- قۇرمەتتى پرەزيدەنت مىرزا! كەيىنگى ەكى جىلدا ءسىزدىڭ جانە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ءتوراعاسى شي جينپيڭنىڭ باسشىلىعىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ماڭگىلىك جان-جاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك ودان ءارى نىعايىپ، جاڭا مازمۇنمەن تولىعا ءتۇستى. ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ قازىرگى دامۋ دەڭگەيىن ءسىز قالاي باعالايسىز؟
-قىتاي- قازاقستانمەن دوستاس ەل، الداعى ۋاقىتتا داوسى نيەتتەن اينىمايمىز. ءبىزدى ورتاق شەكارا مەن عاسىرلاردان تامىر تارتاتىن قارىم-قاتىناس بايلانىستىرادى.
تاريح ەلدەرىمىزدىڭ تاعدىرىن ءبىر ارناعا توعىستىردى. ءبىر-بىرىمىزگە قولداۋ كورسەتىپ، حالىقتارىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىنا قاراي ۇمتىلىپ كەلەمىز. قازاق حالقى «جولى ءبىردىڭ - جۇگى ءبىر» دەيدى.
ءبىز قىتايمەن دوستىقتى جوعارى باعالايمىز. ەكى ەلدىڭ ءوزارا ىقپالداستىعى حالىقتارىمىزدىڭ ماقسات-مۇراتتارىنا ساي كەلەدى ءارى ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن ماڭىزدى فاكتور سانالادى.
قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلگەنى قۋانتادى.
قازاقستانعا دەگەن ىزگى نيەتى جانە ەلىمنىڭ ەۋرازياداعى ىقپالدى دەرجاۆا رەتىندەگى ماڭىزىن باعالاعانى ءۇشىن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ءتوراعاسى شي جينپيڭگە شىنايى ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. ءوزارا تۇراقتى ساياسي ديالوگ قازاق-قىتاي ستراتەگيالىق سەرىكتەستىگىنىڭ وزەگىنە اينالدى.
كەزدەسۋلەرىمىز ءاردايىم اشىق ءارى ءوزارا سەنىمگە نەگىزدەلگەن راۋىشتە وتەدى. ءبىز ەكىجاقتى كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى ماسەلەلەردى جان-جاقتى تالقىلاپ، وڭىرلىك جانە جاھاندىق دامۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا ۇستانىمدارىمىزدى ايتىپ وتىرامىز.
ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتىڭ مۇنداي سيپاتى ديپلوماتيالىق فورمۋلادان الدەقايدا كەڭ ۇعىم. بۇل، شىن مانىندە، ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى، ساياسي ديالوگتى تەرەڭدەتۋ، حالىقارالىق ارەناداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى كۇشەيتۋ مەن گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى كەڭەيتۋ ءىس-شارالارىن قامتيدى. سونداي-اق اتالعان باعىتتاعى جۇيەلى ءارى قاجىرلى جۇمىس تاتۋ كورشىلىكتى نىعايتۋدى كوزدەيدى.
ستراتەگيالىق سەرىكتەستىگىمىزدىڭ جان-جاقتى سيپات العانىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. ول ساۋدا، ينۆەستيتسيا، ەنەرگەتيكا مەن كولىكتەن باستاپ، ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا، اۋىل شارۋاشىلىعى، تسيفرلاندىرۋ، مەديتسينا، عىلىم، ءبىلىم جانە مادەنيەتكە دەيىنگى بارلىق نەگىزگى سالانى قاراستىرادى.
بۇعان ساۋدا-ساتتىق كولەمىنىڭ رەكوردتىق مەجەلەردى ەڭسەرۋى ايقىن دالەل بولا الادى. 2025-جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اتالعان كورسەتكىش 11 پايىزعا ارتىپ، 50 ميلليارد دوللارعا جۋىقتادى. بيىل العاشقى التى ايدا تاۋار اينالىمى 27,2 ميلليارد دوللارعا جەتىپ، شامامەن 25 پايىزعا ءوستى. قىتاي قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا سەرىكتەستەرىنىڭ كوشىن باستاپ تۇر.
تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلەگە نازار اۋدارعىم كەلەدى. ءبىز ساۋدا كولەمىنىڭ ارتۋىنا عانا ەمەس، ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ قۇرىلىمىن وزگەرتۋگە دە مۇددەلىمىز.
الەم ەكونوميكاسىنىڭ قازىرگى بەتالىسى نەگىزىنەن شيكىزاتقا ارقا سۇيەيتىن مودەلدەن ونەركاسىپتىك جانە تەحنولوگيالىق كووپەراتسياعا بىرتىندەپ كوشۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل ءۇشىن بىرلەسكەن ءىرى وندىرىستەر قۇرىپ، تەرەڭ وڭدەۋدى دامىتۋ، قوسىلعان قۇنى جوعارى ءونىم شىعارۋدى ۇلعايتۋ جانە وزىق تەحنولوگيالار ترانسفەرىن جۇزەگە اسىرۋ كەرەك.
اتالعان باعىتتاعى ىنتىماقتاستىقتىڭ الەۋەتى زور. بۇل ۇستانىمدى قىتايلىق سەرىكتەستەرىمىزدىڭ دە قولدايتىنى قۋانتادى.
كولىك جانە لوگيستيكا سالاسى ستراتەگيالىق سيپاتقا يە. قازاقستان - توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسقان ەل. قىتايلىق سەرىكتەستەرىمىزبەن بىرگە وسى گەوگرافيالىق ارتىقشىلىقتى تۇتاس ەۋرازياداعى زاماناۋي كولىك- لوگيستيكا ينفراقۇرىلىمىنا اينالدىرىپ كەلەمىز.
«ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول» مەگاجوباسىن دامىتۋ، ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعدارىن ىلگەرىلەتۋ، جاڭا تەمىرجول جەلىلەرىن سالۋ، قۇرعاق پورتتار مەن لوگيستيكالىق تەرمينالداردى كەڭەيتۋ، شەكارالىق ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى كولىك بايلانىستارىنىڭ مۇلدە جاڭا جۇيەسىن قالىپتاستىرادى.
ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ تەحنولوگيالىق باعىتى دا ەرەكشە ماڭىزعا يە بولىپ وتىر. قىتاي جاساندى ينتەللەكت، تسيفرلىق تەحنولوگيالار، روبوت تەحنيكاسى، جاڭا ەنەرگيا كوزدەرى جانە جوعارى تەحنولوگيالىق ءوندىرىس سالالارىندا الەمدە كوش باستايدى. قازاقستان دا جەدەل سيفرلىق ترانسفورماتسيا باعىتىن ۇستانادى.
جۋىردا جاساندى ينتەللەكت جونىندەگى دۇنيەجۇزىلىك كونفەرەنتسياعا قاتىسۋ ءۇشىن شانحايعا ساپارمەن بارىپ، قىتايدىڭ جەتەكشى تەحنولوگيالىق كومپانيالارىنىڭ باسشىلارىمەن مازمۇندى كەزدەسۋلەر وتكىزدىم.
سيفرلىق ەكونوميكا، زياتكەرلىك ءوندىرىس، ەلەكتروندىق كوممەرتسيا، عىلىمي زەرتتەۋلەر جانە كادر دايارلاۋ سالالارىندا بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا قوس تاراپ تا نيەتتى. الداعى جىلدارى ەلوردامىزدا دارىندى بالالارعا ارنالعان قازاق-قىتاي جاساندى ينتەللەكت مەكتەبىن اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
تەحنولوگيا قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا كەزەڭىندەگى اسا ماڭىزدى باعىتتاردىڭ بىرىنە اينالادى.
ەكى ەل حالىقارالىق ارەنادا دا بەلسەندى ءارى قارقىندى ىقپالداستىق ورناتقان. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ نەگىزگى ءرولىن نىعايتۋ، حالىقارالىق قۇقىق قاعيداتتارىن قورعاۋ، مەدياتسيا مەن شىنايى كوپجاقتىلىقتى ىلگەرىلەتۋ، سونداي-اق قاقتىعىستاردى بەيبىت جولمەن رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ۇستانىمدارىمىز ۇقساس.
قازاقستان «ءبىر قىتاي» ساياساتى مەن مەملەكەتتەردىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى قاعيداتىن قولدايدى.
ب ۇ ۇ، ش ى ۇ جانە اوسشك اياسىنداعى ىقپالداستىعىمىز جالعاسا بەرەدى. قازاقستان «ورتالىق ازيا - قىتاي» فورماتىنداعى ىنتىماقتاستىقتى تولىق قۇپتايدى.
كەلەسى جىلى ەلدەرىمىز اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قاتىناستاردىڭ ورناعانىنا 35 جىل تولادى. تاريح ءۇشىن قاس-قاعىم ءسات سانالاتىن كەزەڭدە ەلدەرىمىز تولايىم تابىسقا قول جەتكىزدى.
جوعارى دەڭگەيدەگى ساياسي سەنىمنىڭ ورناۋى، حالىقتارىمىزدىڭ دوستىق پەن ىنتىماقتاستىققا دەگەن شىنايى ۇمتىلىسى ىلگەرىلەۋ جولىنداعى بىرەگەي مۇمكىندىكتەرگە باستايدى. الدىمىزدا اۋقىمدى مىندەتتەر تۇر، ءبىز مۇنى تولىق ىسكە اسىرامىز. ءوزارا ساۋدا كولەمىن 100 ميلليارد دوللارعا دەيىن جەتكىزىپ، ەكونوميكالىق بايلانىس ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەت.
قازاقستان قىتايمەن ماڭگىلىك جان-جاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى دايەكتى تۇردە نىعايتىپ، ونىڭ مازمۇنىن بايىتا تۇسۋگە جانە ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا باعىتتارىن ايقىنداۋعا دايىن.
ەكى ەل قارىم-قاتىناسىنىڭ بولاشاعى جارقىن ەكەنىنە كامىل سەنەمىن. ويتكەنى حالىقتارىمىزدىڭ قالاۋى - وسى. قىتايدىڭ «ادامدار كۇش بىرىكتىرسە، تايشان تاۋىن دا ورنىنان قوزعايدى» دەگەن دانا ءسوزى بار.
- ەۋرازيا ورتالىعىندا ورنالاسقان قازاقستان «ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول» باستاماسىن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرۋداعى ماڭىزدى سەرىكتەس سانالادى. كەيىنگى جىلدارى قازاقستان مەن قىتاي وتكىزۋ بەكەتتەرىن جاڭعىرتۋ، «اقىلدى كەدەن» جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ جانە تسيفرلىق لوگيستيكانى دامىتۋ باعىتتارىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا تەتىكتەرىن بەلسەندى تۇردە ىسكە قوسىپ كەلەدى. سونداي-اق ترانسشەكارالىق تەمىرجول تاسىمالدارى مەن حالىقارالىق كولىك دالىزدەرىن دامىتۋدا ايتارلىقتاي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋدە. ەكى ەلدىڭ كولىك بايلانىسىن نىعايتۋ جانە لوگيستيكالىق دالىزدەردى دامىتۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق كەلەشەگىن قالاي باعالايسىز؟ بۇل ىقپالداستىق قازاقستاننىڭ وڭىرلىك كولىك-لوگيستيكا حابى رەتىندەگى ءرولىن ودان ءارى نىعايتۋعا قالاي ىقپال ەتەدى؟
- الگىندە ايتقانىمداي، ەلىمىزدىڭ كولىك- لوگيستيكا الەۋەتىن دامىتۋ - ستراتەگيالىق باسىمدىق. قىتايدان ەۋروپاعا باعىتتالاتىن قۇرلىقتاعى ترانزيتتىك تاسىمالداردىڭ شامامەن 85 پايىزى ەل اۋماعى ارقىلى وتەدى. ءبىز بۇل كورسەتكىشتى ودان ءارى ارتتىرۋعا مۇددەلىمىز.
سوندىقتان قازاقستان قىتايدىڭ «ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول» باستاماسىن تولىق قۋاتتايدى جانە ۇلتتىق ستراتەگيالارىمىزدى ودان ءارى ۇشتاستىرۋ ىسىنە بەلسەندى اتسالىسۋعا ءازىر. ءۇش قۇرلىقتى توعىستىرعان وسى مەگاجوبا يدەياسىن ءتوراعا شي جينپيڭ العاش رەت استانادا جاريالاعان بولاتىن. مۇنىڭ سيمۆولدىق ءمانى زور.
ەكى ەل ەۋرازيانىڭ جاڭا كولىك ارحيتەكتۋراسىن جۇيەلى تۇردە قالىپتاسىپ كەلەدى. اتقارىلىپ جاتقان جۇمىس اۋقىمىن جۇك تاسىمالىنىڭ قارقىنىنان انىق كورۋگە بولادى. 2025-جىلدىڭ قورىتىندىسىندا ترانسشەكارالىق تەمىرجول تاسىمالىنىڭ كولەمى 35 ميلليون توننادان استى.
اۆتوكولىكپەن جۇك تاسىمالداۋ كولەمى دە ارتىپ كەلەدى. بىلتىر شامامەن 8 ميلليون توننا جۇك تاسىمالداندى. بۇل الدىڭعى جىلدىڭ كورسەتكىشىمەن سالىستىرعاندا 40 پايىزعا جوعارى.
جۋىردا «ارال - كاسپي» جاڭا ماگيسترالىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. بۇل جول شىعىستان باتىسقا قاراي جۇك وتكىزۋ مۇمكىندىگىن ەكى ەسە ارتتىرىپ، قازاقستان اۋماعى ارقىلى جۇك تاسىمالداۋ ۋاقىتىن 5 تاۋلىكتەن 3 تاۋلىككە دەيىن قىسقارتادى.
اۋە تاسىمالى قارقىندى دامۋدا. قازىر ەكى ەل اراسىندا 21 باعىتتا اپتاسىنا 100 دەن استام تۇراقتى جولاۋشىلار رەيسى قاتىنايدى. قازاقستان مەن قىتايدىڭ ءىرى قالالارى مەن وڭىرلەرىن بايلانىستىراتىن اۋە باعىتتارىنىڭ گەوگرافياسى جىل وتكەن سايىن كەڭەيىپ كەلەدى.
جۋىردا شاڭحايعا جاساعان ساپارىمدا «دوستىق - الاشانكوۋ» باعىتىنداعى تەمىرجولدىڭ ەكىنشى جەلىسىن سالۋ تۋرالى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمگە قول قويىلدى. جاڭا جەلى ىسكە قوسىلعاننان كەيىن وسى ماڭىزدى شەكارالىق وتكەلدىڭ وتكىزۋ قابىلەتى ەكى ەسە ۇلعايادى.
قازىر «اياگوز - تاچەن» باعىتىنداعى تەمىرجول قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل جوبا قولدانىستاعى ينفراقۇرىلىمعا تۇسەتىن جۇكتەمەنى ەداۋىر ازايتىپ، قوسىمشا 20 ميلليون توننا جۇك تاسىمالداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ءبىز ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىن، ياعني بۇگىندە قىتاي مەن ەۋروپا اراسىنداعى كولىك قاتىناسىنىڭ اسا ماڭىزدى بۋىنىنا اينالىپ كەلە جاتقان ورتا ءدالىزدى دامىتۋعا ايرىقشا ءمان بەرەمىز.
ورتاق مىندەتىمىز - وسى باعىتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن بارىنشا ارتتىرۋ. سوندىقتان «اقىلدى كەدەن» جۇيەسىن ەنگىزۋگە، قۇجات اينالىمىن سيفرلاندىرۋعا، اقپاراتتىق جۇيەلەردى ءوزارا ۇيلەستىرۋ مەن شەكارالىق راسىمدەردى اۆتوماتتاندىرۋعا ايرىقشا ءمان بەرەمىز.
قازاقستان مەن قىتاي شەكارا ارقىلى جۇك تاسىمالىن جەدەلدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن بەرىك ينفراقۇرىلىمدىق نەگىز قالىپتاستىرا الدى.
ليانيۋنگانداعى بىرلەسكەن لوگيستيكالىق تەرمينال، «قورعاس -شىعىس قاقپاسى» قۇرعاق پورتى، شيان مەن الماتىداعى تەرمينالدار، اقتاۋداعى كونتەينەرلىك حاب تابىستى جۇمىس ىستەپ تۇر. قازىر چەندۋ قالاسىندا قازاق-قىتاي تەمىرجول جۇك تەرمينالىنىڭ جاڭا جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. سونداي-اق قىتاي تاراپىنىڭ كەلىسىمىمەن قازاقستان تاياۋ ۋاقىتتا وسى قالادا باس كونسۋلدىعىن اشادى.
ءىس جۇزىندە ءبىز قىتايدىڭ وندىرىستىك ورتالىقتارىن قازاقستان ارقىلى كاسپي وڭىرىمەن، ودان ءارى ەۋروپا نارىقتارىمەن جالعايتىن ءبىرتۇتاس جەلى قالىپتاستىرىپ جاتىرمىز.
وسىلايشا، قازاقستان ەۋرازيانىڭ كولىك- لوگيستيكا حابىنا اينالۋدى كوزدەيدى. بۇل جۇك تاسىمالىنىڭ كولەمىن ارتتىرۋمەن عانا شەكتەلمەي، لوگيستيكا، وڭدەۋ ونەركاسىبى، ءوندىرىس، ەلەكتروندىق ساۋدا جانە زاماناۋي قىزمەت كورسەتۋ سالالارىن قاتار دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
باسقاشا ايتقاندا، ءبىز ترانزيتتىك ەكونوميكادان كولىك بايلانىسىنا نەگىزدەلگەن ەكونوميكاعا كوشۋىمىز كەرەك. تۇپتەپ كەلگەندە، باستى ماقسات -ەلىمىزدىڭ بىرەگەي گەوگرافيالىق ورنالاسۋىن ورتاق وركەندەۋگە، وڭىرلەردى دامىتۋ مەن ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا ءتيىمدى پايدالانۋ.
- بۇعان دەيىن قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق نەگىزىنەن ەنەرگەتيكا مەن ساۋدا سالالارىنا ارقا سۇيەسە، قازىر ونىڭ اياسى كەڭەيىپ، وڭدەۋ ونەركاسىبى، اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەۋ جانە «جاسىل» ەنەرگەتيكا سەكىلدى جاڭا باعىتتار قارقىندى دامىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار ءسىز قازاقستاندا 2026-جىلدى سيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت جىلى دەپ جاريالاپ، بۇل سالانى مەملەكەتتىك دامۋدىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەدىڭىز. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، الداعى ۋاقىتتا قازاقستان مەن قىتاي ىنتىماقتاستىعىنا تىڭ سەرپىن بەرەتىن قانداي جاڭا باعىتتار پايدا بولۋى مۇمكىن؟
-ءسىز دۇرىس اتاپ ءوتتىڭىز، بۇگىندە ەلدەرىمىز اراسىنداعى ىقپالداستىقتىڭ جاڭا بەلەسى باستالدى. ىنتىماقتاستىعىمىز ناقتى سەكتورداعى ءداستۇرلى باعىتتاردان باستاپ، سيفرلىق ەكونوميكا سالاسىنداعى سەرىكتەستىككە دەيىنگى كەڭ اۋقىمدى قامتيدى.
قازاقستاندا قىتاي كاپيتالىنىڭ قاتىسۋىمەن 9 مىڭنان استام كومپانيا تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇل -ەلىمىزدەگى ءاربىر جەتىنشى شەتەلدىك كاسىپورىن دەگەن ءسوز. ولاردىڭ قاتارىندا CNPC، CITIC، Huawei سەكىلدى ءىرى كومپانيالار بار.
قىتايمەن ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا اياسىندا جالپى ينۆەستيتسيا كولەمى 62 ميلليارد دوللاردان اساتىن 260 جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇل باعىتتاعى ىنتىماقتاستىقتىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىن ماشينا جاساۋ سالاسىنان انىق كورۋگە بولادى. ەلىمىزدە BYD، Howo, Yutong, Golden Dragon, Shacman, JAC، Jetour جانە باسقا دا برەندتەردىڭ ءوندىرىسى جولعا قويىلعان. بىلتىر Changan, Great Wall Motor جانە Chery جەڭىل اۆتوموبيلدەرىن سەريالى تۇردە شىعارۋ باستالدى.
ىنتىماقتاستىقتىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىتى - مەتاللۋرگيا. ەلىمىزدىڭ ءىرى كومپانيالارىنىڭ ءبىرى - «Qarmet» ا ق وندىرىستىك قۋاتتى جاڭعىرتۋ، تەحنولوگيالىق تيىمدىلىكتى ارتتىرۋ جانە نەگىزگى قورلاردى جاڭارتۋ باعىتىندا قىتايدىڭ جەتەكشى كورپوراتسيالارىمەن بەلسەندى جۇمىس ىستەپ جاتىر.
«جاسىل» ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى سەرىكتەستىك اياسىندا قىتايدىڭ قاتىسۋىمەن جالپى قۋاتى شامامەن 1,5 گۆت بولاتىن 29 جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. ءقازىر جالپى قۋاتى 1,7 گۆت-تان اساتىن تاعى 11 جوبا ىسكە اسىرىلۋدا.
وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە كەلسەك، الەم شىنىمەن دە تەحنولوگيالىق دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باستى. جاساندى ينتەللەكت، روبوت تەحنيكاسى، ۇلكەن دەرەكتەر مەن اۆتوماتتاندىرۋ بۇگىندە جەكەلەگەن سالالاردى عانا ەمەس، ەكونوميكالىق دامۋدىڭ تۇتاس مودەلىن وزگەرتىپ جاتىر.
2026-جىل قازاقستاندا سيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت جىلى بولىپ جاريالاندى. جاساندى ينتەللەكت جانە سيفرلىق دامۋ مينيسترلىگى قۇرىلدى. Digital Qazaqstan جالپى ۇلتتىق ستراتەگياسى بەكىتىلدى.
بۇل قادامدار ارقىلى قازاقستان سيفرلىق ترانسفورماتسيانى ەكونوميكانى عانا ەمەس، تۇتاستاي قوعامدىق ءومىردى جاڭعىرتۋدىڭ نەگىزگى تەتىگى رەتىندە تاڭداعانىن ايقىن كورسەتتى.
سول سەبەپتى دە بىز قىتايمەن سيفرلاندىرۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا ايرىقشا ءمان بەرەمىز. قىتاي قۋاتتى تەحنولوگيالىق ەكوجۇيە قالىپتاستىرىپ، جاساندى ينتەللەكت، روبوت تەحنيكاسى، ەلەكتروندىق كوممەرتسيا جانە باسقا دا سالالاردى دامىتۋدا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى.
بۇل باعىتتاعى ىقپالداستىقتىڭ مۇمكىندىگى راسىندا دا مول. اتاپ ايتقاندا، جاساندى ينتەللەكتىنى ونەركاسىپ پەن تاۋ-كەن وندىرىسىنە ەنگىزۋ، ەنەرگەتيكالىق جەلىلەردى زياتكەرلىك باسقارۋ، جۇرگىزۋشىسىز كولىك، سيفرلىق مەديتسينا، «اقىلدى قالالار»، سپۋتنيكتىك تەحنولوگيالار، ەلەكتروندىق كوممەرتسيا، دەرەكتەردى وڭدەۋ ورتالىقتارى جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى تسيفرلاندىرۋ سالالارىندا بىرلەسىپ اتقاراتىن جۇمىس اۋقىمدى.
ءبىز جاساندى ينتەللەكت ساناۋلى تەحنولوگيالىق دەرجاۆالاردىڭ عانا يگىلىگىنە اينالماۋعا ءتيىس دەپ سانايمىز. ونىڭ ۇستىنە، ول گەوساياسي تەكەتىرەس پەن قىسىم كورسەتۋدىڭ جاڭا قۇرالى بولماۋى كەرەك. جاساندى ينتەللەكت بۇكىل ادامزاتتىڭ دامۋىنا قىزمەت ەتۋگە ءتيىس. بارلىق مەملەكەت زاماناۋي تەحنولوگيالارعا، ءبىلىم مەن ەسەپتەۋ رەسۋرستارىنا تەڭ ءارى ءادىل قول جەتكىزۋى قاجەت.
بۇل ماسەلەدە ءبىزدىڭ ۇستانىمىمىز قىتايدىڭ كوزقاراسىمەن ۇندەسەدى. بيىل شىلدە ايىندا شاڭحايدا قازاقستان جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق جونىندەگى دۇنيەجۇزىلىك ۇيىمنىڭ (WAICO) نەگىزىن قالاعان 29 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلدى.
بۇل - جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا مەملەكەتتەردىڭ كۇش-جىگەرىن ۇيلەستىرەتىن اشىق ءارى ءتيىمدى حالىقارالىق جۇيە قالىپتاستىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام.
قازاقستان ەۋرازيانىڭ سيفرلىق حابىنا اينالۋدى كوزدەيدى. وسى ورايدا ەكىباستۇز قالاسىندا قولعا الىنعان «دەرەكتەردى وڭدەۋ ورتالىقتارىنىڭ القابى» جوباسىنىڭ ماڭىزى زور.
Alatau City جوباسى دا ايرىقشا نازار اۋدارادى. ماقسات - بىرەگەي ەكونوميكالىق ءارى تەحنولوگيالىق ەكوجۇيە قالىپتاستىرۋ. قالادا سيفرلىق شەشىمدەر مەن جاساندى ينتەللەكت باسقارۋ جۇيەسىنە، كولىك پەن ەنەرگەتيكاعا، ءبىلىم بەرۋ جانە قوعامدىق قىزمەت كورسەتۋ سالالارىنا كەڭىنەن ەنگىزىلەدى.
ءبىز حالىقارالىق تاجىريبەنى مۇقيات زەردەلەدىك. سونىڭ ىشىندە نەبارى بىرنەشە ونجىلدىقتا الەمدەگى ءىرى جوعارى تەحنولوگيا ورتالىعىنا اينالعان شىنجىن قالاسىنىڭ دامۋ تاجىريبەسىنە ەرەكشە نازار اۋداردىق.
قازاقستاندا وسىنداي جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا قىتايلىق كومپانيالار بەلسەنە اتسالىسادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. الداعى جىلدارى ەلدەرىمىز ماڭگىلىك جان-جاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتىڭ جاڭا جوعارى تەحنولوگيالار سالاسىن قالىپتاستىراتىنىنا كامىل سەنەمىن.
سونداي-اق 2026-جىلعى 25-قىركۇيەكتە الماتىدا وتەتىن «قازاقستان - قىتاي» ينۆەستيتسيالىق فورۋمىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. ءوزىم دە قاتىسۋدى جوسپارلاپ وتىرعان بۇل باسقوسۋ ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق بايلانىستاردى ودان ءارى نىعايتىپ، بىرلەسكەن ناقتى جوبالاردىڭ باستاۋىنا اينالادى دەپ ويلايمىن.
-شاڭحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى، «ورتالىق ازيا- قىتاي» فورماتى، سونداي-اق ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس- قازاقستان مەن قىتايدىڭ قاتىسۋىمەن كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ جولىنداعى ماڭىزدى پلاتفورمالار. قازىرگى حالىقارالىق جانە وڭىرلىك كەڭىستىكتە بولىپ جاتقان تەگەۋرىندى وزگەرىستەر كەزەڭىندە ءسىز بۇل تەتىكتەردىڭ وڭىرلىك ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا بىرلىكتى نىعايتۋداعى، قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدەگى، سونداي-اق ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ دامۋى مەن جاڭعىرۋىنا ىقپال ەتۋدەگى ءرولىن قالاي باعالايسىز؟ ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى، تۇراقتىلىقتى ودان ءارى نىعايتىپ، ورتاق دامۋعا، وركەندەۋگە جول اشۋ ءۇشىن قازاقستان مەن قىتاي وڭىرلىك جانە حالىقارالىق ماسەلەلەر بويىنشا ءوزارا ءىس-قيمىلدى ودان ءارى قالاي كۇشەيتە الادى؟
- قازىرگى حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسى تەرەڭ داعدارىستى باستان وتكەرىپ جاتىر. ءوزارا سەنىمسىزدىك بەلەڭ الىپ، گەوساياسي تەكەتىرەس كۇرت كۇشەيدى. ب ۇ ۇ-نىڭ امبەباپ ءارى بالاماسى جوق حالىقارالىق ۇيىم رەتىندەگى بەدەلى مەن الەۋەتىنە نۇقسان كەلدى.
تەرروريزم مەن كليماتتىڭ وزگەرۋىنەن باستاپ، تەحنولوگيالىق تەڭسىزدىك پەن جاھاندىق جەتكىزۋ تىزبەكتەرىنىڭ بۇزىلۋىنا دەيىنگى ترانسشەكارالىق سىن-قاتەرلەر دە كۇشەيىپ تۇر.
قازاقستان جاھاندىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا حالىقارالىق كۇش-جىگەردى بىرىكتىرۋ قاجەت دەپ سانايدى. بۇل رەتتە الىپ بەيبىتسۇيگىش دەرجاۆا رەتىندەگى قىتايدىڭ ءرولىن ەلەمەۋ مۇمكىن ەمەس.
وسى تۇرعىدان قازاقستان ش ى ۇ، «ورتالىق ازيا - قىتاي» فورماتى مەن ا و س ش ك اياسىنداعى سىندارلى ىنتىماقتاستىقتى جوعارى باعالايدى. بۇل كوپجاقتى قۇرىلىمدار بەيبىتشىلىك، قاۋىپسىزدىك، ىنتىماقتاستىق پەن دامۋ سەكىلدى تۇپكى ماقساتتار جولىندا جۇمىلا ارەكەت ەتەرى ءسوزسىز.
سوندىقتان ش ى ۇ-نىڭ قىزمەتى ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى. بيىل ۇيىمنىڭ قۇرىلعانىنا 25 جىل تولىپ وتىر. 1996-جىلى ءساۋىر ايىندا شاڭحاي قالاسىندا «شاڭحاي بەستىگى» قۇرىلعان سامميتكە قاتىسۋ باقىتى ماعان دا بۇيىردى. كەيىن وعان كوپتەگەن ەلدىڭ قىزىعۋشىلىعى ارتىپ، ۇيىم اياسى كەڭەيىپ، نىعايا ءتۇستى. ناتيجەسىندە قازىرگى تاڭدا ەڭ بەدەلدى ءارى ءتيىمدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بىرىنە اينالعان ش ى ۇ قالىپتاستى.
بۇل ۇيىم ەڭ نەگىزگى قۇندىلىقتار سانالاتىن ءوزارا سەنىم، تەڭدىك، ديالوگقا، مادەني ءارالۋاندىقتى قۇرمەتتەۋ مەن تىزە قوسىپ دامۋ جولىنا ۇمتىلۋعا دەگەن «شاڭحاي رۋحىن» ساقتاپ قالدى. مەن بۇل قاعيداتتاردى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ وزىندىك «ستاندارتى» رەتىندە قاراستىرامىن.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي، قازاقستان «ورتالىق ازيا - قىتاي» فورماتىن جان-جاقتى قولدايدى. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە بۇل قۇرىلىم ءوزىنىڭ قاجەتتىلىگىن دالەلدەپ، ءوڭىر ەلدەرى مەن قىتاي اراسىنداعى اۋقىمدى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ءتيىمدى تەتىگىنە اينالىپ كەلەدى.
وتكەن تاريحقا ۇڭىلسەك، قىتاي ورتالىق ازيا حالىقتارىمەن بىرگە ۇلى جىبەك جولىنىڭ قالىپتاسۋى مەن وركەندەۋىنە ۇلەس قوسقانىنا كوز جەتكىزۋگە بولادى. قىتاي حالقى قازاقتارعا قيانات جاساعان ەمەس، كەرىسىنشە، ۇنەمى قول ۇشىن سوزىپ كەلدى. وسىنداي ءداستۇردىڭ بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى.
استانادا وتكەن «ورتالىق ازيا - قىتاي» ەكىنشى ءسامميتى بارىسىندا مەملەكەتتەرىمىز ماڭگى تاتۋ كورشىلىك، دوستىق پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى شارتقا قول قويدى. بۇل قۇجات ۇرپاقتار دوستىعى قاعيداتىن زاڭ جۇزىندە بەكىتىپ، التى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناس تاريحىنىڭ كەزەكتى بەلەسىنە جول اشتى.
جاڭا داۋىردە ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن قىتاي ءوزارا ءتيىمدى وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتىڭ ناقتى ۇلگىلەرىن كورسەتىپ كەلەدى. قازاقستان ءۇشىن ءوڭىرىمىزدىڭ بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق، جاسامپاز ارىپتەستىك پەن ورنىقتى دامۋ كەڭىستىگى بولىپ قالا بەرۋى ايرىقشا ماڭىزدى.
قازىرگى تاڭدا ءبىز ناقتى مىندەتتەردى شەشۋگە كۇش سالىپ وتىرمىز. ولار - كولىك دالىزدەرىن دامىتۋ، ساۋدا كەدەرگىلەرىن جويۋ، بىرلەسكەن وندىرىستەر قۇرۋ، زاماناۋي اگروتەحنولوگيالار مەن سۋ ۇنەمدەۋ شەشىمدەرىن ەنگىزۋ، ەنەرگەتيكا، سيفرلىق ەكونوميكا، عىلىم مەن ءبىلىم سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ باعىتتارى.
باسقاشا ايتقاندا، الدىمىزدا تۇرعان مىندەت - ەلدەرىمىزدىڭ گەوگرافيالىق جاقىندىعىن ءوزارا تۇراقتى ەكونوميكالىق بايلانىسقا، ال ىنتىماقتاستىقتىڭ وراسان زور الەۋەتىن تۇراقتى ءوسىم مەن حالىقتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا اينالدىرۋ.
قازاقستان ءۇشىن ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس (ا و س ش ك) ايرىقشا ماڭىزعا يە. وسىدان وتىز جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن ەلىمىز ب ۇ ۇ اياسىندا اتالعان فورۋمدى قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەن بولاتىن. ا و س ش ك ازيا اۋماعىنىڭ شامامەن 90 پايىزىن جانە جەر شارىنداعى حالىقتىڭ جارتىسىنا جۋىعىن قامتىپ وتىرعانى ءارى بۇگىندە قاۋىپسىزدىك پەن سەنىم شارالارىنا قاتىستى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ ءۇشىن تاپتىرماس فورۋمعا اينالىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى.
قازاقستان اوسشك قىزمەتىن تۇراقتى قولداعانى ءۇشىن قىتايعا ريزاشىلىعىن بىلدىرەدى. ءبىز اتالعان فورۋمدى تولىققاندى حالىقارالىق ۇيىمعا اينالدىرۋ باعىتىنداعى بىرلەسكەن جۇمىستى ودان ءارى جالعاستىرا بەرەمىز.
-2026-جىل قازاقستان مەن قىتاي مادەنيەتتەرىنىڭ توعىسپالى جىلى دەپ جاريالاندى. كەيىنگى جىلدارى ەكى ەلدىڭ گۋمانيتارلىق بايلانىستارى ايتارلىقتاي جاندانا ءتۇستى. تۋريزم، ءبىلىم بەرۋ، باق جانە جاستار ساياساتى سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىق تاقارقىن الىپ، ەكى ەلحالىقتارىن بۇرىنعىدان داجاقىنداستىرۋعا ءوز ىقپالىن تيگىزىپ جاتىر. قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى گۋمانيتارلىق بايلانىستار سالاسىندا كەيىنگى جىلدارى قول جەتكىزىلگەن ناتيجەلەردى قالاي باعالايسىز؟ ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، قازاقستان مەن قىتاي ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ قوعامدىق نەگىزىن قالاي نىعايتا الادى؟ قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ماڭگىلىك دوستىق يدەياسى حالىقتارىمىزدىڭ جۇرەگىندە تەرەڭ ورنىعۋى ءۇشىن قانداي قادامدار قاجەت؟
- كونە دانالىق سوزدە ايتىلعانداي، مەملەكەتتەردىڭ قارىم- اتىناسى ادامداردىڭ ءوزارا سەنىمىنەن باستاۋ الادى.
حالىقتار ءبىر-ءبىرىن تانىپ، ءتۇسىنىپ، قۇرمەتتەگەن كەزدە مەملەكەتارالىق ىقپالداستىق بەكي تۇسەدى. سوندىقتان قازاق- قىتاي ىنتىماقتاستىعىنىڭ گۋمانيتارلىق باعىتىنا ۇلكەن ءمان بەرەمىز.
بۇل ماڭىزدى سالادا قول جەتكىزىلگەن وڭ ناتيجەلەر از ەمەس. رەسمي ساياسي ءارى ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناسپەن قاتار، ەلدەرىمىزدىڭ ازاماتتارى اراسىنداعى تىكەلەي بايلانىستار دا جاندانا ءتۇستى.
بيىل قازاقستان مەن قىتاي مادەنيەتىنىڭ توعىسپالى جىلىنىڭ وتكىزىلۋى - وسى ءۇردىستىڭ ايقىن دالەلى. بىلتىر بەيجىڭدە قازاقستاننىڭ مادەنيەت ورتالىعىن اشتىم. قىتاي جۇرتشىلىعى ەلىمىزدىڭ تاريحي مۇراسىمەن، ادەبيەتىمەن، مۋزىكاسىمەن، كينەماتوگرافياسىمەن، ۇلتتىق داستۇرلەرىمەن ءارى زاماناۋي ونەرىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك الدى.
ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ايرىقشا ءمان بەرەمىن. بۇگىندە قازاقستاننىڭ ونداعان مىڭ ستۋدەنتى قىتايدا ءبىلىم الىپ ءجۇر. سونىمەن قاتار قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتتەرىن تاڭداعان قىتايلىق ازاماتتاردىڭ دا قاتارى ارتىپ كەلەدى. قازاقستاندا قىتايدىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ فيليالدارى، «لۋ بان شەبەرحانالارى» تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتىر، اكادەميالىق ۇتقىرلىق پەن جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق باعدارلامالارى كەڭەيىپ كەلەدى. بۇعان دەيىن ايتىپ وتكەنىمدەي، قازاق- قىتاي تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت مەكتەبىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادىم.
مەنىڭ ويىمشا، بۇل تەك ءبىلىم بەرۋ جوبالارى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە ەكىجاقتى قارىم- قاتىناستىڭ بولاشاعىنا سالىنعان ستراتەگيالىق ينۆەستيتسيالار.
ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا ءوزارا ۆيزاسىز رەجيمنىڭ ەنگىزىلۋى ەلەۋلى سەرپىن بەردى. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستانعا كەلگەن قىتايلىق تۋريستەردىڭ سانى 962 مىڭعا جەتىپ، 2024-جىلمەن سالىستىرعاندا 47 پايىزعا ارتتى. بارىس-كەلىسكە تىكەلەي اۋە قاتىناسىنىڭ كەڭەيۋى مەن جاڭا اۆتوموبيل باعىتتارىنىڭ اشىلۋى دا ىقپال ەتىپ جاتىر.
ءبىز قىتايلىق دوستارىمىزعا قازاقستاننىڭ سان قىرلى كەلبەتىن جان-جاقتى تانىتۋعا اسىقپىز. اتاپ ايتقاندا، زاماناۋي استانا مەن كونە تۇركىستاندى، الماتىنىڭ تاۋلارى مەن ماڭعىستاۋدىڭ بىرەگەي تابيعي لاندشافتتارىن، ۇلى دالا مەن ۇلى جىبەك جولىنىڭ مۇرالارىن، ۇلتتىق مۋزىكامىزدى، اسپاپتارىمىزدى، تاعامدارىمىز بەن قوناقجايلىق داستۇرلەرىمىزدى كورسەتكىمىز كەلەدى.
سونىمەن قاتار قازاقستان دا بۇگىندە تاڭعالارلىق دامۋ ۇلگىسىن كورسەتىپ وتىرعان ەجەلگى وركەنيەت ەلى - قىتايدى زور قىزىعۋشىلىقپەن تانىپ-ءبىلىپ جاتىر.
قازاق پەن قىتاي حالىقتارى سان عاسىرلار بويى قاتار ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. كەزىندە ۇلى جىبەك جولى ادامداردى، مادەنيەتتەردى، ءبىلىم مەن وركەنيەتتەردى ءوزارا بايلانىستىردى. ءبىزدىڭ ورتاق ۇلى تاريحىمىز حالىقتار دوستىعىنىڭ جارقىن بولاشاعىنا نەگىز قالاپ، تاعدىرى ورتاق ۇلتتار قاۋىمداستىعىنىڭ تابىستى قالىپتاسۋىنا جول اشتى.