استانادا وتكەن حالىقارالىق سيمپوزيۋم اياسىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ماقسات الپىسبەس التىن وردا فەنومەنى، ونىڭ الەمدىك ەكونوميكاداعى ءرولى جانە كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ بۇل تاقىرىپتى تۇمشالاۋ سەبەپتەرى تۋرالى وزىندىك پايىمىمەن Jibek Joly تەلەارناسىنىڭ «بۇگىن. LIVE» باعدارلاماسىندا ءبولىستى.
ۇزاق ۋاقىت بويى التىن وردا تاقىرىبى ساياسي-يدەولوگيالىق سەبەپتەرگە بايلانىستى جابىق بولىپ كەلدى. كەڭەس وكىمەتى بۇل كەزەڭدى تەك «باسقىنشىلىق» رەتىندە كورسەتۋگە تىرىستى، ءتىپتى الكەي مارعۇلان سياقتى ءىرى عالىمدارعا بۇل باعىتتى زەرتتەۋگە تىيىم سالىپ، قولحات العان. بۇگىندە سول تاريحي ادىلەتتىلىك قايتا ورناپ جاتىر.
- التىن وردانى ءبىز تەرىس كوزقاراسپەن، باسقىنشىل ەل بولعان دەپ قابىلداپ كەلدىك. ءبىراق «باسقىنشىل» دەگەن انىقتاما دۇرىس ەمەس. تۇركى بيلەۋشىلەرى وزدەرىنە تيەسىلى اۋماقتاردا قايتادان ءوز بيلىگىن ورناتۋ ماسەلەسىمەن اينالىسقان. شىڭعىس قاعان تەك ءوزى باعىندىرعان جەرلەردى ءتورت ۇلكەن مەملەكەتكە بولۋمەن اينالىستى. جوشى ۇلىسى نەگىزىنەن تۇركى قاۋىمدارىنىڭ باسىن قايتا بىرىكتىرىپ، ءبىرتۇتاس بيلىككە الىپ كەلگەن مەملەكەت دەپ قابىلداۋىمىز كەرەك، - دەيدى ماقسات الپىسبەس.
تاريحشى التىن وردانىڭ الەمدىك ەكونوميكاداعى ترانزيتتىك رولىنە ەرەكشە توقتالدى. ۇلى گەوگرافيالىق اشۋلارعا دەيىن بۇكىل الەمدىك ساۋدا قۇرلىق ارقىلى، دالىرەك ايتقاندا، قازاقستان اۋماعىمەن وتكەن.
حانبالىقتان شىققان كەرۋەندەر قازاق دالاسى ارقىلى قىرىمعا، قارا تەڭىزگە جانە كىشى ازياعا (وسمان يمپەرياسى جەرلەرىنە) دەيىن ەركىن قاتىناعان.
مەملەكەتتىڭ قۋاتى ساۋدا ساياساتىنا بايلانىستى بولدى. التىن وردا بۇعان دەيىنگى قاراحانيدتەر مەملەكەتىنىڭ اقشا شىعارۋ، كەرۋەن سارايلار سالۋ ءداستۇرىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى، ءتىپتى، پرەزيدەنت ءوز سوزىندە اتاپ وتكەن «يام» (پوشتا-بەكەت) جۇيەسى دە وسى حالىقارالىق ساۋدانىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن جەدەلدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەدى.
التىن وردا تاريحىن زەرتتەۋدەگى تاعى ءبىر كۇردەلى ماسەلە - ورتاعاسىرلىق دەرەكتەردىڭ سيپاتى. ول زاماندا پارسى ءتىلى «لينگۆا فرانكو» (حالىقارالىق ءتىل) قىزمەتىن اتقاردى. الايدا اراب جانە پارسى ءتىلدى اۆتورلاردىڭ كوبى جاۋلانعان ەلدەردىڭ وكىلدەرى بولعاندىقتان، ءوز ەڭبەكتەرىندە شىڭعىس حاندى جانە ونىڭ ۇرپاقتارىن ادەيى قارالاپ، جاۋىز ەتىپ كورسەتۋگە تىرىسقان. كەڭەستىك تاريحناما ءدال وسى تۇستاردى ۇلكەيتىپ پايدالاندى.
تاريحشى قازىرگى تاڭدا قازاقستانعا ورتا عاسىرلىق ماتىندەرمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەي الاتىن شىعىستانۋشىلار، ارابتانۋشىلار مەن تۇركولوگتاردان تۇراتىن وزىندىك مەتودولوگيالىق مەكتەپ قاجەت دەپ سانايدى.
- بىزدە كەڭەستىك مەكتەپ اياسىندا قالىپتاسقان تاپتىق كۇرەس، ماركسيستىك ءىلىم مەن ەۋروپالىق كوزقاراس باسىم بولدى. ال الەم تاريحناماسىنا قاراساق، ادامزات تاريحى بيلەۋشى ساياسي اۋلەتتەردىڭ تاريحىمەن جازىلادى. مىسالى، قىتايدا يۋان، مين، تسين پاتشالىقتارىنىڭ تاريحى وسىلاي حاتتالعان. ءبىز دە وز دەرەكتەرىمىزدى قايتا ءتىرىلتۋىمىز كەرەك، - دەپ اتاپ ءوتتى پروفەسسور.
بۇگىندە قازاقستاننىڭ ءوز الدىنا تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە تاريحي داستۇرلەرىنىڭ ەرتەدەن جالعاسىپ كەلە جاتقانىن الەمگە تانىتۋ - باستى ستراتەگيالىق مىندەت. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ بۇل باعىتقا ايرىقشا كوڭىل ءبولۋى كوپتەن بەرى شەشىلمەي كەلگەن ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتتى.
- قازاقستان ءوز الدىنا قازاق حاندىعىنىڭ مۇراگەرى ەكەنىن الەمگە تانىتتىق. ال ەندىگى سول قازاق حاندىعىنىڭ ءوز باستاۋلارى جوشى ۇلىسىنان، التىن وردادان باستالاتىنىن كورسەتۋىمىز كەرەك. ونى تاريحي قۇجاتتارمەن، بۇلتارتپاس ايعاقتارمەن عانا الەمگە كورسەتە الامىز. قۇقىق تانۋشىلار قوعام ىشىندەگى زاڭدىلىقتى قاداعالاسا، تاريحشىلار ءاربىر مەملەكەتتىڭ تاريحي تۇرعىداعى زاڭدىلىعىن دالەلدەپ بەرەتىن نەگىزگى ماماندار، - دەدى ماقسات الپىسبەس.
ماماننىڭ پىكىرىنشە، بۇل جيىن جىل سايىن وتكىزىلەتىن تۇراقتى فورۋمعا اينالىپ، الەمدىك دەڭگەيدەگى مىقتى عالىمداردىڭ باسىن قوساتىن جانە التىن وردا تاريحىنا قاتىستى ىرگەلى عىلىمي تۇجىرىمدار جاسايتىن نەگىزگى ورتالىققا اينالۋعا ءتيىس.
ەسكە سالا كەتەيىك، ەلوردادا التىن وردا تاريحىنا ارنالعان حالىقارالىق سيمپوزيۋم باستالعان بولاتىن.
جيىندا قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ التىن وردا تاريحىنا ارنالعان حالىقارالىق سيمپوزيۋمدا سويلەگەن ءسوزىنىڭ تولىق ءماتىنىن بەرگەن ەدىك.