ءتىپتى كەيبىر ساراپشىلار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ «ەلباسى مارتەبەسىنە» قاتىستى تۇسىنبەۋشىلىكتەر قالىپتاسقانىن العا تارتتى. وسىعان وراي ق ر ادىلەت ءمينيسترى قانات مۋسيندى سوزگە تارتىپ، وسى جايتقا جانە جاڭارعان كونستيتۋتسيادان كەيىن زاڭنامالارعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەرگە، جولداۋداعى باستامالارعا قاتىستى سۇحباتتاسقان ەدىك.
- مينيستر مىرزا، بيىل جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم بارىسىندا كونستيتۋتسياعا ءبىرقاتار وزگەرتۋ ەنگىزىلگەنى بەلگىلى. ەندى جاڭارعان كونستيتۋتسيادان كەيىن قانداي زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر بولادى؟ جالپى، بۇل پروتسەسس تولىعىمەن قاشان اياقتالادى؟ قازاقستاندىقتار وزگەرىستەردى تولىققاندى قاشان سەزىنەدى؟
- قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولدانىستاعى زاڭناماسىن جاڭارتىلعان كونستيتۋتسياعا سايكەس كەلتىرۋ ماقساتىندا ادىلەت مينيسترلىگى بەس زاڭ جوباسىن ازىرلەدى.
ءبىرىنشىسى - «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر كونستيتۋتسيالىق زاڭدارىنا مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2022-جىلعى 16- ناۋرىزداعى جولداۋىن ىسكە اسىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ جوباسى. پرەزيدەنت، پارلامەنت، ۇكىمەت، سايلاۋ تۋرالى، سوت جۇيەسى تۋرالى جانە تاعى باسقا جايتتارعا قاتىستى كونستيتۋتسيالىق زاڭنامالارعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ ماسەلەلەرىن قامتيدى.
ەكىنشىسى - «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2022-جىلعى 16- ناۋرىزداعى جولداۋىن ىسكە اسىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى. بۇل قۇجاتتا ساياسي پارتيالاردىڭ، قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ، جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ، جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن رەتتەيتىن، ەسەپ كوميتەتىن جوعارى اۋديتورلىق پالاتاعا قايتا قالىپتاستىرۋ، نورما شىعارۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ كوزدەلگەن.
ءۇشىنشىسى - «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتى تۋرالى»، ءتورتىنشىسى - «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل تۋرالى» زاڭ جوبالارى.
بەسىنشىسى - «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى». بۇل زاڭ جوباسى سايلاۋ زاڭناماسىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلۋىنە، كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇرىلۋىنا، سونداي-اق ءماجبۇرلى ەڭبەك ماسەلەسىنە بايلانىستى بولماق. بۇل رەتتە كونستيتۋتسيالىق سوت جانە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭدار اتالعان ورگانداردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن، قۇزىرەتىن جانە قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرىن اشاتىن بولادى.
ادىلەت مينيسترلىگى اتالعان زاڭ جوبالاردى پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا وسى جىلدىڭ 24- تامىزىندا ەنگىزدى. زاڭ جوبالارىن جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قابىلداۋ جوسپارلانعان. كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا نورمالارىن جانە كونستيتۋتسيانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ازىرلەنگەن زاڭداردى قولدانىسقا ەنگىزۋگە كەلەتىن بولساق، «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 2-بابىندا كونستيتۋتسيانىڭ جەكەلەگەن نورمالارىن قولدانىسقا ەنگىزۋ مەرزىمدەرى ايقىندالعان وتپەلى ەرەجەلەر كوزدەلگەن. مىسالى، كونستيتۋتسيالىق زاڭدار مەن زاڭداردى قابىلداۋ ءتارتىبىن، سونداي- اق كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قىزمەتىن ايقىندايتىن ەرەجەلەر 2023-جىلعى 1- قاڭتاردان باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلەتىن بولادى.
لاۋازىمدى ادامدارعا وكىلەتتىك بەرۋدىڭ جاڭا ءتارتىبىن بەلگىلەيتىن كونستيتۋتسيا نورمالارى ەگەر قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا وزگەشە كوزدەلمەسە وندا، وسى لاۋازىمدى ادامداردىڭ وكىلەتتىك مەرزىمىنىڭ اياقتالۋىنا نەمەسە وكىلەتتىكتەرىنىڭ توقتاتىلۋىنا قاراي قولدانىسقا ەنگىزىلەدى.
سونىمەن قاتار، ادىلەت مينيسترلىگى ازىرلەگەن زاڭ جوبالارىنىڭ بەلگىلى ءبىر ەرەجەلەردى قولدانىسقا ەنگىزۋ بويىنشا وتپەلى ەرەجەلەرى دە بار ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى.
- قولدانىستاعى زاڭنامادا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ «ەلباسى» مارتەبەسىنە قاتىستى وزگەرىستەر بولدى ما؟ ياعني، اقپارات قۇرالدارىندا نۇرسۇلتان نازاربايەۆتى «ەلباسى» دەپ اتاۋعا نەمەسە جازۋعا بولا ما؟
- «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس، قازاقستان تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ مارتەبەسى مەن وكىلەتتىگى كونستيتۋتسيامەن جانە كونستيتۋتسيالىق زاڭمەن ايقىندالادى دەپ بەكىتەتىن كونستيتۋتسيانىڭ 46-بابىنىڭ 4-تارماعى الىپ تاستالدى. قازىرگى ۋاقىتتا قولدانىستاعى زاڭنامانى كونستيتۋتسيا نورمالارىنا سايكەس كەلتىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. ەگەر «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى - ەلباسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ جويىلۋعا قويىلسا، تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ودان ءارى قىزمەتى، سونداي-اق مارتەبەسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدا، اتاپ ايتقاندا، «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتتەرى» VI تاراۋىمەن رەگلامەنتتەلەتىن بولادى.
ال ەندى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتى «ەلباسى» رەتىندە ب ا ق- تا كورسەتۋگە قاتىستى ايتار بولسام، «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى - ەلباسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ بۇگىنگى كۇنى قولدانىستا. وسىعان بايلانىستى بۇل مارتەبەنى اقپارات قۇرالدارىندا قولدانىلۋى مۇمكىن دەپ ويلايمىن.
- حالىقارالىق دەڭگەيدە داۋ بولعان ستاتي ىسىنە دە توقتالساڭىز. ءتۇيىندى ماسەلە تولىعىمەن شەشىلدى مە؟ وسى ىسكە بايلانىستى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قورى اكتيۆتەرىنە سالىنعان بۇعات تولىعىمەن الىندى ما؟ سونىمەن قاتار، قور اكتيۆتەرىنىڭ زاڭسىز بۇعاتتالۋىنا بايلانىستى كەلگەن زالالدى اعايىندى ستاتيلەر وتەدى مە؟
- قازىرگى ۋاقىتتا ستاتي ءىسى بويىنشا شەتەلدىك يۋريسديكتسيالاردا ءادىل شەشىمدەرگە قول جەتكىزۋ باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىس ناتيجەسىن بەرىپ وتىر. ماسەلەن، بۇگىنگى كۇنى ستاتي مەملەكەتتەن قانداي دا ءبىر سوما ءوندىرىپ الا المادى. كەرىسىنشە، ۇلتتىق قوردىڭ جانە «سامۇرىق-قازىنا» ءال-اۋقات قورىنىڭ اكتيۆتەرىنە ميللياردتاعان سوماعا زاڭسىز سالىنعان تىيىم قازىرگى ۋاقىتتا الىنىپ تاستالدى.
ۇلى بريتانيا جانە بەلگيانىڭ سوت ورگاندارى ستاتيدىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىنە ءتيىستى باعا بەرىپ، الاياقتىق جولىمەن الىنعان تورەلىك شەشىمدى ورىنداۋعا جول بەرگەن جوق.
مىسالى، 2021-جىلدىڭ قاراشا ايىندا بريۋسسەلدىڭ اپەللياتسيالىق سوتى ستاتي تورەلىك تالقىلاۋعا دەيىن، تورەلىك تالقىلاۋ بارىسىندا جانە ودان كەيىن الاياقتىق جاسادى دەگەن قورىتىندىعا كەلىپ، تورەلىك شەشىمدى تانۋ بەلگيانىڭ جاريا تارتىبىنە قايشى كەلەتىن بولادى دەپ شەشىم شىعاردى.
ونىڭ الدىندا، 2017-جىلى انگليانىڭ جوعارى سوتى ستاتيدىڭ الاياقتىعى تۋرالى جەتكىلىكتى دالەلدەر بار ەكەنىن انىقتاپ، وسى ماسەلەنى ءمانى بويىنشا قاراستىرۋ ءۇشىن بولەك ءىس جۇرگىزۋدى ۇيعاردى. الايدا ستاتي الاياقتىعى اشكەرەلەنەتىنىن ءبىلىپ، ءوزى باستاعان سوت پروتسەسىن اياقتاپ، اعىلشىن يۋريسديكتسياسىنان مۇلدەم كەتتى.
سونىمەن قاتار، قازاقستاننىڭ تالاپ-ارىزى نەگىزىندە ليۋكسەمبۋرگتىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ستاتيگە قاتىستى قۇجاتتاردى قولدان جاساعانى، الاياقتىق جاساعانى جانە اقشانى جىلىستاتقانى ءۇشىن قىلمىستىق تەرگەۋ جۇرگىزۋدە.
ايتا كەتۋ كەرەك، ستاتيدىڭ الاياقتىق سحەمالارى تۋرالى دالەلدەمەلەر شەتەلدەگى جەكە سوت پروتسەستەرى مەن حالىقارالىق تەرگەۋ تاپسىرمالارىنىڭ ارقاسىندا الىنعان بولاتىن. وسى دالەلدەمەلەردىڭ نەگىزىندە باسقا دا شەتەلدىك يۋريسديكتسيالاردىڭ قۇزىرەتتى ورگاندارى ءستاتيدىڭ ارەكەتتەرىنە باعا بەرىپ، جاۋاپكەرشىلىككە تارتاتىنىنا سەنىمدىمىز.
- جالپى، ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ باقىلاۋىندا تۇرعان ءدال وسىعان ۇقساس تاعى قانداي داۋلى ىستەر بار؟
- قازاقستان داۋلاردى شەشۋ تەتىكتەرىن دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولەدى. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى جانە ينۆەستيتسيالىق داۋلاردى رەتتەۋ جونىندەگى حالىقارالىق ورتالىقتىڭ باس حاتشىسى مەگ كينەر «قازاقستاننىڭ ستاتيستيكاسى باسقا مەملەكەتتەردىڭ ناتيجەلەرىنە ۇقساس ەكەنىن جانە قازاقستاننىڭ حالىقارالىق تورەلىككە «وتە تەڭدەستىرىلگەن» كوزقاراسى بار ەكەنىن كورسەتەدى»، دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن.
2022-جىلدىڭ شىلدەسىندەگى دەرەكتەرگە سايكەس، قازاقستانعا قارسى باستالعان 20 ءىستىڭ 11 ءى قازاقستاننىڭ پايداسىنا، 2 ءىس بەيبىت جولمەن شەشىلدى. ال 6 ءىس تالاپكەرلەردىڭ پايداسىنا شەشىلگەن ەدى
ايتا كەتەرلىگى، مولدوۆالىق كاسىپكەرلەر اناتول مەن گابريەل ستاتيگە قاتىستى ءىس - ۇزاق ۋاقىت بويى اياقتالماعان جالعىز ءىس.
وسى داۋدىڭ كوپ يۋريسديكتسيالىق سيپاتىن، قۇقىقتىق ماسەلەلەردىڭ كۇردەلىلىگىن جانە اۋقىمدى اقپاراتتىق ناۋقانىن ەسكەرە وتىرىپ، ستاتي ءىسى قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس، الەمدىك قاۋىمداستىق ءۇشىن دە بىرەگەي بولىپ سانالادى.
- مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ قىركۇيەكتەگى «ادىلەتتى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام» اتتى جولداۋىندا پرەزيدەنت مانداتىن 7 جىلدىق ءبىر مەرزىممەن شەكتەپ، ەكىنشى رەت سايلانۋعا تىيىم سالۋ باستاماسىن كوتەردى. مۇنداي وزگەرىس اتا زاڭعا ەنگەن جاعدايدا قوعامعا قانداي تيىمدىلىگى بولماق؟ سونىمەن قاتار بيىل كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋى ءوتۋى ءتيىس. ەگەر سايلاۋ ءوتىپ، ءىس باسىنداعى مەملەكەت باسشىسى قايتا سايلانسا، وندا 2029-جىلعى سايلاۋدا 7 جىلدىق مەرزىمگە ءوز كانديداتۋراسىن ۇسىنا الا ما؟
- جەتى جىلدىق مەرزىمدى بەلگىلەۋ سايلاۋ الدىنداعى باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مەرزىم جەتكىلىكتىلىگىنىڭ وبەكتيۆتى شىنايىلىعىن كورسەتەدى. شىن مانىندە، بۇل پرەزيدەنت وكىلەتتىكتەرىنىڭ قىسقارۋى، پرەزيدەنت اعىمداعى جىلى پارمەن بەرگەن ساياسي رەفورمانىڭ قيسىندى جالعاسى.
جەتى جىلدىق مەرزىم جانە پرەزيدەنتتىك مانداتتى ءبىر مەرزىمگە شەكتەۋ بولىگىندە ۇسىنىلىپ وتىرعان نوۆەللالار ستراتەگيالىق مىندەتتەردى شەشۋگە بارىنشا نازار اۋدارۋدى جانە پرەزيدەنتتەردىڭ وزدەرىنىڭ باعدارلامالارىندا قويىلعان ماقساتتاردى تولىققاندى ىسكە اسىرۋىن قامتاماسىز ەتەدى. سونداي-اق پرەزيدەنت قىزمەتىندە بولۋ جيىلىگىن شەكتەۋ تۋرالى ۇسىنىس بيلىكتى مونوپوليالاندىرۋ تاۋەكەلدەرىن تومەندەتۋگە جانە ساياسي تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا باعىتتالعان.
جالپىلاما ايتار بولسام، پرەزيدەنت ۇسىنعان تۇزەتۋلەردى قابىلداۋ - ولاردىڭ پارلامەنتكە ۇسىنىلۋى جانە پارلامەنتتە قارالۋ مەرزىمدەرىنە، سونىمەن قاتار تۇزەتۋلەردىڭ رەداكسياسىنا بايلانىستى بولادى.
- سۇحباتىڭىزعا راقمەت!
اۆتور مارلان جيەمباي