- بۇرىن ءتۇرلى پىكىرتالاستاردا، سۇحباتتاردا «ءبىزدىڭ ەلدەگى يدەولوگيانىڭ ءمانى قانداي؟»، «جالپى، قانداي يدەولوگيانى ۇستانامىز؟» دەگەن سۇراقتار ءجيى قويىلاتىن. ءتىپتى كەيدە «يدەولوگيامىز ايقىن ەمەس»، «ناقتى يدەولوگيا جوق» دەپ سىن ايتۋشىلار دا تابىلاتىن.
نەسىن جاسىرامىز، قوعامدا مۇنداي وي-پىكىرلەردىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز دە بار ەدى. ويتكەنى 1995 -جىلى پوستكەڭەستىك ستيلدە ءارى ترانزيتتىك رۋحتا جازىلعان اتا زاڭنىڭ يدەولوگيالىق باعدارعا اينالاتىنداي قاۋقارى بولمادى. سەبەبى اتالعان كونستيتۋسيا كەڭەستىك كەزەڭنىڭ قۇرساۋىنان ەندى عانا بوساپ، ەگەمەندىگىمىزدى ەندى عانا الىپ جاتقان ەلەڭ-الاڭ شاقتا قابىلداندى. ول كەزدە ەڭ باستى تاريحي ماقسات مەملەكەتتىلىكتىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ بولدى. بۇل تۇرعىدان العاندا كونستيتۋتسيانى ازىرلەگەن اعا بۋىن وزدەرىنە جۇكتەلگەن ميسسيانى ابىرويمەن اتقاردى. ونى ايرىقشا ايتىپ ءوتۋىمىز كەرەك. ەكىنشى جاعىنان، بۇل كونستيتۋسيادا ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىز، بولمىسىمىز، تاريحي تامىرىمىز، ءتول قۇندىلىقتارىمىز ايقىن كورسەتىلمەگەنى دە راس.
اتا زاڭدا ناقتى كورىنىس تاپپاعاننان كەيىن دە ىشكى ساياساتتى ەگجەي-تەگجەيلى ءتۇسىندىرىپ، باعىت-باعدارىن ايقىنداپ بەرەتىن قانداي دا ءبىر قۇجات، تۇجىرىمداما بولمادى. وسىدان سوڭ مەملەكەتتىڭ قانداي قۇندىلىقتاردى ۇستاناتىنىن، قوعامدا قانداي قاعيداتتاردى ورنىقتىرىپ، ىلگەرىلەتەتىنىن بەلگىلەۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. سول سەبەپتى، يدەولوگياعا قاتىستى جوعارىداعى سۇراقتار قويىلعان كەزدە ناقتى جاۋاپ تا ايتىلمايتىن، - دەدى ەرلان قارين.
قارين قوعامنىڭ ىشكى سۇرانىستارىنا بايلانىستى جاڭا كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ قاجەتتىلىگى دە وزدىگىنەن تۋىنداعانىن ايتتى.
- ال ەندى وسى ارالىقتا الەم دە، ەل دە، قوعام دا وزگەردى. كۇن تارتىبىنە مۇلدەم باسقا ماسەلەلەر شىقتى، قوعامنىڭ الەۋمەتتىك ىشكى قۇرىلىمى تۇرلەندى، ازاماتتاردىڭ الەمدە بولىپ جاتقان جاڭاشىلدىقتاردى قابىلداۋى باسقاشا قالىپتاسا باستادى، جاڭا قۇندىلىقتار پايدا بولدى. سول سەبەپتى، قوعامنىڭ ىشكى سۇرانىستارىنا بايلانىستى جاڭا كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ قاجەتتىلىگى دە وزدىگىنەن تۋىندادى.
بيىل جالپى حالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان جاڭا اتا زاڭ - مەملەكەتتىلىگى ورنىققان، حالىقارالىق كەڭىستىكتەگى بەدەلى قالىپتاسقان، ءوزىنىڭ تاريحي تامىرىن ايقىنداعان، بولاشاعىنا زور سەنىممەن قارايتىن قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسياسى. بۇل پوستكەڭەستىك تاريح كەزەڭى ءبىرجولا اياقتالدى دەگەندى بىلدىرەدى. نەگىزگى قۇجات زاماناۋي ساياسي جۇيەنى قۇرۋعا، ءتيىمدى مەملەكەتتىك اپپاراتتى قالىپتاستىرۋعا، ۇلتتىق مۇددەمىزدى ساقتاۋعا باعىتتالعان.
بۇدان بىلاي «ءبىز ۇستاناتىن قۇندىلىقتارعا نە جاتادى؟»، «يدەولوگيامىز قانداي؟» دەگەن سۇراقتارعا انىق ءارى سەنىمدى جاۋاپتى اتا زاڭنان تابامىز. سەبەبى كونستيتۋتسيا - تەك قۇقىقتىق قۇجات قانا ەمەس، ول - ءومىر سالتىمىزدى، بىرەگەيلىگىمىزدى، باعىت-باعدارىمىزدى كورسەتەتىن قۇجات. اتا زاڭ - يدەولوگيالىق قۇندىلىقتار كودى. ارينە، كونستيتۋتسيادا دا، مەملەكەتتىك ساياساتتا دا يدەولوگيالىق كوزقاراستار مەن پىكىرلەردىڭ ءارالۋاندىلىعى مويىندالادى جانە قورعالادى. دەگەنمەن ۇلتتى ۇيىستىراتىن قۇندىلىقتار دا اتا زاڭدا ايقىن كورسەتىلۋى قاجەت. سوندىقتان ونىڭ پرەامبۋلاسىندا، نەگىزگى بولىمدەرى مەن باپتارىندا ۇلتتىق بولمىسىمىز بەن باعدارىمىز، قوعامدىق قۇندىلىقتارىمىز، ۇستانۋعا ءتيىس مەملەكەتتىك قاعيداتتارىمىز ناقتى، جۇيەلى ءارى انىق بەكىتىلگەن، - دەدى مەملەكەتتىك كەڭەسشى.
ەرلان قارين ادام قۇقىقتارى نەگىزگى باسىمدىق رەتىندە ايقىندالدى. ماسەلەن، «پرەزيدەنت»، «ۇكىمەت»، «قۇرىلتاي» دەگەن بولىمدەر 7-10 باپتان تۇرسا، ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا ارنالعان بولىمدە 30 باپ بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
- بىرىنشىدەن، كونستيتۋتسيانىڭ پرەامبۋلاسىن نەگىزگى يدەولوگيالىق ۇستانىمداردىڭ تۇتاس ءارى قۇرىلىمدالعان دايىن جيىنتىعى دەۋگە بولادى. قولدانىستاعى قازىرگى اتا زاڭ مەملەكەتتىلىكتى قۇرا وتىرىپ ازىرلەنسە، جاڭا كونستيتۋتسيا وسى جىلدار ارالىعىندا قۇرىلعان مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان. پرەامبۋلادا بۇل جونىندە ناقتى جازىلعان. سول سەكىلدى وندا تاريح، زاڭ مەن ءتارتىپ، بىرلىك پەن ىنتىماق، ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق تاتۋلىق، مادەنيەت پەن ءبىلىم، عىلىم مەن يننوۆاتسيا، تابيعاتتى ايالاۋ، بەيبىتشىلىك پەن دوستىق قاعيداتتارى مەن قۇندىلىقتارى قامتىلعان.
ەكىنشىدەن، نەگىزگى زاڭ تاريحىمىزعا قاتىستى جاڭاشا كوزقاراستى قالىپتاستىردى. ونى پرەامبۋلاداعى «ۇلى دالانىڭ مىڭداعان جىلدىق تاريحىنىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاپ» دەگەن سويلەمنەن-اق اڭعارۋعا بولادى. ال 1995 -جىلعى كونستيتۋتسيادا تاريحىمىز مۇلدەم قامتىلماعان ەدى.
ۇشىنشىدەن، ەلىمىزدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىنا قاتىستى ناقتى ۇستانىم بەلگىلەندى. پرەامبۋلادا جازىلعانداي، اۋماقتىق تۇتاستىق ەشقاشان وزگەرمەيدى جانە وعان قول سۇعىلمايدى. مۇنى 2-باپتىڭ 6-تارماعىنداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى وزگەرمەيدى» دەگەن نورما دا قۋاتتاي ءتۇستى. دەمەك، ەلىمىزدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى بولاشاقتا ماسەلە رەتىندە تالقىلانبايدى، ءتىپتى رەفەرەندۋمعا دا شىعارىلمايدى، - دەدى قارين.
ەرلان قارين ءداستۇرلى قۇندىلىقتار ەڭ جوعارى قۇقىقتىق دەڭگەيدە قورعالعانىن ايتتى.
تورتىنشىدەن، قازاقستان زايىرلى مەملەكەت ەكەنىن ناقتى بەلگىلەدى. بۇرىن قوعامدا كوشەدە قارا كيىم جامىلىپ جۇرەتىن ءدىن وكىلدەرىنىڭ كوبەيىپ كەتۋىنە بايلانىستى «قايدا بارا جاتىرمىز؟»، «بولاشاقتا قانداي ەل بولامىز؟» دەگەن الاڭداۋشىلىق بار ەدى. سول سەبەپتى جاڭا اتا زاڭدا ەلىمىزدىڭ زايىرلىق سيپاتى ءبىرجولا ايقىندالدى. 7-باپتىڭ 1-تارماعىندا «ءدىن مەملەكەتتەن بولەك» دەپ جازىلسا، 33-باپتىڭ 5-تارماعىندا ءبىلىم جانە تاربيە جۇيەسى زايىرلى سيپاتقا يە ەكەنى ناقتىلاندى. بۇل - مازمۇن، ماعىنا جاعىنان وتە ماڭىزدى شەشىم.
بەسىنشىدەن، ءداستۇرلى قۇندىلىقتار ەڭ جوعارى قۇقىقتىق دەڭگەيدە قورعالدى. بۇل قادام جات مادەني مودەلدەر مەن مىنەز-قۇلىق نورمالارىن كۇشتەپ ەنگىزۋ ارەكەتتەرىنەن تۋىندادى. سوندىقتان كونستيتۋتسيانىڭ 30-بابىنىڭ 2-تارماعىنداعى «نەكە - ەر مەن ايەلدىڭ مەملەكەت زاڭعا سايكەس تىركەگەن ەرىكتى جانە تەڭ قۇقىقتى وداعى» دەپ ناقتى جازىلدى. بۇل نورمادا ەكى ماڭىزدى ۇعىم بار: ءبىر جاعىنان، ەر مەن ايەلدىڭ وداعى ارقىلى ءداستۇرلى وتباسى قۇندىلىعىن بەكىتەمىز، ەكىنشى جاعىنان، وسى وداقتى «ەرىكتى» ءارى «تەڭ قۇقىقتى» دەپ ناقتىلاۋ ارقىلى ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن مارتەبەسىن وركەنيەتتى قوعام تالاپتارىنا ساي قورعايمىز.
التىنشىدان، ەل دامۋىنىڭ ادامي ولشەمى ەنگىزىلدى. ادام قۇقىقتارى نەگىزگى باسىمدىق رەتىندە ايقىندالدى. ماسەلەن، «پرەزيدەنت»، «ۇكىمەت»، «قۇرىلتاي» دەگەن بولىمدەر 7-10 باپتان تۇرسا، ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا ارنالعان بولىمدە 30 باپ بار. كونستيتۋتسياداعى 11 ءبولىمنىڭ ەڭ ۇلكەنى ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا ارنالعان- «نەگىزگى قۇقىقتار، بوستاندىقتار مەن مىندەتتەر». مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق دامۋىنىڭ نەگىزى رەتىندە تابيعي قازبالار، باسقا دا بايلىقتار ەمەس، ەڭ الدىمەن ادامي كاپيتال بەلگىلەندى. ادامداردىڭ ءبىلىمى، قابىلەتى، ەڭبەگى الدىڭعى ورىنعا شىقتى. 4-باپتىڭ 1-تارماعىندا جازىلعانداي، «حالىق - مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن- ءبىر باستاۋى جانە ەگەمەندىك يەسى». ماڭىزدى نورمالاردىڭ ءبىرى رەتىندە بەكىتىلگەن ءسوز بوستاندىعىن قورعاۋ دا - ادامي ولشەمنىڭ نەگىزى. 23-باپتىڭ 5-تارماعىندا «سەنزۋراعا تىيىم سالىنادى» دەپ جازىلسا، وسى باپتىڭ 1-تارماعىندا ء«سوز ەركىندىگىنە كەپىلدىك بەرىلەدى» دەپ كورسەتىلگەن. ءسوز بوستاندىعى بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا بارىنشا كەڭەيتىلدى، - دەدى ول.
مەملەكەتتىك كەڭەسشى كونستيتۋتسيانىڭ پرەامبۋلاسى مەن نەگىزگى باپتارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تۇجىرىمدامالىق تەزيستەرى نەگىزىندە ازىرلەنگەنىن اتاپ ءوتتى.
— كونستيتۋتسيادا تەڭگەرىمدى ۇستانىم بەلگىلەندى. ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردىڭ دا، زاماناۋي قۇندىلىقتاردىڭ دا اراجىگى ناقتى ايقىندالعان. ءداستۇرلى دۇنيەمىزدى قورعايمىز دەپ كونسەرۆاتيۆتى باعىتقا دا تۇبەگەيلى بۇرىلماي، زاماناۋي قۇندىلىقتارعا سايكەس بولامىز دەپ ليبەرالدى باعىتقا دا اسا قاتتى ۇرىنباي، يدەولوگيالىق جانە ساياسي ءارالۋاندىلىق تەڭدەي ساقتالدى.
ايتا كەتەرلىگى، كونستيتۋتسيانىڭ پرەامبۋلاسى مەن نەگىزگى باپتارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تۇجىرىمدامالىق تەزيستەرى نەگىزىندە ازىرلەندى. ءتىپتى كونستيتۋتسياداعى ماڭىزدى وزگەرىستەردى، تۇبەگەيلى جاڭاشىلدىقتاردى، اسىرەسە قاراپايىم ازاماتتاردىڭ مۇددەسىن قورعايتىن جاڭا نورمالاردىڭ كوبىن پرەزيدەنت ءوزى ۇسىندى. بۇعان دەيىن دە ايتىلعانداي، قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ءتۇرلى قۇجاتتارمەن جۇمىس ىستەگەندە، ءوزىنىڭ سويلەيتىن سوزدەرىندە ەگەمەندىك جانە تاۋەلسىزدىك ۇعىمدارىن ءاردايىم باس ارىپپەن جازادى. اتا زاڭنىڭ جاڭا ماتىنىندە دە وسى ۇستانىم ساقتالدى. ويتكەنى بۇل سوزدەر قاسيەتتى دە قاستەرلى ۇعىمدار بولىپ قوعامدىق سانادا ءبىرجولا ورنىعىپ، بەكىتىلۋگە ءتيىس. مۇنىڭ ءوزى كونستيتۋتسيامىزدىڭ ءدال وسىنداي ءتۇرلى يدەيالىق ۇستانىمداردان تۇراتىندىعىنىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى.
سوندىقتان اتا زاڭدا ءتول تاريحىمىز دا، ادىلەتتى قازاقستان يدەياسى دا، زاڭ مەن ءتارتىپ قاعيداتى دا، «تازا قازاقستان» دا، بىرلىك پەن ىنتىماق تا، مادەنيەت پەن ءبىلىم دە، عىلىم مەن يننوۆاتسيا دا تەگىس قامتىلعان. بۇل - ۇلتتىڭ بىرەگەيلىگى بەكەمدەلگەن، قۇندىلىقتارى جۇيەلەنگەن، مەملەكەتتىلىك قاعيداتتارى ناقتى بەلگىلەنگەن كونستيتۋتسيا. ەڭ باستىسى، وندا مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاقتاعى كەسكىن-كەيپى، بولمىسى ناقتى ايقىندالعان. كەلەشەكتە پروگرەسسيۆتى، وركەنيەتتى، عىلىم مەن بىلىمگە، يننوۆاتسياعا ارقا سۇيەگەن ەل اتانۋ كوزدەلگەن. سوندىقتان ىشكى ساياساتتىڭ ەندىگى نەگىزگى مىندەتى - كونستيتۋسيادا بەكىتىلگەن قۇندىلىقتاردىڭ قوعامدا بەرىك ورنىعۋىن قامتاماسىز ەتىپ، قورعاۋ، - دەدى ەرلان قارين.
ايتا كەتەلىك 1- شىلدەدەن باستاپ جاڭا كونستيتۋسيا كۇشىنە ەنەدى.