سودان بولار، پارلامەنت جاققا ەلدىڭ ەلەڭدەگەن قۇلاعى ۇنەمى تۇرىك جۇرەتىن. سەزىمدەرى الداماپتى. 13 -قاڭتار كۇنى توسىننان ب ا ق وكىلدەرىن شاقىرىپ، ارنايى ۇندەۋ جاريالاعان ءماجىلىس دەپۋتاتتارى وزدەرىنىڭ «ۇلت جوسپارىن» جۇزەگە اسىرۋدىڭ زاڭنامالىق نەگىزىن قالاپ، تاريحي ميسسيالارىن تولىق كولەمدە اتقارعاندىعىن ايتا كەلە قازاقستان پرەزيدەنتىنە ءماجىلىستى مەرزىمىنەن بۇرىن تاراتۋ جانە كەزەكتەن تىس سايلاۋ تاعايىنداۋ تۋرالى جارلىعىن قابىلداۋ تۋرالى باستامامەن جۇگىنگەندى.
سودان بەرگى ون كۇننەن استام مەرزىم ىشىندە ەلىمىزدەگى ءتۇرلى ساياسي پارتيالار، قوعامدىق ۇيىمدار، ساياساتكەرلەر مەن قوعام قايراتكەرلەرى، قاراپايىم ەل تۇرعىندارى دەپۋتاتتاردىڭ باستاماسىنا تولىعىمەن قولداۋ كورسەتتى. وسى ارالىقتا ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ تا پارلامەنت پالاتالارى توراعالارىمەن، پرەمەر- مينيسترمەن جانە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعاسىمەن كەڭەستى، حالىقتىڭ پىكىرىنە نازار اۋداردى. سويتە كەلە 20 -قاڭتار كۇنى ءتۇيىندى ءسوزىن ايتتى، قازاقستان حالقىنا ارنايى ۇندەۋ جولدادى.
«مەن پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ وكىلەتتىگىن مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتۋ جانە جاڭا سايلاۋ تاعايىنداۋ تۋرالى ۇسىنىسىن تالداپ قارادىم. بۇل كۇندەرى مەنىڭ اتىما باستاماعا قولداۋ كورسەتكەن كوپتەگەن حاتتار مەن جەدەلحاتتار كەلىپ ءتۇستى. كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزۋ قاجەتتىگى تۋرالى پىكىردى ساياسي پارتيالار مەن كاسىپوداقتار، ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار، كاسىپورىنداردىڭ، مەكەمەلەر مەن وقۋ ورىندارىنىڭ ەڭبەك ۇجىمدارى قۇپتادى. سونداي-اق وعان ارداگەرلەر مەن جاستاردىڭ ۇيىمدارى، بيزنەستىڭ، عىلىمي جانە شىعارماشىلىق زيالى قاۋىمنىڭ وكىلدەرى، كوپتەگەن جەكە ازاماتتار قولداۋ ءبىلدىردى. مەنىڭ اتىما كەلىپ تۇسكەن بۇل ۇندەۋلەردە كەلتىرىلگەن بارلىق دالەل- دايەكتەمەلەر ماعان تۇسىنىكتى. ولاردا ەلگە دەگەن قامقورلىق، ساياسي ناۋقاندى تەزدەتىپ اياقتاۋعا جانە قويىلعان مىندەتتەردى ءىس جۇزىنە اسىرۋعا كىرىسۋگە دەگەن قاجەتسىنۋ بار»، - دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ق ر پرەزيدەنتى دەپۋتاتتاردىڭ باستاماسىن قازاقستان مەن قازاقستاندىقتاردىڭ تاعدىرىنا وتانشىلدىق تۇرعىدان قامقورلىق تانىتۋدىڭ كورىنىسى دەپ قابىلدايتىندىعىن، ءماجىلىستىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋى (ونىڭ ىشىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ دا دەپۋتاتتارى بار) جانە وڭىرلىك ءماسليحاتتاردىڭ كەزەكتى سايلاۋى بىرگە ءوتۋى ۋاقىتتى دا، قارجىنى دا ۇنەمدەيتىندىگىن اتاپ ءوتتى.
«ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس، مەن پارلامەنت پالاتالارى توراعالارىمەن، پرەمەر- مينيسترمەن جانە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعاسىمەن كەڭەستىم. اقىلداسا كەلىپ، دەپۋتاتتاردىڭ باستاماسىن قولداۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. بيلىك سالاسى وكىلدەرى قۇرامىنىڭ جاڭارتىلۋى ەلىمىز بەن حالقىمىزدىڭ مۇددەسىنە ساي كەلەتىندىگىنە سەنىمىم كامىل. ساياسي پارتيالار كۇن تارتىبىندەگى مىندەتتەردى تۇسىنە بىلەتىن ساۋاتتى، ىسكەر جانە ەل مۇددەسىنە ادال كانديداتتاردى ۇسىنۋعا ءتيىس. بۇگىن مەن بەسىنشى شاقىرىلىمداعى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ وكىلەتتىگىن مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدىم. ءماجىلىستىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋى 2016 -جىلعى 20 ناۋرىزعا بەلگىلەندى»، - دەدى ن. نازاربايەۆ.
وسىلايشا، سايلاۋ ءتۇيىنى تارقادى. ەندىگى كەزەكتە ساياسي دوداعا ءتۇسىپ، ءماجىلىس تورىنەن ورىن العىسى كەلگەن ساياسي پارتيالار وزدەرىنىڭ كەزەكتەن تىس سەزدەرىن وتكىزىپ، ناقتى شەشىم قابىلداۋى ءتيىس. بۇگىندە «نۇر وتان» باستاعان ءبىرقاتار پارتيا مەملەكەت باسشىسىنىڭ شەشىمىنە وراي وزدەرىنىڭ كەسىمدى سوزدەرىن دە ايتىپ وتىر. ماسەلەن، بيلىك پارتياسى سانالاتىن «نۇر وتان» پارتياسى جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايىندا بيلىكتىڭ زاڭنامالىق ورگانىنىڭ ساپالىق قۇرامىن جاڭارتىپ، نىعايتا ءتۇسۋىمىز قاجەت دەپ سانايتىندىقتارىن ءبىلدىرىپ مالىمدەمە جاساعان ەدى. اتالعان مالىمدەمەدە: «پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىن وتكىزۋ تۋرالى شەشىم ءاربىر قازاقستاندىق ءۇشىن ءوزىنىڭ ءپاتريوتيزمىن ءىس ۇستىندە كورسەتۋگە جانە وسىناۋ ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى كەزەڭدە رەفورمالار باعىتىن العا جىلجىتۋعا تىكەلەي قاتىسۋعا مۇمكىندىك جاسايدى. ءبىز 940 مىڭ پارتيالاستارىمىزدىڭ اتىنان ەلدىڭ بارلىق ازاماتتارىن مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ جاڭا كەزەڭىندە توپتاسقاندىق پەن اۋىزبىرشىلىك كورسەتۋگە شاقىرامىز»، - دەلىنگەن.
«اق جول» پارتياسى دا ءوز مۇشەلەرى اتىنان مەملەكەت باسشىسىنا ءماجىلىستىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىن وتكىزۋ تۋرالى دەپۋتاتتار باستاماسىن قولداعانى ءۇشىن العىس ايتا كەلە: «ءبىزدىڭ سايلاۋشىلارىمىز وزدەرىنىڭ قالاۋلىلارىنا تولىق سەنىمدى، ال دەپۋتاتتار قازاقستان ازاماتتارى ولارعا تولىق سەنەتىنىنە سەنىمدى بولۋعا ءتيىس»، - دەيدى مالىمدەمەسىندە. مۇنداي مالىمدەمەنى قازاقستان كوممۋنيستتىك حالىق پارتياسى، «اۋىل» پارتياسى دا جاساپ ۇلگەردى.
سونىمەن الداعى ۋاقىتتا ماجىلىستەگى 107 دەپۋتاتتىق ورىنعا ەلىمىزدە تىركەلگەن بارلىق ساياسي پارتيالار ءۇمىتتى ەكەندىگى ءسوزسىز. ايتا كەتەرلىگى، 98 دەپۋتات پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا، 9-ى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى اتىنان سايلانادى. ال جەرگىلىكتى ءماسليحاتقا 3 335 دەپۋتات سايلاناتىندىعى بەلگىلى. ونىڭ ىشىندە وبلىستىق ءماسليحاتتارعا - 550, قالالىق - 625, سونداي- اق 2 160 دەپۋتات اۋداندىق دەڭگەيلەردە سايلاناتىن بولادى. ءماجىلىس جانە ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىن سايلاۋ ناۋقانىنا شامامەن 8 ميلليارد تەڭگە بولىنەدى دەپ قاراستىرىلعان.
پارتيالىق تىزىمدەر بويىنشا سايلاناتىن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارىن سايلاۋدا كانديداتتاردى ۇسىنۋ 2016 -جىلعى 8 -اقپانعا دەيىن، ال پارتيالىق تىزىمدەردى تىركەۋ 19 -اقپانعا دەيىن جۇرگىزىلەدى. سايلاۋ تۋرالى زاڭعا سايكەس، پارتيالىق تىزىمدەر بويىنشا سايلاناتىن ءماجىلىس دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردى ۇسىنۋ قۇقىعى ساياسي پارتيالارعا، ال قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سايلايتىن ءماجىلىس دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردى ۇسىنۋ قۇقىعى اسسامبلەيا كەڭەسىنە تيەسىلى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان ءماجىلىس دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردى ۇسىنۋ 29 -اقپانعا دەيىن سوزىلىپ، ال ولاردى تىركەۋ 29 اقپان - 5 -ناۋرىز ارالىعىندا وتەدى. ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىن سايلاۋدا كانديداتتاردى ۇسىنۋ 2016 -جىلعى 19 اقپانعا دەيىن جۇرگىزىلەدى. زاڭعا سايكەس، ساياسي پارتيالار پارلامەنت ماجىلىسىنە ۇسىنعان ءاربىر پارتيالىق تىزىمدەگى تۇلعاعا 15 ەڭ تومەنگى جالاقى كولەمىندە جارنا تولەۋى ءتيىس. ول شامامەن 342 مىڭ 885 تەڭگەنى قۇرايدى. ءماسليحات دەپۋتاتتىعىنا ۇمىتكەردىڭ سايلاۋ جارناسى 5 ەڭ تومەنگى جالاقى كولەمىندە. بۇل - 114 مىڭ 295 تەڭگە.
ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى بەكىتكەن كۇنتىزبەلىك جوسپارعا سايكەس پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا قر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا سايلاناتىن ۇمىتكەرلەردىڭ ۇگىت- ناسيحات ناۋقانى 2016 -جىلعى 20 -اقپان كۇنىنەن باستاۋ الىپ، 18 -ناۋرىزدا ساعات 24:00 گە دەيىن جالعاسادى. ق ح ا بويىنشا ق ر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا سايلاناتىن ۇمىتكەرلەردىڭ ۇگىت- ناسيحات ناۋقانى 2016 -جىلدىڭ 6-19 -ناۋرىز ارالىعىندا وتەدى. ءماسليحات دەپۋتاتتىعىنا ۇمىتكەرلەردىڭ سايلاۋالدى ۇگىت-ناسيحاتى 24 -اقپاندا باستالادى جانە 18 -ناۋرىزدا ساعات 24:00 دە اياقتالادى. ەسكەرتە كەتەرلىگى، ءماجىلىس پەن ءماسليحات سايلاۋ بىرلەسىپ ۇيىمداستىرىلعاندىقتان، سايلاۋشىلارعا بىردەن ءۇش سايلاۋ بيۋللەتەنى بەرىلەدى. ءبىرى ساياسي پارتياعا داۋىس بەرۋ ءۇشىن، ەكىنشىسى - وبلىستىق جانە استانا مەن الماتى قالالىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىن سايلاۋعا، ءۇشىنشىسى اۋداندىق نەمەسە قالالىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىن سايلاۋعا بەرىلەدى. استانا جانە الماتى قالالارىندا اۋداندىق ءماسليحاتتار جوق. سوندىقتان تۇرعىندار تەك ەكى بيۋللەتەن الادى.
ۇكىمەت باسشىسى داۆوستا
وسى اپتادا قر پرەمەر- ءمينيسترى كارىم ءماسىموۆ شۆەيتسارياعا ساپارمەن باردى. وندا ۇكىمەت باسشىسى داۆوستا ءوتىپ جاتقان بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋمعا قاتىسۋدا. ايتا كەتەرلىگى، بۇل ەكونوميكالىق فورۋم 1971 -جىلى شۆەيتساريادا ەۋروپالىق كاسىپكەرلەردىڭ بەيرەسمي ارالاسۋ كلۋبى رەتىندە ءقۇرىلعان بولاتىن. سودان بەرگى ارالىقتا وعان قاتىسۋشىلار گەوگرافياسى مەن تالقىلاناتىن ماسەلەلەر اۋقىمى دا كەڭەيە ءتۇستى. بۇگىندە بۇل جاھاندىق فورۋمنىڭ كۇنتارتىبىندە تەك ەۋروپانى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار الەمنىڭ بارلىق ايماعىن قامتيتىن ساياسي جانە ەكونوميكالىق ماسەلەلەرمەن بىرگە الەمدىك ساۋدا، جاھاندىق ەكونوميكا ماسەلەلەرى، دامۋشى ەلدەردىڭ قارىزدارىن وتەۋ جايتتارى قاراستىرىلادى. بەف- نىڭ باستى ماقساتى - ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە الەمدىك قاۋىمداستىققا جاردەمدەسۋ، الەمنىڭ عالامدىق جاعدايىن جاقسارتۋ.
سونىمەن ق ر پرەمەر- ءمينيسترى اتالعان فورۋم اياسىندا دۇنيەجۇزىلىك بانك پرەزيدەنتى دجين كيممەن كەزدەسۋ وتكىزدى. كەزدەسۋ بارىسىندا تاراپتار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك بانكپەن ارى قاراي ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى جانە ق ر ۇكىمەتى مەن حالىقارالىق قايتا قۇرۋ مەن دامۋ بانكى اراسىندا ق ر- دا كەڭسە اشۋ تۋرالى كەلىسىمگە (قۇرىلتاي كەلىسىمى) قول قويدى. جاڭا قۇرىلتاي كەلىسىمىنە قول قويۋ قازاقستان مەن دۇنيەجۇزىلىك بانك اراسىندا ىنتىماقتاستىقتى ارى قاراي دامىتۋعا جانە 2014 -جىلعى مامىردا قول قويىلعان سەرىكتەستىك جونىندەگى شەكتەلمەلى كەلىسىمدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
مۇنان بولەك ك. ءماسىموۆ كەمبريدج ەنەرگەتيكالىق زەرتتەۋلەر قاۋىمداستىعىنىڭ ءتوراعاسى دەنيەل ەرگينمەن، Marubeni Corporation ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى تەرۋو اسادامەن، ەۋروپالىق ينۆەستيتسيالىق بانكتىڭ پرەزيدەنتى ۆەرنەر حويەرمەن، سونداي-اق تۇركيا پرەمەر- ءمينيسترى احمەت داۋتوعلىمەن جانە نيدەرلاندى كورولدىگىنىڭ پرەمەر- ءمينيسترى مارك ريۋتتەمەن كەزدەسۋ وتكىزدى.
سونداي- اق ق ر پرەمەر- ءمينيسترى ك. ءماسىموۆتىڭ ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ پرەزيدەنتى س. چاكرابارتيمەن جانە ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالاردىڭ باسشىلارىمەن وتكەن كەزدەسۋلەرىندە قازاقستاننىڭ ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ سالاسىنداعى تابىستارى تانىستىرىلىپ، تالقىلاندى. كەزدەسۋ بارىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوڭعى 15 جىلدا ەل ەكونوميكاسىنا 215 ميلليارد ا ق ش دوللارىنان استام تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتۋعا مۇمكىندىك بەرگەن ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ بويىنشا جۇرگىزىلگەن رەفورمالارى قاراستىرىلدى. ەقدب قازاقستان ەكونوميكاسىنا 7 ميلليارد استام ا ق ش دوللارىن ينۆەستيتسيالادى جانە 2016 -جىلى قازاقستانعا ينۆەستيتسيالايتىن وتاندىق جانە شەتەلدىك كومپانيالاردى قارجىلاندىرۋدى جالعاستىرۋدى كوزدەپ وتىر. كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار ينۆەستورلاردىڭ ەل ەكونوميكاسىنا قاتىسۋىن جانە الداعى ەكسپو-2017 كورمەسى اياسىندا ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ، ونىڭ نەگىزىندە استانادا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن قۇرۋ مۇمكىندىكتەرىن تالقىلادى. ق ر پرەمەر- ءمينيسترى ك. ءماسىموۆ اتالعان جوبالارعا بەلسەندى قاتىسۋعا شاقىردى. ءوز كەزەگىندە، ا ق ش، ۇلى بريتانيا، تۇركيا جانە ءۇندىستان سياقتى ەلدەردىڭ حالىقارالىق تانىمال كومپانيالارىنىڭ وكىلدەرى قازاقستاننىڭ ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن جاقسارتۋ، ونىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزىن نىعايتۋ باعىتىنداعى باستامالارىن جوعارى باعالاپ، ودان ءارى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا مۇددەلى ەكەندىكتەرىن ءبىلدىردى.
اۆتور: مارلان جيەمباي