جىلدار بويى جۇزدەگەن عالىمنىڭ تالقىسىنان وتكەن ءالىپبيدىڭ بۇل جوباسىن جاساردا جەكەلەگەن ءتىل ماماندارىنىڭ دا، حالىقتىڭ دا پىكىرى ەسكەرىلگەن سەكىلدى.
بۇل باعىتتاعى ەندىگى قادام قانداي بولماق؟ وسى جانە وزگە دە سۇراقتاردى بۇل ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ش. شاياحمەتوۆ اتىنداعى «ءتىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ەربول تىلەشوۆكە قويىپ كورگەن ەدىك.
- ەربول مىرزا، بۇگىن ۇكىمەت ءالىپبي جوباسىن ماقۇلدادى. بۇل نۇسقانى سوڭعى ءارى ناقتى جوبا دەۋگە بولا ما؟
- 2019-جىلى 21- قازاندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقايەۆ مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆاعا ءالىپبيدى جەتىلدىرۋ جونىندە تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. سول تاپسىرما بويىنشا كۇنى كەشەگە دەيىن بىزگە كەلىپ تۇسكەن 30 عا تارتا ءالىپبي جوباسىنا ساراپتاما جاسادىق. جالپى ءالىپبي ءتۇزۋدىڭ ءۇش ءتۇرى بار. اپوستروفتى قويدىق، ديگرافتى قويدىق. ءۇشىنشى ءتۇرى، ياعني بۇل - ءاربىر تاڭبانىڭ مازمۇنىن بەرەتىن ءالىپبي. سودان كەيىن بىزگە جوبالارىن ۇسىنعان ارىپتەستەردىڭ جارتىسى ءبىز ۇسىنعان عىلىمي پرينتسيپكە نەگىزدەلدى. ياعني ۋملياۋت ( ̈ )، ماكرون ( ˉ )، سەديل ( ̧)، بريەۆيس ( ̌ ) تاڭبالارى ەنگىزىلدى.
كۇنى بۇگىنگە دەيىن جوعارىدا اتاعان ەكى نۇسقانى الماي، وسى ءۇشىنشى نۇسقانى تاڭداپ وتىرمىز. بۇل نۇسقانى قالاي جاسادىق؟ ارىپتەرى تۇرىكتىڭ الىپبيىنە ۇقساعانىمەن بۇل نۇسقا تۇرىكتىكى نەمەسە ازەربايجاندىكى ەمەس. حالىقارالىق فونەتيكالىق ءالىپبي دەگەن بار. وندا 52 قوسىمشا دىبىس جانە 107 تاڭبا بار. ول - 160 تاڭبادان تۇراتىن قور عوي. وسى قوردان ەلدەر ءالىپبي السا، ول ۋنيكودقا دا، IT - تەحنولوگياعا دا كىرەدى، الەمگە تانىمالدىعى ارتادى. كىدىرىس بولمايدى. ءالىپبي جاساردا ءبىراق نەگىزى وعان سۇيەنگەن جوقپىز.
ماسەلە - قازاق ءتىلىنىڭ تابيعاتىن ءبىلۋ كەرەك بولدى. اكۋت الىپبيىندە ءبىز بارىنە - داۋىستىعا دا، داۋىسسىزعا دا، جۋانعا دا، جىڭىشكەگە دە اكۋت قويدىق. ەندى بۇل ءالىپبيدىڭ ەرەكشەلىگى - داۋىستى جىڭىشكە دىبىستارعا ۋملياۋت (ءا، ءو، ءۇ) قويىلۋىندا. ودان كەيىن بارىپ قىسقا داۋىسسىز دىبىسقا بۇكىل الەم بريەۆيس قويادى. ۇزىن دىبىستىلارعا (ۇ) ماكرون قويادى دا، مىسالى «ش» تاڭباسىن سەديلمەن بەلگىلەيدى. ءبىز وسى ءتورت دياكريتيكالىق بەلگىنى تاڭدادىق. ءسويتىپ، قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق جۇيەسىندە ءبىر دىبىسقا ءبىر تاڭبا بەرىلدى. اپوستروفتىڭ كەزىندە تاڭبانىڭ جانىندا ءۇتىر بولدى دا، ول تاڭباعا بەرىلگەن بە، الدە كەلە جاتقان ارىپكە بەرىلگەن بە - سول جاعى تۇسىنىكسىز بولىپ كەتكەن.
اكۋتتىڭ كەزىندە ماعىناسىنا قاراماي، بارىنە جامىراتىپ اكۋت قويدىق تا، چ مەن ش- عا ديگراف قويدىق. سودان الگى «اسحانا» سول الىپبيمەن «اشاناعا» اينالىپ، ءبىراز اڭگىمە شىعىپ كەتتى عوي. ال مىنا الىپبيدە ونداي شاتاسۋ بولمايدى. ءاربىر دىبىستىڭ ءوزىنىڭ مەنشىك تاڭباسى بار. سوندىقتان بۇل ءالىپبي - عىلىمي نەگىزدى نۇسقا.
- ياعني ءالىپبيدىڭ بۇل نۇسقاسى جاسالاردا بۇعان دەيىنگى سىن-ەسكەرتپەلەردىڭ ءبارىن ەسكەرۋگە تىرىستىڭىزدار عوي؟..
- ءالىپبيدىڭ بۇل نۇسقاسىن ءبىر نەمەسە ەكى ادام ويلاپ تاپقان جوق. ونى ازىرلەۋگە ورفوگرافيالىق جۇمىس توبى، ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى، الماتىداعى ءال-فارابي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتى مەن نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتى باستاعان 9 ءىرى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ، ەكى عىلىمي ورتالىقتىڭ، 11 عىلىمي مەكەمەنىڭ عالىمدارى قاتىستى. ءسويتىپ، ءبىز رەسپۋبليكا بويىنشا بىلتىر جانە بيىل مۇنى وقۋشىدان باستاپ عىلىم دوكتورىنا دەيىن 5 اپروباتسيادان وتكىزدىك. سودان سوڭ ەكى بىردەي اشىق تالقىلاۋ بولدى. وسى ءالىپبيدىڭ جوباسىن بەردىك. سول كەزدە 1 عانا تاڭبا وزگەرتىلدى.
ناقتىراق ايتقاندا، «ڭ» تاڭباسىنىڭ ۇستىنە توقىم سياقتى بەلگى قويعانبىز. ءبىراق مۇنى جۇرت قابىلدامادى. سودان كەيىن وسى ارىپكە ءبۇتىن تاڭبا بەرەيىك دەپ شەشتىك.
- ڭ- دى قۇتقارىپ قالعان ەكەنسىزدەر...
- ءيا، سولاي. ويتكەنى ءبۇتىن تاڭبا بەرىلمەسە، قوڭىراۋدى قونىراۋ دەيمىز دە، ارتىنشا بۇل ءارىپتى جوعالتىپ الۋىمىز مۇمكىن. ءالىپبيدىڭ وسى نۇسقاسىن ازىرلەۋگە 3500 ءتىل مامانى قاتىستى. ولاردىڭ ءبارى دە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ ماماندارى. قازاقستاندا قازاق ءتىلى جانە ادەبيەتى بويىنشا 50 كافەدرا بار ەكەن. سولاردىڭ ءبارى قارادى. 99 ورتالىقتا، ىبىراي التىنسارين اتىنداعى ءبىلىم اكادەمياسىندا عالىمدارى مەن قازتەستتىڭ ماماندارى قاتىسىپ، 5 سىناما، 2 اشىق تالقىلاۋ، جۇمىس توبىنىڭ 11 وتىرىسى بولدى. اينالىپ كەلگەندە 18 شارا وتكىزۋمەن قاتار، تاۋەلسىز ساراپشىلاردى دا تالقىعا تارتتىق. الدىندا ەكى ءالىپبي نۇسقاسىن سىناعان، كەلىسپەگەن ماماندارمەن كەڭەستىك.
«سىنايدى ەكەنسىزدەر، ەندەشە بىرلەسە جۇمىس اتقارساق قالاي؟» دەپ ءبىزدىڭ ءسوزىمىزدى سويلەيتىن ادام ەمەس، سىنشى ىزدەدىك. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى دا، ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى مەن مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى دە «بۇل ماسەلەنى ەندى عالىمدار عانا شەشسىن» دەپ، سولاردىڭ ەركىنە بەردى. ءسويتىپ، ءالىپبي جوباسىن جاساۋعا 4 جۇمىس توبىنىڭ عالىمدارى قاتىستى. ءالىپبيدىڭ بۇل نۇسقاسىن ءبىز ۇلتتىق بانككە دە جىبەردىك. «ۇلتتىق بانك وسى تاڭبالارمەن جۇمىس ىستەي الا ما؟» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن الۋ كەرەك ەدى.
«قازعارىشقا» دا ساراپتاماعا جولداندى. ولار دا ءوزىنىڭ وڭ قورىتىندىسىن بەردى. ارتىنشا ەكى حالىقارالىق سەمينار-كەڭەس وتكىزدىك. وعان ازەربايجان، تۇرىك، عاعاۋىز، تاتار، وزبەك، قىرعىز عالىمدارىنا دەيىن قاتىسىپ، تالقىلادىق. الەمدىك تاجىريبەدە دياكريتيكالىق تاڭبالاردى قولدانۋ» اتتى تاقىرىپتا عىلىمي كەڭەس وتكىزدىك. وعان بەس مەملەكەتتىڭ 18 عالىمى قاتىستى.
- ولاردىڭ ءالىپبيىمىزدىڭ وسى نۇسقاسىنا كەلگەندە پىكىرى قانداي بولدى؟
- ولار نەگىزىنەن قولدادى. ءبىراق تۇرىك اعايىندار تاراپىنان مىناداي وي بولدى. ءبىز وسىعان دەيىن Almaty دەپ جازىپ، y ءارپىن ى رەتىندە قولدانا بەردىك قوي. ولار ءبىز سياقتى y-عا تاياقشا بەرمەيسىڭدەر مە دەدى. ءبىراق تۇرىك الىپبيىندە ى بولعانىمەن، ءى جوق. سودان كەيىن ءبىز ولارعا «تۇرىك اعايىندار، ايىپ ەتپەڭىزدەر، بىزدە ى مەن ءى- دە بار. سوندىقتان بۇل ارادا ءبىز تۇرىكتىڭ تاجىريبەسىن قولدانا المايمىز» دەدىك.
راسىندا دا، ءبىزدىڭ ءوزىمىزدىڭ ءتول ارىپتەرىمىز بار عوي. جالپى ى ءارپى قازاق الىپبيىندە ءجيى كەزدەسەدى. وعان تاياقشا جالعاپ قويساق، سويلەمنىڭ ءىشى تاياقشاعا تولىپ كەتەدى. قازاقتا ى - ءا مەن ە- دەن كەيىنگى ەڭ ءجيى كەزدەسەتىن ءۇشىنشى ءارىپ. بۇكىل تاۋەلدىك نەمەسە جىكتىك، كوپتىك سەپتىكتىڭ ءبارى دە ى ارپىنە بايلانعان. بارامىن، باردىم، قالالاردىڭ، سالالالاردىڭ دەسەڭ دە، ى ءارپىن ەش اينالىپ وتە المايسىڭ. سوندىقتان تاياقشا بولسا ول كورىنبەي قالادى. سول سەبەپتى ءبىز وعان اشىق تاڭبا كەرەك دەپ، قازىرگى ۋ- ىمىزدى ى- عا قالدىردىق. مىنە وسىنداي شەشىمگە كەلدىك.
- بۇل جوبا پارلامەنتتە قارالماي ما؟
- كەشە ۇكىمەتتە ول بەكىتىلگەن جوق. ونى بەكىتەتىن تۇلعا - قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى. ول ەندى پرەزيدەنتكە ۇسىنىلادى. ونى تەك ۇكىمەت ماقۇلدادى. بۇل - ءالى جوبا ەكەنىن ەستەن شىعارمايىق. جوبا پارلامەنتكە بارمايدى. وسىعان دەيىن ءالىپبيدى بەكىتكەن ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن كوپ زەرتتەدىك. سوندا ءالىپبيىن بەكىتكەن مەملەكەتتەردىڭ 90 پايىزىندا ءالىپبيدى پارلامەنت ەمەس، پرەزيدەنت بەكىتەدى ەكەن. سول مەملەكەتتەردىڭ 7 پايىزىندا ۇكىمەت، قالعان 3 پايىزىندا نە پارلامەنت، نە كوميسسيا بەكىتەدى.
- وتكەندە ءبىر جيىندا ا. بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى ۇلتتىق پەرنەتاقتانىڭ بىرنەشە نۇسقاسىن ۇسىنعان ەدى. ۇكىمەتتە ۇلتتىق پەرنەتاقتانىڭ QWERTY جوباسى دا ماقۇلداندى ما؟
- QWERTY- ءدى تاڭدادىق. ويتكەنى پەرنەتاقتاعا كەلگەندە قانشا جوبا بولعانىمەن، وعان ءجىتى قاراماسا بولمايدى. ءبىز ءجيى كەزدەسەتىن ارىپتەردىڭ ءبارىن پەرنەتاقتانىڭ ورتاسىنا قويىپ قويساق، جۇرت شاتىسادى. جاڭا ءالىپبيىن ەندى ۇيرەنىپ جاتقان حالىققا پەرنەتاقتانى تاعى وزگەرتسەك قيىندىق تۋدىرادى. سوندىقتان مىنا جايدى ەسكەرۋ كەرەك:
مىسالى امەريكادا پەرنەتاقتانىڭ 6-7 ءتۇرى بار. نەگىزگىسى QWERTY بولعانىمەن، قالعان پەرنەتاقتالارمەن دە جۇمىس ىستەلە بەرەدى. ەسەپشىلەر نەمەسە ماتەماتيكتەر ءۇشىن باسقا پەرنەتاقتانى پايدالانۋ تاجىريبەلەرى الەم ەلدەرىندە بار ەكەن. مىسالى اعىلشىنداردا ونىڭ 6-7 ءتۇرى بار. ايقىندالعان پەرنەتاقتا - قازىر ءبارى پايدالانىپ جۇرگەن پەرنەتاقتا. ءبىزدىڭ ارىپتەرىمىز ءوز ورنىندا تۇر. قازاقتىڭ ارىپتەرى وڭ قولدىڭ ىڭعايىنا قاراي ورنالاستىرىلعان. پەرنەتاقتانىڭ الدىندا وتىرعاندا كوبىنەسە وڭ قول كوبىرەك جۇمىس ىستەيدى عوي. ۇستىندەگى سانداردىڭ ورنىن بوساتتىق.
- ەندىگى جۇمىس رەتى قالاي بولادى؟ ءالىپبيدىڭ وسى جوباسى پرەزيدەنتتىڭ الدىن قاشان بارادى؟ بولجامىڭىز قانداي؟
- اماندىق بولسا ۇكىمەتتىڭ ءتيىستى حاتتاماسى شىعادى. سول حاتتامادا تاپسىرما بەرىلەدى. ناقتى ايتا المايمىن. مەنىڭ بولجامىم بويىنشا، وسى ءالىپبي ءبىر-ەكى ايدىڭ ىشىندە بەكىتىلۋى كەرەك! لاتىن ءالىپبيىن قازاق ويلاپ تاپقان جوق. سوندىقتان قازاق ءتىلىن ءبىز وعان بەيىمدەيمىز. اعىلشىن بەيىمدەمەيدى - 26 تاڭباسىن قويا سالادى. ال ءبىزدىڭ دىبىستارىمىزعا ەكى نەمەسە ءۇش تاڭبا بەرە المايسىڭ. سوندىقتان ءبىز ۇستىنە بەلگى قويدىق. ءبىراق ءار بەلگىنىڭ مازمۇنى، عىلىمي نەگىزى بار ەكەنىن تاعى دا اتاپ وتكىم كەلەدى.
اۆتور: ايان بەكەن ۇلى