زەرتتەۋدى ا ق ش، قازاقستان، گەرمانيا، اۋستراليا جانە وڭتۇستىك كورەيا عالىمدارىنان قۇرالعان حالىقارالىق زەرتتەۋ توبى جۇرگىزگەن.
جوباعا تەحاس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (وستين)، ماكس پلانك اتىنداعى ەۆوليۋتسيالىق انتروپولوگيا ينستيتۋتىنىڭ، تيۋبينگەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ، ادەلايدا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ، سەۋل ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ، گەنەتيكا جانە فيزيولوگيا ينستيتۋتىنىڭ، ءا. ح. مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ، ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ، سونداي-اق «ەسىك» جانە «بەرەل» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىقتارىنىڭ ماماندارى قاتىستى.
زەرتتەۋ بارىسىندا عالىمدار ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 900-200-جىلدار ارالىعىندا ەۋرازيا دالاسىندا جەرلەنگەن 85 ادامنىڭ گەنومىنا تالداۋ جاسادى. سولاردىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ ەڭ تانىمال ارحەولوگيالىق جادىگەرلەرىنىڭ ءبىرى - «التىن ادامنىڭ» گەنومى العاش رەت تولىق سەكۆەنيرلەندى.
«التىن ادام» 1969-جىلى الماتى ماڭىنداعى ەسىك قورعانىنان تابىلعان. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى IV-III عاسىرلارعا جاتاتىن، تونالماي جەتكەن بۇل قورىمنان 4 مىڭنان استام التىن اشەكەي، تەمىر سەمسەر مەن قانجار، قولا اينا، قىش ىدىستار، سونداي-اق كۇمىس، قولا جانە اعاشتان جاسالعان ىدىستار تابىلدى. ارحەولوگتەردىڭ باعالاۋىنشا، بۇل - بۇگىنگە دەيىن انىقتالعان ساق ءداۋىرىنىڭ ەڭ باي جەرلەۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى. ەرەكشە نازار اۋداراتىن جادىگەردىڭ ءبىرى - 26 تاڭبا قاشالعان كۇمىس توستاعان. ونداعى جازۋدىڭ سىرى ءالى كۇنگە دەيىن تولىق اشىلعان جوق.
«التىن ادامنىڭ» تەمىر داۋىرىندەگى ساق مادەنيەتىنە جاتاتىنى بۇرىننان بەلگىلى بولعانىمەن، ونىڭ جىنىسى عىلىمي ورتادا ۇزاق ۋاقىت پىكىرتالاس تۋدىرىپ كەلدى. ەجەلگى د ن ق- عا جۇرگىزىلگەن تالداۋ ونىڭ ەر ادام بولعانىن تۇپكىلىكتى دالەلدەدى.
زەرتتەۋ ناتيجەسى «التىن ادامنىڭ» گەنەتيكالىق تۇرعىدان تەمىر داۋىرىندە ءومىر سۇرگەن ساق تايپالارىنىڭ وزگە وكىلدەرىنە جاقىن ەكەنىن كورسەتتى. سونىمەن بىرگە، ونىڭ گەنومىندا ورتالىق ازيانىڭ وڭتۇستىگىندەگى ەجەلگى حالىقتارعا ءتان گەنەتيكالىق ۇلەستىڭ ءبىرشاما جوعارى ەكەنى انىقتالدى.
بۇل مالىمەتتەر تەمىر داۋىرىندەگى كوشپەلى حالىقتاردا الەۋمەتتىك جىكتەلۋدىڭ قالاي قالىپتاسقانىن انىقتاۋعا ارنالعان اۋقىمدى زەرتتەۋدىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدى. عالىمدار ءسان-سالتاناتپەن جەرلەنگەن اقسۇيەكتەردىڭ د ن ق- سىن قاراپايىم قورىمداردان تابىلعان ادامداردىڭ گەنەتيكالىق دەرەكتەرىمەن سالىستىرا وتىرىپ، قوعامنىڭ بيلەۋشى توبى ءوزارا جاقىن تۋىستىق بايلانىستا بولعان دەگەن قورىتىندىعا كەلدى.
سونىڭ ايقىن دالەلدەرىنىڭ بىرىندە گەنەتيكالىق تالداۋ اقسۇيەك وكىلىنىڭ ءبىر-بىرىنەن 50-140 شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتقان، ەكى ءتۇرلى قورىمعا جەرلەنگەن ەكى ادامنىڭ اتاسى بولعانىن كورسەتتى. بۇل بيلىك پەن جوعارى الەۋمەتتىك مارتەبەنىڭ ءبىر اۋلەت ىشىندە بىرنەشە ۇرپاق بويى ساقتالعانىن اڭعارتادى.
زەرتتەۋدە اقسۇيەك اۋلەتتەرىنىڭ كەيبىرىندە جاقىن تۋىستار اراسىنداعى نەكەنىڭ بەلگىلەرى دە انىقتالدى. سونداي-اق بۇل الەۋمەتتىك توپتىڭ سانى جالپى حالىقپەن سالىستىرعاندا الدەقايدا از بولعان. بۇل سول كەزەڭدەگى بيلەۋشى اۋلەتتەردىڭ بارىنشا جابىق ورتا بولعانىن كورسەتەدى.
اۆتورلاردىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس، گەنەتيكالىق دەرەكتەر تەمىر داۋىرىندەگى ساق قوعامىنىڭ بيلەۋشى توبى اراسىندا مۇراگەرلىك اۋلەتتەردىڭ بولعانىن راستايدى.
بۇعان دەيىن «التىن ادامعا» قاتىستى كەڭ تاراعان اڭىزدار مەن تاريحي دەرەكتەر تۋرالى «ەسىك» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعىنىڭ ديرەكتورى گۇلميرا مۇحتاروۆا ايتىپ بەرگەن بولاتىن.