ەلىمىزدىڭ اتا زاڭى - 1995 -جىلعى 30-تامىزدا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان بولاتىن. دەموكراتيالىق دامۋ جولىنا تۇسكەن كەز كەلگەن ەلدە اتا زاڭ مەملەكەتتىلىكتىڭ، قۇقىق ۇستەمدىگىنىڭ، تۇراقتىلىقتىڭ نەگىزى بولادى. بۇل تۇرعىدا جالپىعا ورتاق ادىلەتتىلىك ورنايدى.
وسى رەتتە ساراپشىلار تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندە قازاقستان الدىندا ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق مودەلىن ايقىنداۋ بويىنشا ەرەكشە ماڭىزدى ماقسات تۇرعانىن اتاپ وتۋدە. بۇل رەتتە جاسالاتىن دۇرىس قادامعا جاس مەملەكەتتىڭ تاعدىرى تىكەلەي بايلانىستى بولدى. ياعني، مەملەكەتتىك رەفورمالار جۇرگىزۋگە قاۋقارلى بولۋى، الەمدىك قوعامداستىقتىڭ تەڭقۇقىلى مۇشەلىگىنە ەنۋى سەكىلدى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارىلدى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ كونستيتۋتسيانى ازىرلەۋ مەن قابىلداۋدا ءرولى قانداي؟ تاريحقا ءسال كەيىن شەگىنەر بولسا، 1995 -جىلى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ قولدانىستاعى اتا زاڭدى قابىلداۋ باستاماسىمەن شىقتى. ەلىمىزدىڭ بەدەلدى زاڭگەر عالىمدارىمەن قاتار فرانسيانىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ وكىلدەرى، وسى ەلدىڭ مەملەكەتتىك كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى، رەسەي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ەڭ بەدەلدى زاڭگەرلەرى قاتىسقان جوبالىق جۇمىس ءوز جەمىسىن بەرىپ، بۇگىنگى اتا زاڭىمىزدىڭ نەگىزىن قالادى.
ايتا كەتەرلىگى، كونستيتۋتسيامىزدىڭ جوباسىن تالقىلاۋ ىسىنەن قاراپايىم حالىق تا تىس قالعان سوڭ. رەسمي دەرەكتەرگە قاراعاندا، ەلىمىز ءۇشىن باستى قۇجاتتى تالقىلاۋ ىسىنە 3 ميلليون 345 مىڭ ادام قاتىستى. قاراپايىم حالىق تاراپىنان 31 مىڭ 886 ۇسىنىس تۇسسە، سونىڭ 1 مىڭ 100 ى كونستيتۋتسيا جوباسىنا ەنگىزىلدى.
وسىلايشا، سان مارتە سۇزگىدەن ءوتىپ، جەتىسپەگەن جەرى تولىقتىرىلا تۇسكەن كونستيتۋتسيامىز 1995 -جىلى 30-تامىزدا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلداندى. ءدال وسى زاڭىمىزدىڭ قابىلدانۋىنا قازاقستاندا داۋىس بەرۋگە قۇقى بار سايلاۋشىلاردىڭ 90,58 پايىزى قاتىسىپ، ونىڭ 89,14 پايىزى قولداعان بولاتىن.
سونداعى قيىن كەزەڭدە ميلليونداعان ەل ازاماتى وسى يدەيانىڭ اينالاسىندا بىرىگىپ، قولداۋ ءبىلدىردى. ەلباسى سول كەزدە قازاقستان تاريحىندا العاش رەت حالىقتىڭ بولاشاعى ءوز قولىندا بولعانىن ايتقان ەدى.
ول - حالىقتىڭ كونستيتۋتسياسى. بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ بەلسەندىلىگىنىڭ ارقاسىندا جاڭا اتا زاڭ ومىرگە كەلدى. دەگەنمەن، جاڭا كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ دا وڭاي بولمادى. تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ساراپشىلار توبى كوپتەگەن الەم ەلدەرىنىڭ كونستيتۋتسيالارىن مۇقيات ساراپتاۋدان وتكىزدى.
«1995 -جىلعى كونستيتۋتسيا تاقىر جەردە پايدا بولعان جوق. ول ەگەمەن قازاقستاندا كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىس ورناتۋ ءۇشىن بۇرىننان جيناقتالعان تاجىريبەلەردى، سونداي- اق ءبىزدىڭ جاعدايىمىزعا سايكەس كەلەتىن ەڭ پروگرەسشىل شەتەلدىك تاجىريبەلەردى بارىنشا تولىق پايدالانعان ەدى. سوندىقتان دا، كىمدە- كىم ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭىنىڭ رۋحى مەن ماڭىزىن تەرەڭ تۇسىنگىسى كەلسە، ونى جاساۋدىڭ، قالىپتاستىرۋدىڭ تاريحىن دا جاقسى ءبىلۋى كەرەك»، دەيدى ن. نازاربايەۆ «قازاقستان جولى» اتتى كىتابىندا. دۇنيەگە كەلگەن كونستيتۋتسيا تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە دامۋىمىزعا داڭعىل بولىپ، ەلدىڭ بەتكە العان باعدارىنىڭ تۇتاستاي بولىگىن قامتىپ وتىر دەسە دە بولادى.
نەگىزى، العان باعىتتىڭ جۇيەلىگى مەن اتا زاڭنىڭ قوعامدىق دامۋدىڭ سۇرانىستارىنا سايكەستىگى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالارمەن قامتاماسىز ەتىلدى. بۇل جۇمىستار عىلىمي نەگىزگە سۇيەنە وتىرىپ جۇرگىزىلدى. ق ر تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا، كونستيتۋتسيا ەلدىڭ تۇراقتى دامۋىنا بارلىق تەتىكتەردى قامتىپ وتىر.
«ءبىزدىڭ نەگىزگى زاڭىمىزدا تابىستى دامۋ ءۇشىن دە، ۇلتتىڭ ءوزدى- وزىنەن جاڭارۋى ءۇشىن دە بارلىق قۇقىقتىق قۇرالدار بار. ءبىز الدىمىزعا جاھاندىق ماقسات - عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي، 2050 -جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ازىرلەنگەن ستراتەگيالىق باعدارلاما نەگىزىندە قازاقستاندى الەمنىڭ نەعۇرلىم دامىعان 30 ەلىنىڭ بىرىنە اينالدىرۋ ماقساتىن قويدىق. بارلىق كوشباسشى ەلدەردە تابىستىڭ ەكى باستى قۇرامداسى بار ەكەنىن تاريح كورسەتىپ وتىر. ءبىرىنشىسى - سەرپىندى ەكونوميكا جانە جاڭعىرۋ. ەكىنشىسى - تۇراقتى كونستيتۋتسيالىق جۇيە جانە ورنىقتى مەملەكەت. وسىناۋ ەكى فاكتور21-عاسىردا قازاقستانعا دا تولىق دارەجەدە قاجەت»، - دەيدى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.
تۇپتەپ كەلگەندە، كونستيتۋتسيا - ەگەمەندى قازاقستاننىڭ بەرىك ىرگەتاسى، ازاتتىعىمىزدىڭ ايشىقتى ايعاعى ءارى قۇندىلىقتاردى ۇلىقتاعان قاستەرلى قۇجات.
بۇل رەتتە تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ بىلاي دەپ ايتقانى بار: «كونستيتۋتسيانى قاتاڭ ۇستانۋ - بۇل مەملەكەتتىلىكتىڭ تابىستى دامۋىنىڭ جانە قوعامداعى ازاماتتىق كەلىسىمنىڭ نەگىزى. ول بويىنشا ءومىر ءسۇرۋ - بۇل دەموكراتيانىڭ ەڭ جوعارعى مەكتەبى. بۇل مەكتەپتەن بارلىعىمىز وتۋگە ءتيىسپىز. ءبىزدىڭ مىندەت - كونستيتۋتسياعا اسا ۇقىپتىلىقپەن قاراۋ».
«قاسىم حاننىڭ قاسقا جولىنان»، ەسىم حاننىڭ ەسكى جولىنان، ءاز-تاۋكەنىڭ «جەتى جارعىسىنان» باستاۋ الىپ، جالپى دەموكراتيالىق پرينتسيپتەرگە نەگىزدەلگەن كونستيتۋتسيامىزعا جيىرما بەس جىل تولىپ وتىر. كونستيتۋتسيا - ەل حالقىنىڭ پىكىرىن ەسەپكە الا وتىرىپ جاسالعان قۇقىقتىق- ساياسي قۇجات. كونستيتۋتسيانى قالىپتاستىرۋعا قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ قاتىسۋى - اتا زاڭنىڭ الەۋەتىن ارتتىردى. وسى ۋاقىت ىشىندە قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسياسى ۋاقىتتىڭ سىنىنان سۇرىنبەي ءوتتى. سايكەسىنشە، بۇل قۇجات ءوزىنىڭ زامان تالابىنا لايىقتىعىن دالەلدەدى.
اۆتور: رۋسلان عابباسوۆ