ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى: تولىسقان مەملەكەتتىڭ سانالى تاڭداۋى

استانا. KAZINFORM - تاياۋدا قىزىلوردادا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ ەلىمىزدە ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمى بەكىتىلەتىنىن مالىمدەگەن ەدى. جالپى، بۇل لاۋازىم تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا بولدى. ول كەزدەرى بۇل ينستيتۋت نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋ كەزىندە وزىنە جۇكتەلگەن ءرولدى اتقاردى.

قازاق ك س ر- ىندە ۆيتسە-پرەزيدەنت قىزمەتىنىڭ بەكىتىلۋى وداقتىق ورتالىقتا ءجۇرىپ جاتقان ۇدەرىستەردىڭ تىكەلەي كورىنىسى ەدى. ميحايل گورباچيەۆ ك س ر و- دا پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتى ەنگىزۋگە قول جەتكىزگەن كەزدە بۇل بيلىكتى قايتا ءبولۋ مەن پارتيالىق قۇرىلىمدارعا تاۋەلدىلىكتى السىرەتۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادامعا اينالدى. ىلە-شالا وداقتاس رەسپۋبليكالار دا باسقارۋ جۇيەلەرىن بەيىمدەۋگە كىرىسىپ، دەربەستىك پەن دەموكراتيالاندىرۋعا ۇمتىلدى.

ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىنىڭ بەكىتىلۋى پارتيالىق جانە كەڭەستىك فۋنكتسيالاردى بولۋگە، اتقارۋشى بيلىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان رەفورمانىڭ ءبىر بولىگى بولدى. وسىلايشا، قازاقستانداعى وزگەرىستەر بۇكىل وداقتىق باسقارۋ جۇيەسىنىڭ، ءتىپتى قوعامنىڭ ءوزىن ترانسفورماتسيالاۋدىڭ ورتاق باعىتىمەن ايقىندالدى. قوعام تاراپىنان تۋىنداعان وزگەرىستەرگە دەگەن سۇرانىستى ەلەمەۋ ەندى مۇمكىن ەمەس ەدى.

قازاق ك س ر- ىندەگى ۆيتسە-پرەزيدەنت قىزمەتى ەڭ ءبىرىنشى سەرگەي تەرەشەنكوعا بۇيىردى. الايدا ول بۇل قىزمەتتى ارى كەتكەندە 2 ايعا جۋىق ۋاقىت قانا اتقاردى. 1991-جىلعى جەلتوقساندا بۇكىلحالىقتىق العاشقى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وتكىزىلگەننەن كەيىن بۇل لاۋازىمعا سول كەزەڭدە پارلامەنت پەن ۇكىمەت جۇمىسىندا ەلەۋلى ءرول اتقارعان ساياساتكەر ەرىك اسانبايەۆ تاعايىندالدى.

كوپ ۇزاماي قازاقستان تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزىپ، ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋت كەڭەستىك باسقارۋ ۇلگىسىنەن پرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسىنا بىرتىندەپ كوشۋگە باعىتتالعان جاڭا مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ قۇرامداس بولىگىنە اينالدى.

سول جىلدارى جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى، ەكونوميكالىق رەفورما كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى بولعان ەكونوميكا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، اكادەميك ورازالى سابدەن ۆيتسە پرەزيدەنت لاۋازىمى نەلىكتەن جويىلعانىن بىلاي تۇسىندىرگەن ەدى.

- ءبىرىنشى كونستيتۋتسيانى ازىرلەۋ ءۇشىن ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلىپ، اتا زاڭدى سالىق زيمانوۆ، سۇلتان سارتايەۆ ءبارىمىز جازدىق. قۇجات وتە جاقسى بولدى. سەبەبى بۇكىل شەتەل تاجىريبەسىن قارادىق. اتا زاڭدى دەپۋتاتتاردىڭ وزدەرى جازىپ شىعىپ، جوعارعى كەڭەستە تالقىلانىپ بارىپ قابىلداندى. ال ەكىنشى كونستيتۋتسيانى دەپۋتاتتار جازعان جوق. ول بۇرىنعى پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن كابينەتتە جازىلدى. ەكىنشى كونستيتۋتسيا قابىلدانعان كەزدە جوعارعى كەڭەس پرەزيدەنت پارمەنىمەن تاراپ كەتكەن ەدى. ءسويتىپ، بۇكىل قۇقىق پرەزيدەنتكە بەرىلىپ، ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمى جويىلىپ كەتتى. ەندى مىنە سوعان قايتا كەلە جاتىرمىز. كۇنى كەشە وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ ءبىر پالاتالى پارلامەنت جاساقتالىپ، ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمى قايتارىلاتىنىن ءمالىم ەتتى. ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمى پارلامەنتپەن، ۇكىمەتپەن، شەتەلمەن قارىم-قاتىناستا، كوپتەگەن ماسەلەنى شەشۋدە ءوز سەپتىگىن تيگىزەتىنىن ايتىپ وتىر، - دەدى اكادەميك.

ورازالى سابدەننىڭ ايتۋىنشا، ۆيتسە-پرەزيدەنت پارلامەنتپەن دە، ۇكىمەتپەن دە تىعىز بايلانىستا بولدى. ستراتەگيالىق ماسەلەلەردى شەشكەندە دە تىكەلەي ارالاسىپ وتىردى.

- وزدەرىڭىز بىلەتىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى بار. سول اسسامبلەيا اۆتورلارىنىڭ ءبىرى - ەرىك اسانبايەۆ. ول ۋاقىتتا اقشا قاتتى قۇنسىزدانىپ، ينفلياتسيا جوعارى بولدى، حالىقتىڭ جاعدايى قيىنداپ كەتتى. مىنە وسى ۋاقىتتا حالىقتىڭ بىرلىگى قاجەت ەدى. ەرىك اسانبايەۆتىڭ ەڭ ۇلكەن ەرلىگىنىڭ ءبىرى - حالىقتىڭ بىرلىگىن ساقتاۋ ءۇشىن ۇسىنىس جاساپ، اسسامبلەيا قۇرىلدى. وسىلايشا، ەلىمىزدە تۇراتىن بارلىق ۇلت پەن ۇلىستىڭ بىرلىگىنە سەپتىگىن تيگىزدى. ونىڭ ەكىنشى ەڭبەگى - ستراتەگيالارى، كەلەشەكتى بولجاۋى. ەستەرىڭىزدە بولسا، 2030 باعدارلاماسى بولدى. بۇل دا ەرىك اسانبايەۆتىڭ تىكەلەي ەڭبەگىمەن جاسالعان دۇنيە. ال ونىڭ ىسكە اسىرىلۋى بولەك اڭگىمە. يدەيا ۇسىنۋ، دۇرىس باعىت-باعدار اسا قاجەت. ءتىپتى، قازىردىڭ وزىندە دە كەرەك، - دەدى عالىم.

1991-1996-جىلدارى ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىن اتقارعان ەرىك اسانبايەۆ سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە بۇل لاۋازىمنىڭ بيلىك لەگيتيمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارعانىن ايتقان ەدى.

- ۆيتسە-پرەزيدەنتتىك ورنىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى مەن ەكونوميكالىق ستراتەگيانى، نارىقتىق ينستيتۋتتاردى، زاڭنامانى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ستراتەگيالىق ماسەلەلەرمەن جانە تەتىكتەرمەن، سونداي-اق يدەولوگيانى جانە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ تەتىكتەرىن ازىرلەۋمەن اينالىستىم، - دەپ اتاپ وتكەن ەدى ول مۇراعاتتاردان تابىلعان تەلەسۇحباتىندا.

وسىلايشا، ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى جاڭا مەملەكەتتىلىكتىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتىنە اينالدى: ول اعىمداعى مىندەتتەر مەن ۇزاقمەرزىمدى ماقساتتار اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتىپ، حالىق بىرلىگىن ساقتاۋعا ىقپال ەتتى ءارى ەلدىڭ ورنىقتى دامۋىنىڭ نەگىزىن قالادى.

جاس تاۋەلسىز رەسپۋبليكادا بيلىك ترانزيتىن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس لاۋازىمعا تاجىريبەسى مول، بەدەلى جوعارى، باسقارۋدىڭ ءارتۇرلى دەڭگەيىن ۇيلەستىرە الاتىن ەرەكشە تۇلعا قاجەت ەدى. سوندىقتان تاڭداۋ ەرىك اسانبايەۆقا ءتۇستى. ول 1960-جىلداردىڭ باسىندا-اق قازاق ك س ر مەمجوسپار جانىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا قارجىلىق جوسپارلاۋ ءبولىمىن باسقاردى. سول كەزدەن باستاپ ونىڭ تاعدىرى مەملەكەتتىك باسقارۋمەن تىعىز بايلانىستى.

كەيىنگى ونجىلدىقتار بيلىك باسپالداقتارىمەن بىرتىندەپ كوتەرىلۋ كەزەڭىنە اينالدى: مينيسترلەر كەڭەسى مەن كومپارتيا وك اپپاراتىندا قىزمەت ىستەدى، وك ءبولىمىن باسقاردى، مينيسترلەر كەڭەسى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولدى. 1980-جىلداردىڭ سوڭىندا ول رەسپۋبليكانىڭ ساياسي ءومىرىنىڭ ءدال ورتاسىندا تۇردى – و ك حاتشىسى ءارى ساياسي بيۋرو مۇشەسى، كەيىن قازاق ك س ر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى قىزمەتتەرىن اتقاردى.

ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىندا اسانبايەۆ وتپەلى كەزەڭنىڭ باستى تۇلعاسىنا اينالدى: ستراتەگيالىق شەشىمدەردى ازىرلەۋگە قاتىستى، قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قۇرامىنا كىردى، ەكونوميكا، زاڭناما جانە يدەولوگيا ماسەلەلەرىمەن اينالىستى. ونىڭ ميسسياسى جاڭا بيلىك جۇيەسىنە زاڭدىلىق پەن لەگيتيمدىلىك بەرۋ جانە كەڭەستىك مودەلدەن پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكاعا باسقارىلاتىن، جۇيەلى ترانزيتتى قامتاماسىز ەتۋ بولدى.

وسى كەزەڭنىڭ اياقتالۋى ديپلوماتيالىق قىزمەتپەن تۇسپا- تۇس كەلدى. 1996-جىلدان 2000-جىلعا دەيىن ەرىك اسانبايەۆ گەرمانيادا قازاقستاننىڭ مۇددەسىن ءبىلدىرىپ، سول جەردە ساياسات پەن مادەنيەتتى ۇيلەستىردى، بەرليننىڭ ءبىر كوشەسىنە اباي ەسىمىن بەرۋگە قول جەتكىزدى. بۇل ارەكەت سيمۆولدىق مانگە يە: قازاقستان ءوزىن باي مادەني مۇراعا يە جاس تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە تانىتىپ، حالىقارالىق ارەنادا لايىقتى ورىنعا يە ەكەنىن كورسەتتى.

اكادەميك ورازالى سابدەن اتاپ وتكەندەي، 1995-جىلى كونستيتۋتسيا قابىلدانعاننان كەيىن ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمى جويىلىپ، ونىڭ قىزمەتى سەنات سپيكەرى مەن مەملەكەتتىك حاتشى اراسىندا ءبولىندى. سول ۋاقىتتا بۇل قۇرىلىم ءوزىنىڭ باستى مىندەتىن - كۇردەلى وتپەلى كەزەڭدە بيلىك ترانزيتىنىڭ كەپىلى رەتىندە تەجەۋشى ءارى تەپە-تەڭدىك جۇيەسىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتىن تولىق ورىندادى دەگەن شەشىم قابىلداندى.

بۇگىندە پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى قوعامدىق-ساياسي ورتاسى ۆيتسە-پرەزيدەنتتىك مودەلدىڭ ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان دامۋىنا دايىن بولماعان دەپ پايىمداۋعا بولادى. مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى تەپە-تەڭدىكتىڭ ورنىنا بيلىكتىڭ ءارتۇرلى تارماقتارى اراسىندا ينستيتۋتسيونالدىق قاقتىعىس تۋىنداپ وتىردى.

قازاق ك س ر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولعان جازۋشى، دراماتۋرگ، ساياساتكەر التىنشاش جاعانوۆا سول ۋاقىتتىڭ مىندەتتەرى ءساتتى ورىندالدى دەپ ەسەپتەيدى.

- ءبىز ازىرلەۋگە قاتىسقان 1993-جىلعى كونستيتۋتسيا شىن مانىندە دەموكراتيانىڭ ناعىز كورىنىسى بولدى. ول كەزدە دەموكراتيامەن بىرگە كوپتەگەن داقپىرتتىڭ دا قاتار جۇرەتىنىن ءالى تولىق تۇسىنبەگەنىمىز ءسوزسىز. مۇنىڭ دالەلى - دەموكراتيالىق ەل جاعدايىندا بار-جوعى ەكى جىل عانا ءومىر سۇرگەنىمىز. 1993-جىلعى كونستيتۋتسياعا سايكەس دەپۋتاتتار پرەمەر-مينيستر مەن ونىڭ ورىنباسارلارىن، مينيسترلەردى، پروكۋرورلاردى، كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ باسشىلىق قۇرامىن بەكىتەتىن. الايدا دەموكراتياعا دەگەن وسى رومانتيكالىق ۇمتىلىس ءىس جۇزىندە كەيىن وتە تۇرپايى تۇردە جۇزەگە اسىرىلدى. مەن مەملەكەتتىك مۇلىكتى اشىق توناۋعا اينالعان جەكەشەلەندىرۋ تۋرالى ايتىپ وتىرمىن. شاحتالار، كەنىشتەر، فابريكالار - بارلىعى تالقاندالىپ، تيىن-تەبەنگە ساتىلدى، نارىقتىق قۇن تۋرالى ءسوز دە بولعان جوق، - دەپ ەسكە الادى ول.

تاۋەلسىزدىك العان ساتتەن باستاپ قازاقستان كەزەڭ-كەزەڭىمەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ جاڭا فورمالارىنا بەت بۇرىپ، جىبەرىلگەن قاتەلىكتەردى تۇزەتتى، دەموكراتيالىق ۇمتىلىستار مەن ناقتى ساياسي تاجىريبە اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ىزدەدى. ءاربىر كونستيتۋتسيالىق رەفورما مەملەكەتتىڭ ەسەيۋىنىڭ وزىندىك ءبىر كەزەڭىنە اينالدى: دەموكراتيالىق تەتىكتەردى العاش رەت بەكىتۋگە جاسالعان تالپىنىستاردان باستاپ، ۋاقىت سىناعىنا توتەپ بەرە الاتىن ورنىقتى بيلىك مودەلىن ىزدەۋگە دەيىن.

ءدال سول سەبەپتى 2022-جىلى ەلدىڭ كونستيتۋتسيانى جاڭارتۋ ماسەلەسىنە قايتا ورالۋىنىڭ سيمۆولدىق ءمانى بار. بۇل رەفورمالار تەك اتا زاڭ ءماتىنىن تەحنيكالىق وزگەرتۋ عانا ەمەس، جاڭا قوعامدىق سۇرانىستى - اشىقتىققا، ادىلدىككە جانە ازاماتتاردىڭ شەشىم قابىلداۋعا قاتىسۋىنا باعىتتالعان كورىنىسى بولدى. وندا ساباقتاستىق بايقالادى: وتكەننىڭ ساباقتارى ەسكەرىلدى، ال دەموكراتيالىق يدەيالار جاڭا تىنىس الدى.

- قازاقستاننىڭ كەلەشەگى، بولاشاعى بار ەكەنىن كورىپ وتىرمىن. ءبىز باياۋ بولسا دا بيلىك ماقساتتارعا قادام باسىپ بارامىز، - دەدى التىنشاش جاعانوۆا.

2022-جىلعى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر وكىلەتتىكتى قايتا بولۋگە، پارلامەنتتىڭ ءرولىن كۇشەيتۋگە جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن كەڭەيتۋگە دەگەن ۇمتىلىستى ايقىندادى. بۇل ساياسي جۇيەنى قوعامنىڭ سۇرانىستارىنا نەعۇرلىم يكەمدى ءارى سەزىمتال ەتۋگە باعىتتالعان قادامعا اينالدى. ەگەر 1993-جىلى دەموكراتيالاندىرۋ تىم وسال بولىپ، قاتال شىندىققا جىلدام جول بەرگەن بولسا، بۇگىندە رەفورمالار بىرتىندەپ، ءبىراق دايەكتى تۇردە جوعارى ماقساتتارعا ۇمتىلۋعا دايىن، كەمەلدەنگەن مەملەكەتتىڭ سانالى تاڭداۋى رەتىندە قابىلداندى.

2026-جىلعى قاڭتاردا قىزىلوردادا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ باستاماسى ءدال وسى ءمان-ماتىندە ايتىلدى. ول مەملەكەت باسشىسى تاعايىندايتىن ۆيتسە- پرەزيدەنت لاۋازىمىن ەنگىزۋدى، سونداي- اق پارلامەنتتى «قۇرىلتاي» دەپ اتاۋدى ۇسىندى. وسىلايشا، اتالعان ينستيتۋت يدەياسى ساياسي ديسكۋرسقا قايتا ورالدى. ءبىراق ەندى ول جاڭا جاعدايلاردا - تەجەۋشى جانە قاراما-قايشىلىق ەلەمەنتى رەتىندە ەمەس، پرەزيدەنتتىك ۆەرتيكالدى نىعايتۋ قۇرالى رەتىندە قاراستىرىلادى.

اۆتور مارلان جيەمباي