الەمنىڭ كوپتەگەن ەلى شەت ەلدەردەگى ەتنوبىرەگەيلىك قوعامداستىقتاردى قولداۋ ساياساتىن دامىتۋ، «جۇمساق كۇشتى» پايدالانۋ ارقىلى اقپاراتتىق جانە مادەني ىقپال ەتۋدىڭ كەشەندى قۇرالى رەتىندە ءوز مۇددەلەرىن ىسكە اسىرۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىن باعالاي ءبىلدى.
قازاقستاندىقتار شەتەلدەگى وتانداستاردى، ەتنيكالىق قازاقتاردى جان- جاقتى قولداۋ قاجەت ەكەنىن بىلەدى. مۇنى شەتەلدە تۇراتىن قازاقتاردىڭ وزدەرى دە تۇسىنەدى. قازىرگى حالىقارالىق تاجىريبەنى زەردەلەۋ كوپتەگەن ەلدىڭ شەتەلدەگى وتانداستارىن مەملەكەتتىك قولداۋداعى ماسەلەلەرىن شەشۋدە بىزدەن الدەقايدا وزىپ كەتكەن.
ولاردا قولدانىستا ەتنيكالىق توپتار وكىلدەرىن قولداۋ، ەرىكتى تۇردە قونىس اۋدارۋ جانە رەپاترياتسيالاۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالارى قابىلدانعان.
«وتانداستار قورى» ك ە ا ق جوبالارىنىڭ زەرتتەۋلەرى نەگىزىندە نازارلارىڭىزعا ەتنيكالىق نەمىستەردى مەملەكەتتىك قولداۋ سالاسىنداعى گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ تاجىريبەسى تۋرالى قىسقاشا اقپارات بەرسەك.
گەرمانيانىڭ شەتەلدەگى وتانداستارىن قايتىپ ورالۋىن ىنتالاندىرۋعا جانە قولداۋعا باعىتتالعان نەگىزگى زاڭنامالىق اكتىسى 1953 -جىلى قابىلدانعان گ ف ر «قۋىلعاندار مەن بوسقىندار تۋرالى» زاڭىندا (Gesetz über die Angelegenheiten der Vertriebenen und Flüchtlinge (Bundesvertriebenengesetz - بۇدان ءارى - BVFG) ) جازىلعان.
ينتەرنەتتە بۇل زاڭنىڭ اۋدارماسىنا بايلانىستى «قونىس اۋدارعاندار جانە بوسقىندار تۋرالى» نەمەسە باسقا دا ءتۇرلى اتاۋلاردى كەزدەستىرۋگە بولادى. ءبىراق گ ف ر بۋندەستاگىنىڭ قازىرگى دەپۋتاتى، وتانداسىمىز گەنريح تسەرتيك، «وتانداستار قورى» كەاق- نىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسۋدە زاڭ اتاۋىن گ ف ر «قۋىلعاندار مەن بوسقىندار تۋرالى» زاڭى دەپ اۋدارۋ قاجەت ەكەنىن باسا ايتتى.
بۇل زاڭ وسى كەزگە دەيىن ءبىرتالاي وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلاردان ءوتتى، ال نەگىزگى وزگەرتۋلەر 2013 -جىلى ەنگىزىلدى. زاڭنىڭ نەگىزگى مازمۇنى - ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جانە سوعىستان كەيىنگى جىلدار كەزەڭىندە قۋعىنعا، دەپورتاتسياعا ۇشىراعان جانە مۇلكىن جوعالتقان «رەسەيلىك» نەمىستەردى وتەماقى رەتىندە گەرمانياعا قابىلداۋ.
زاڭ «رەسەيلىك نەمىستەر» دەپ رەسەي يمپەرياسىنىڭ، كەڭەس وداعىنىڭ نەمىستەرىن جانە ولاردىڭ ۇرپاعىن سانايدى. «رەسەيلىك نەمىستەر» دەگەن توپتىق تەرمين پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە تۇراتىن بارلىق ەتنيكالىق نەمىستەردى قامتيدى. قازاقستاندىق نەمىستەر دە وسى ساناتقا كىرەدى. زاڭ قونىس اۋدارۋشىنى قابىلداۋ تۋرالى شەشىم قانداي دا ءبىر مەرزىممەن شەكتەلمەيدى دەپ بەلگىلەيدى.
بۇل قۇجاتتار ءوز كۇشىن جوعالتپاي، 20 جانە ودان دا كوپ جىل ساقتالادى دەگەندى بىلدىرەدى. زاڭ «كەيىنگى قونىس اۋدارۋشىعا» (وسىلاي دەپ گەرمانيادا كەڭەس وداعىندا تۇرعان بارلىق ەتنيكالىق نەمىستەردى اتايدى) تىلدىك تالاپتارعا وتە ۇلكەن ءمان بەرەدى، ال نەمىس ءتىلىن ءبىلۋ دەڭگەيى ءوتىنىش بەرۋ مەرزىمىنە قاراماستان وزەكتى بولۋى ءتيىس. بۇل - نەمىس قوعامىنىڭ انا ءتىلىن بىلۋگە دەگەن ۇقىپتى كوزقاراسىنىڭ كورسەتكىشى.
نەمىس قوعامىنىڭ انا تىلىنە كورسەتكەن وسىنداي قۇرمەتى ارقىلى ۇلتتىڭ بولاشاعىنا دەگەن قامقورلىعى بايقالادى. نەمىستەر ۇلتتىڭ بولاشاعى تەك تابيعي-بەلسەندى ينديۆيدتەردىڭ بولۋىندا عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە ولاردىڭ ساناسىنىڭ تەك انا ءتىلى ارقىلى مۇمكىن مادەني- گۋمانيتارلىق، رۋحاني تولىعۋىندا ەكەنىن انىق تۇسىنەدى.
نەمىس زاڭىنداعى تۇزەتۋلەر بۇرىنعى وتىنىشتەر بويىنشا الىنعان جانە كۇشىنە ەنگەن باس تارتۋلاردان كەيىن دە قونىس اۋدارۋشىنى قايتا قابىلداۋ تۋرالى وتىنىشتەرگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق ارەكەتكە قابىلەتسىز نەمەسە ارەكەت قابىلەتى شەكتەۋلى دەپ تانىلعان تۇلعالاردىڭ نەمىس ءتىلىن ءبىلۋىن راستاۋ قاجەتتىگىنەن تولىق بوساتىلۋى تۋرالى زاڭنىڭ ەرەجەلەرىن جوعارى ادامگەرشىلىك بەلگىلەرى دەپ تانۋ كەرەك. مۇنداي قاعيدا قانداي دا ءبىر اۋرۋلارعا بايلانىستى ءتىلدى ۇيرەنىپ، ەمتيحان تاپسىرا المايتىندارعا دا قاتىستى.
نەمىس زاڭىنداعى تاعى ءبىر ماڭىزدى جاڭالىق - ەندى وتباسىنىڭ بارلىق مۇشەلەرىنەن گەرمانياعا ءبىر مەزگىلدە بىرلەسىپ شىعۋى تالاپ ەتىلمەيدى. بۇعان دەيىن زاڭنىڭ بۇل ەرەجەسىنە سايكەس ەگەر وتباسى باسشىسى، ۇمىتكەر گەرمانياعا تۇراقتى تۇرۋعا كوشكەن جاعدايدا، «كەيىنگى قونىس اۋدارۋشى» مارتەبەسىن الۋ ءۇشىن ۇمىتكەر وتباسى مۇشەلەرىن وتىنىشكە ەنگىزۋى مۇمكىن ەمەس دەپ كوزدەلگەن بولاتىن.
وتىنىشكە وتباسى مۇشەلەرىن ودان ءارى ەنگىزۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ەندى قوسىلۋعا نيەت بىلدىرگەن وتباسى مۇشەلەرى وتاعاسىنىڭ قاي جەردە تۇرعانىنا قاراماستان، ونىڭ باستاپقى مالىمدەمەسىنە ەنگىزۋ تۋرالى وتىنىشپەن جۇگىنۋگە قۇقىلى. مۇنداي ءوتىنىشتى جۇبايى، بالالارى، اتا- انالارى، سونداي- اق كەيىنگى قونىس اۋدارۋشىنىڭ باسقا دا ۇرپاقتارى بەرۋگە قۇقىلى. زاڭداعى جاڭالىقتار، ءبىرىنشى كەزەكتە، شەتەلدەگى وتانداستاردى مەملەكەتتىك قولداۋ سالاسىنداعى گ ف ر زاڭناماسىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان.
كوشى-قون ساياساتىن ىسكە اسىرۋعا قاتىساتىن بارلىق مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ، سونىمەن قاتار گەرمانيانىڭ بارلىق فەدەرالدىق جەرىنىڭ اۋماعىندا مينيسترلىكتەر دەڭگەيىندە جۇمىس ىستەيتىن قونىس اۋدارۋشىلار ىستەرى جونىندەگى ۋاكىلدەردىڭ دە ءرولىن كۇشەيتۋگە ىقپال ەتتى. قازاقستاندا ەتنيكالىق رەپاترياتسيا سالاسىندا ارنايى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ بولماۋى جاعدايىندا، نەمىستەردىڭ ءتىپتى جەرلەر دەڭگەيىندە (بىزدە وبلىستار دەنگەيى) ەتنيكالىق ميگراتسيا ماسەلەسىن شەشۋدەگى ورنىقتى ۇستانىمدارى ۇلكەن قۇرمەت پەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى.
گەرمانيادا ءالى كۇنگە دەيىن قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ بەيىمدەلۋى ءۇشىن فريدلاند لاگەرى جۇمىس ىستەيدى. 1991 -جىلدان بەرى وسى قىزمەتتە جۇمىس ىستەيتىن لاگەر ديرەكتورى حاينريح حەرنشەمايەر كەزدەسۋ كەزىندە لاگەردىڭ قىزمەتى تۋرالى ايتىپ قانا قويماي، كەيىنگى قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايلارىن دا كورسەتتى.
ول سوڭعى جىلدارى بۇرىنعى پوستكەڭەستىك رەسپۋبليكالاردان قونىس اۋدارۋشى ەتنيكالىق نەمىستەردىڭ اعىنى ەداۋىر ازايعانىن، كەرىسىنشە، ەكونوميكالىق جانە ساياسي قولايسىز ەلدەردەن كوشىپ- قونۋشىلاردىڭ سانى وسە تۇسكەنىن اتاپ ءوتتى.
گەرمانيانىڭ ەتنيكالىق نەمىستەردى قايتارۋ جانە مەملەكەتتىك قولداۋ سالاسىنداعى تاجىريبەسىن زەرتتەۋ بارىسىندا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋمەن قاتار، قونىس اۋدارۋشىلار ولاردىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىندە بەلسەندى ءرول اتقاراتىن ءبىرقاتار قوعامدىق ۇيىمدار قولدايتىنىن كورسەتتى. ولاردىڭ ءبىرقاتارىن اتاپ كەتۋگە بولادى: - وتتو بەنەككە قورى: 1965 -جىلدان باستاپ جۇمىس ىستەيدى، مەملەكەت قارجىلاندىرادى، جاس ماماندارعا - كەيىنگى قونىس اۋدارۋشىلارعا جانە ولاردىڭ وتباسىلارىنا قايتا ماماندانۋ مەن جۇمىس تابۋىنا كومەكتەسەدى. العاش رەت قونىس اۋدارۋشىلار قور وكىلدەرىمەن فريدلاندتا كەزدەسەدى؛ - گەرحارد حاۋپتماننىڭ ءۇيى: جۇمىسىنىڭ نەگىزگى باعىتى - نەمىس ءتىلىن وقىتۋ كۋرستارىن ۇيىمداستىرۋ، قونىس اۋدارۋشىلاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ، ولارعا كەڭەس بەرۋ، الەۋمەتتىك جانە وزگە دە كومەك كورسەتۋ؛ - بوننىڭ بيبلەي سەمينارىنىڭ حريستيان ءبولىمىن (BSB) 1946 -جىلى قونىس اۋدارۋشىلار قۇرعان.
باسشى جانە جۇمىسكەرلەردىڭ كوپشىلىگى كەيىنگى قونىس اۋدارۋشىلار، نەگىزگى بولىگىن تەك پەرسونال عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ءبىلىم الۋشىلار (كوپشىلىگى گەرمانياعا قونىس اۋدارۋشىلار مەن كوشىپ- قونۋشىلاردىڭ بالالارى) قۇرايدى، ولار گەرمانياداعى قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ تاريحى تۋرالى كىتاپحانانى قۇرا العان؛ - Internationale unternehmensgruppe Monolith حالىقارالىق ساۋدا كومپانياسى: تاۋارلاردى وندىرۋگە جانە ساتۋعا ماماندانعان، نەگىزىنەن تمد ەلدەرىمەن، اسىرەسە، رەسەي فەدەراتسياسىمەن جانە قازاقستانمەن ىنتىماقتاستىقتى جۇزەگە اسىرادى. جۇمىسكەرلەردىڭ باسىم بولىگىن ت م د ەلدەرىنەن شىققان ەتنيكالىق نەمىستەر قۇرايدى. كومپانيانىڭ قىزمەت باعىتى - گەرمانياعا كوشىپ كەلگەن تۇلعالاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ؛ - بەرلين كوشىپ- قونۋشىلارعا كومەك كورسەتۋ ورتالىعى: مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىندەگى ينفراقۇرىلىمى بار عيمارات.
عيمارات قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ تۇرۋى ءۇشىن بەيىمدەلگەن، ماڭىزدى الەۋمەتتىك ماسەلەلەر، الەۋمەتتىك- تۇرمىستىق جاعدايلار جانە بوس ۋاقىتتى ۇيىمداستىرۋ بويىنشا قاجەتتى اقپارات بەرەدى، جۇمىسقا ورنالاستىرۋ كەزىندە كومەك كورسەتەدى؛ - گەرمانياداعى «رەسەيلىك نەمىستەردىڭ» جەرلەستىگىنىڭ فەدەرالدىق جاستار ۇيىمى جانە بەرليننىڭ ينتەگراتسيالىق ءۇيى (Lira e.V. ) بەرليننىڭ جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ورتالىعى جانىنداعى كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار رەتىندە تىركەلگەن. نەگىزگى قىزمەتى - جاستاردىڭ ءبىلىم الۋىنا جانە جۇمىسقا ورنالاسۋىنا كومەك كورسەتۋ. بۇدان بولەك وزگە دە ۇيىمدار بار.
ەتنيكالىق قونىس اۋدارۋشىلاردى قولدايتىن گەرمانيانىڭ بارلىق كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدارىمەن كەزدەسۋ مۇمكىن ەمەس، ولار كوپ جانە وعان ۋاقىت قاجەت. وسىعان وراي سالىستىرۋ قاجەت سياقتى. قازاقستاندا ازىرگە مەملەكەت قۇرعان جانە قولدايتىن جالعىز عانا ۇيىم - «وتانداستار قورى» كەاق جۇمىس ىستەيدى. ءبىراق وسى ۇيىمعا بەرىلگەن قۇزىرەتتەر مەن رەسۋرستار گەرمانياداعى ۇقساس ۇيىمداردىڭ مۇمكىندىكتەرىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. ارينە، سالىستىرۋ بارىسىندا قازاقستان جاس مەملەكەت، ەگەمەندىكتى جاقىندا الدى، تاجىريبەسى جوق جانە سول سياقتى ت. ب. ۋاجدەردى العا تارتۋعا بولادى. الايدا گەرمانيانىڭ جاعدايىندا سوعىستان كەيىنگى كۇيزەلىس، ەلدىڭ ەكىگە ءبولىنۋى جانە ت. ب. جانتۇرشىگەرلىك اپاتتاردى باستان وتكەرگەنىن اتاۋعا بولادى.
سولاي بولا تۇرا، ولار وتانداستارىن قولداۋدا جانە وزدەرىنىڭ نەمىستەرىنە دەگەن تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋدە ەشقانداي شەكتەۋ جاسامايدى. گەرمانيانىڭ تاجىريبەسى شەتەلدەگى وتانداستاردى مەملەكەتتىك قولداۋ ماسەلەلەرىن، سونداي-اق ەتنيكالىق رەپاترياتسيا ماسەلەلەرىن مەملەكەتتىڭ بيلىك وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىنسىز، وسى سالاداعى قاتىناستاردى رەتتەۋگە باعىتتالعان ءتيىمدى جۇمىس ىستەيتىن مەملەكەتتىك قۇجاتتارسىز تابىستى شەشۋ مۇمكىن ەمەستىگىن كورسەتىپ وتىر.
سونداي-اق ەڭ باستىسى، مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندە باتىل شەشىم قابىلدايتىن جانە ءوز مويىندارىنا جاۋاپكەرشىلىك الا الاتىن مەملەكەتتىك تۇلعالار بولماي وسى ساياساتتى ىسكە اسىرۋ قيىن. بۇگىندە قازاقستاندىق قوعام ۇلتتىق كادرلار مەن جاستاردىڭ شەتەلگە كەتۋىنە شىنداپ الاڭداۋلى. سەبەپتەر جەتكىلىكتى، بۇل تۋرالى ءبارى بىلەدى. وسى ورايدا ەتنيكالىق قازاقتاردى قازاقستانعا ەرىكتى تۇردە كوشىرۋ ماسەلەلەرىنە دە مەملەكەت پەن قوعام تاراپىنان ءتيىستى نازار اۋدارىلۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.
ول ءۇشىن باستى ساياسي قۇجاتتار - شەتەلدەگى وتانداستاردى مەملەكەتتىك قولداۋ مەن ەتنيكالىق رەپاترياتسيانى رەتتەۋگە باعىتتالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما مەن ارنايى قۇقىقتىق اكتى قاجەت. مەملەكەتتىك اسا ماڭىزى بار وسى قۇجاتتار قابىلدانباي، شەتەلدەگى وتانداستاردى مەملەكەتتىك قولداۋ جانە ەتنيكالىق رەپاترياتسيا سالاسىندا تابىسقا جەتۋ مۇمكىن ەمەس. وسىنى ءتۇسىنۋ ءۇشىن باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە نازار اۋدارۋ جەتكىلىكتى.
نۇرحان جاليەۆ، «وتانداستار قورى» اقپاراتتىق تالداۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى
«تۇركىستان» گازەتى