ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، اكادەميك ب. بايتانايەۆ، بەلگىلى ارحەولوگتار م. تۇياقبايەۆ، ا. ەرجىگىتوۆا، پروفەسسور، ق. ا. ياساۋي اتىنداعى م ك ت ۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى د. كەنجەتاي تۇركىستاننىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىن جاساۋ ءۇشىن قۇندى كەڭەستەر بەردى.
«تۇركىستان ءوڭىرىنىڭ تاريحىن، ارحەولوگياسى مەن مادەنيەتىن قازاقستاننىڭ «رۋحاني استاناسى» رەتىندە عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەۋ ماسەلەسى جاڭا جانە كەشەندى كوزقاراستى تالاپ ەتەدى. وسى ورايدا كەشەندى باعدارلاما ازىرلەۋدى ۇسىنامىن. وعان قالا تاريحىنا قاتىستى كىتاپتاردى اۋدارۋ جانە باسىپ شىعارۋ ماسەلەلەرى ەنەدى. بۇل باعدارلامادا ارحەولوگيالىق قازبالار، تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى قالپىنا كەلتىرۋ جانە قايتا قۇرۋ، تەاتر جانە مۋزىكالىق قويىلىمدار مەن تۇركىستان قالاسىنىڭ شىنايى كەلبەتىن اشاتىن باسقا ماسەلەلەر قامتىلسا»، - دەدى ءومىرزاق شوكەيەۆ.
بۇدان بىلاي بۇل ماسەلەلەر تۇراقتى تۇردە تالقىلاناتىن بولادى. عالىمدار تاڭعاجايىپ ايماقتى زەرتتەۋ جىلدارىندا ونىڭ تاريحي-مادەني قۇبىلىسىن اشا بىلگەندىكتەرىن اتاپ ءوتتى.
سونىمەن قاتار، ولاردىڭ پىكىرىنشە، تاريح پەن مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرى جارقىن وقيعالارمەن ايماقتىڭ باي وتكەنىن زەرتتەۋ مەن تۇسىنۋگە نەگىز بولىپ تابىلادى. قولدا بار جازباشا دەرەك كوزدەرى تاريحي وقيعالاردىڭ كەڭدىگىن، ماڭىزدىلىعى مەن جارىقتىعىن تۇسىنۋگە تولىق مۇمكىندىك بەرمەيدى. ولار ۇلتتىق يدەيانىڭ نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى عانا ەمەس، ايماقتىڭ يميدجدىك بولشەكتەرى بولىپ سانالادى.
عالىمدار تۇركىستاندى ءبىرتۇتاس تاريحي-مادەني ايماق رەتىندە زەرتتەۋ تاريحىنا جۇگىنە وتىرىپ، ونى ورتاعاسىرلىق اۆتورلاردىڭ ەڭبەكتەرىنەن باستاۋ كەرەكتىگىن مالىمدەدى. تاباري، يبن-حوردادبەح، ماكديسي، يستاحري، يبن-حاۋكال، دجۋۆايني، شەرەف-د-دين ەزدي، ۆاسيفي جانە باسقا دا ۇلى ويشىلداردىڭ شىعارمالارى تىڭعىلىقتى زەرتتەلۋى قاجەت. ونىڭ ۇستىنە XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ايگىلى «تۇركىستان البومى» جارىق كوردى. بۇل ورتا ازيانىڭ كەڭ گەوگرافيالىق ايماعىن زەرتتەۋدىڭ كوپجىلدىق ناتيجەسى بولا الدى. كەلەسى كەزەڭدى تۇركىستاندى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋدىڭ نەگىزدەرى دەپ ساناۋعا بولادى، دەلىندى باسقوسۋدا.
ولاردى كەڭەس زامانىندا ورتا ازيا ارحەولوگياسىنىڭ پاتريارحى ميحايل ەۆگەنيەۆيچ ماسسون قالاعان.
ايتا كەتۋ كەرەك، وڭتۇستىك قازاقستان كەشەندى ەكسپەديتسياسى (و ق ق ا ە) 1947-جىلى ونىڭ ءىسىنىڭ زاڭدى جالعاسى بولدى.
1971-جىلدان باستاپ يۋككاە ارحەولوگ، كەيىنىرەك اكادەميك كارل بايپاقوۆتىڭ باسشىلىعىمەن جۇمىس ىستەلدى. سونىمەن بىرگە، قازاقستاننىڭ «قاسيەتتى گەوگرافيا» ۇلتتىق جوباسى مادەني مۇرا باعدارلاماسىنىڭ زاڭدى جالعاسى بولدى.
ول 2017-جىلى ەلىمىزدىڭ تاريحي جەرلەرىنە ارحەولوگيالىق جانە ەتنومادەني ەكسپەديتسيالار وتكىزۋ تۋرالى باستاما كوتەردى.
«ەلباسىمىز ن. ءا. نازاربايەۆتىڭ باستاماسىمەن جاسالعان «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى 2004-2011-جىلدار تۇركىستاندى قارقىندى زەرتتەۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى كەزەڭى بولدى. باعدارلاما شەڭبەرىندە ارحەولوگيا، قۇندى جادىگەرلەرىمىزدى تابۋ، ساقتاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ، تاريحتى، مادەنيەتتى جانە تاريحي مۇرانى زەرتتەۋ سالاسىندا كوپتەگەن جوبالار جۇزەگە اسىرىلدى. تاريحي-مادەني مۇرانى تانىمال ەتۋ جانە تۋريستىك كلاستەردى دامىتۋ بويىنشا جوبالار باستالدى. تۇركىستان ولكەسىنىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىن زەرتتەۋ مەن ناسيحاتتاۋدى جالعاستىرۋ جانە ەلىمىزدىڭ باستى گەومادەني برەندتەرىن قۇرۋ - كەزەك كۇتتىرمەيتىن جانە ماڭىزدى مىندەت»، - دەدى ءو. شوكەيەۆ.
ءوڭىر باسشىسى قازىردىڭ وزىندە وتىرار وازيسىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى، كۇلتوبە، ساۋران ارحەولوگيالىق كەشەنى، سيداق، ءبورىجار قورىمى، جۋانتوبە، قاراسپان توبەسى، سايرام-يسپيجابا، سوزاق ەلدىمەكەندەرى، جىبەك جولىنىڭ فەنومەنى جانە باسقا دا كوپتەگەن نىساندار تۋرالى بولاشاقتاعى سانقىرلى جۇمىستىڭ نەگىزى رەتىندە سەنىممەن ايتۋعا بولاتىنىن اتاپ ءوتتى.