كورسەتەدى.
- تاۋەلسىز قازاقستان ديپلوماتياسىنىڭ قالىپتاسۋىنا قاتىسقان تۇلعا رەتىندە، قازىرگى جاس ديپلوماتتار قانداي تاريحي ساباق الىپ، قانداي قاعيداتتاردى ۇستانۋى كەرەك دەپ ويلايسىز؟
- ديپلومات قانداي جاعدايدا دا رەاليست بولۋى قاجەت. ءبىز ءوز مۇمكىندىگىمىزدى دۇرىس باعالاۋىمىز كەرەك. قازاقستان - ورتا دەرجاۆا. حالقىمىزدىڭ سانى دا كوپ ەمەس. سوندىقتان «ءبىز بارىنەن كۇشتىمىز» دەگەن ۇرانمەن ەمەس، سالقىنقاندى ساياساتپەن ءجۇرۋىمىز كەرەك.
ەكىنشى ماڭىزدى نارسە - بارلىق مەملەكەتكە قۇرمەتپەن قاراۋ. ءبىز ءار ەلمەن تەڭ دارەجەدە سويلەسىپ، ءوزارا سەنىمگە نەگىزدەلگەن قارىم-قاتىناس ورناتۋعا ۇمتىلۋىمىز كەرەك. كەلىسسوزدە قارسى تاراپتىڭ پىكىرىن تىڭداپ، ساياسي، ەكونوميكالىق جانە باسقا دا سالالاردا ەكى جاققا دا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق ورناتۋدىڭ جولىن ىزدەۋ قاجەت. ديپلوماتيانىڭ ماقساتى - تەك ءوز ەلىڭە پايدا اكەلۋ ەمەس، سەرىكتەسكە دە ءتيىمدى شەشىم ۇسىنا ءبىلۋ.
سونىمەن بىرگە ديپلوماتتىڭ ەڭ باستى مىندەتى - ءوز مەملەكەتىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋ. ءوز جەرىن، حالقىن، ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن قورعاۋ - ديپلوماتتىڭ الدىنداعى نەگىزگى جاۋاپكەرشىلىك. ءبىراق ونى كۇشپەن ەمەس، سوزبەن، كەلىسسوزبەن، ءتۇسىندىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ كەرەك. ديپلوماتيا دەگەنىمىز - سويلەسۋ، پىكىر الماسۋ، ءبىر-ءبىرىن ءتۇسىنۋ.
ءبىز حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ، بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مۇشەسىمىز. سوندىقتان سىرتقى ساياساتىمىزدىڭ نەگىزگى قاعيداتى - بەيبىتشىلىك. ءبىز ەشكىمگە اگرەسسيا جاسامايمىز، ەشكىمنىڭ جەرىنە دە، بايلىعىنا دا كوز تىكپەيمىز. بۇل ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزدا دا، تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى ۇستانعان ساياساتىمىزدا دا ايقىن كورىنىس تاپقان.
كەز كەلگەن ماسەلەنى كەلىسسوز ارقىلى شەشۋگە ۇمتىلۋ كەرەك. قارۋعا جۇگىنۋ، كۇش كورسەتۋ، بىرەۋگە قوقان-لوقى جاساۋ ديپلوماتيانىڭ جولى ەمەس. ارينە، ەگەر ەلىمىزگە قاۋىپ تونسە، مەملەكەت ءوزىن قورعاۋعا مىندەتتى. ءبىراق بارلىق باسقا جاعدايدا ماسەلەنىڭ شەشىمى - كەلىسسوز.
تاعى ءبىر ماڭىزدى ساباق - مەملەكەتىمىزدىڭ ابىرويىن قورعاۋ. ەگەر بىرەۋ قازاقستان تۋرالى نەگىزسىز پىكىر ايتىپ، اۋماقتىق تۇتاستىعىمىزعا كۇمان كەلتىرسە، وعان مىندەتتى تۇردە ديپلوماتيالىق جولمەن جاۋاپ بەرىلۋى كەرەك.
- ۋاقىتىڭىزدى ءبولىپ، سۇحبات بەرۋگە كەلىسكەنىڭىز ءۇشىن كوپ راقمەت!
اۆتور
نازەركە سۇيىندىك