يرانداعى نارازىلىقتار: ا ق ش قىسىمى مەن «ۇلكەن سوعىس» قاۋپى

استانا. KAZINFORM - يراندا جاعداي كۇننەن كۇنگە كۇردەلەنىپ بارادى. ەلدە جاپپاي نارازىلىق جالعاسىپ، بيلىك ولاردى قاتاڭ باسىپ-جانىشتاۋدا. وسى تۇستا ا ق ش كوشەگە شىققان حالىقتى قولداۋى مۇمكىن دەگەن كۇدىك تە ارتىپ وتىر - پرەزيدەنت دونالد ترامپ وسى باعىتتا مالىمدەمە جاسادى.

وقيعانىڭ قالاي ءوربيتىنى جانە ىقتيمال سەناريلەر تۋرالى تولىق تالداۋ Kazinform اگەنتتىگىنىڭ حالىقارالىق شولۋشىسى ماتەريالىندا بەرىلگەن.

ا ق ش فاكتورى: قاقتىعىس قاۋپى مەن كەلىسسوزدەر

10-قاڭتاردا ا ق ش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ الەۋمەتتىك جەلىسىندە ەركىندىككە ۇمتىلعان يرانعا قولداۋ كورسەتۋگە دايىن ەكەنىن جاريالادى. The New York Times دەرەگىنشە، ا ق ش اسكەري باسشىلىعى ترامپقا يرانعا ىقتيمال سوققى جاساۋدىڭ بىرنەشە نۇسقاسىن ۇسىنعان.

ال 11-قاڭتاردا پرەزيدەنت ءوز ۇشاعىندا جاساعان مالىمدەمەسىندە يران باسشىلىعى كەلىسسوز جۇرگىزۋگە نيەتتى ەكەنىن ايتتى، ءارى مۇنداي كەزدەسۋگە مۇمكىندىك بارىن اتاپ ءوتتى. دەگەنمەن، ا ق ش «كەزدەسۋدەن بۇرىن ارەكەت ەتۋى مۇمكىن» ەكەنىن دە ەسكەرتتى. بۇل سوزدەر ناقتى قاي ماعىنادا ايتىلعانى ءالى تۇسىنىكسىز، ءبىراق ونى ىقتيمال سوققى نەمەسە يران بيلىگىنە قىسىم كورسەتۋ تۇرعىسىنان قاراستىرۋعا بولادى.

يراننىڭ قۋاتتى اسكەري ينفراقۇرىلىمى بار، بۇل ايماقتاعى ءىرى سوعىس قاۋپىن كۇشەيتەدى. ا ق ش ارالاسسا، يران وڭىردەگى ا ق ش نىساندارىنا جانە يزرايلگە قارىمتا سوققى بەرۋى مۇمكىن. بۇل تۋرالى 11-قاڭتاردا يران پارلامەنتىنىڭ سپيكەرى، يسلام ريەۆوليۋتسياسى ساقشىلارى كورپۋسىنىڭ وكىلى مۇحامماد گاليباف مالىمدەدى.

ا ق ش بازالارى كۋۆەيت، باحرەين، قاتار، ب ا ءا، ومان جانە ساۋد ارابياسى سەكىلدى پارسى شىعاناعىنىڭ بىرنەشە ەلىندە ورنالاسقان. يران سوققى بەرسە، بۇل ەلدەر جاۋاپ قايتارۋعا ءماجبۇر بولادى. ساراپشىلار پارسى شىعاناعىندا تولىققاندى سوعىس بولماسا دا، ايماق شيەلەنىس وشاعىنا اينالۋ قاۋپى جوعارى ەكەنىن ەسكەرتەدى.

تەگەراننىڭ اسكەري مۇمكىندىكتەرى

يران بيلىگى ەل ىشىندە اۋقىمدى نارازىلىق تولاستاماي تۇرعان كەزدە ا ق ش- تى ارالاستىرماۋ ءۇشىن مالىمدەمەلەر جاساپ، ءوز اسكەري قۋاتىن كورسەتۋگە تىرىسىپ جاتىر.

يران ارمياسى مەن يسلام ريەۆوليۋتسياسى ساقشىلارى كورپۋسىنىڭ (يرسك) قارۋ-جاراعى، اسىرەسە زىمىراندار مەن ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارى ايتارلىقتاي الەۋەتكە يە. الايدا 2025-جىلعى ماۋسىمدا يزرايلمەن بولعان 12 كۇندىك سوعىس تەگەران ءۇشىن ەلەۋلى سىناق بولدى. سول كەزدە يزرايل اۆياتسياسى اۋەدە تولىق ۇستەمدىك ورناتتى. ولار امەريكالىق F-355-بۋىن جويعىشتارىمەن قارۋلانعان ەدى. يراننىڭ اۋە قورعانىس جۇيەسى بۇل ۇشاقتارعا قارسى ءتيىمدى ارەكەت جاساي المادى. ا ق ش- پەن تىكەلەي قاقتىعىس بولسا، يران امەريكالىق اۆياتسيانىڭ وزىمەن بەتپە-بەت كەلۋى مۇمكىن.

سونىمەن قاتار، يران قۇرلىق اسكەرىن دە تولىق كولەمدە پايدالانا المايدى. يراكتاعى امەريكالىق بازالارعا جەتۋ ءۇشىن كورشىلەس ەلدىڭ اۋماعىنا كىرۋ قاجەت بولادى. بۇل وڭايعا سوقپاسى انىق. ونداعى ءۇش بازانىڭ ەكەۋى يراك كۇردىستانىندا، ال ءۇشىنشىسى انبار پروۆينتسياسىندا ورنالاسقان. انباردا جەرگىلىكتى قاۋىپسىزدىك كۇشتەرى دايىندىقتان وتەدى، ال امەريكالىقتار بۇل ايماقتا تۇراقتاندىرۋشى ءرول اتقارىپ وتىر. يران اسكەرلەرىنىڭ يراك اۋماعى ارقىلى ەركىن ءوتۋى ءىس جۇزىندە مۇمكىن ەمەس.

كەلەسى ستراتەگيالىق نىسان - كۋۆەيت. بۇل ەلدە شامامەن 13 مىڭ امەريكالىق سارباز بار جانە اسكەري تەحنيكا ساقتايتىن ءىرى بازا ورنالاسقان. الايدا يران اسكەرلەرى كۋۆەيتكە تىكەلەي جەتە المايدى، ول ءۇشىن تاعى دا يراك اۋماعىنداعى باسرا قالاسىن باسىپ ءوتۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى.

ەسكە سالا كەتسەك، 2000-2020-جىلدارى ا ق ش پەن يران اراسىنداعى ىقتيمال قاقتىعىس سەناريلەرىن تالقىلاۋدا امەريكالىق اسكەردىڭ اۋعانستاندا ورنالاسۋى ماڭىزدى فاكتور بولعان ەدى. ول كەزەڭدە يران ستراتەگيالىق تۇرعىدان قورشاۋدا قالسا، امەريكالىق كۇشتەر دە وسال جاعدايدا بولدى. ويتكەنى اۋعانستاننىڭ باتىسىنداعى امەريكالىق ساربازدارعا يران قۇرلىق اسكەرى وڭاي جەتە الاتىن. الايدا 2021-جىلدان بەرى ا ق ش اسكەرلەرى اۋعانستاندا جوق. سوعان قاراماستان، ۆاشينگتون ايماقتاعى اسكەري مۇمكىندىكتەرىن ساقتاپ وتىر.

پارسى شىعاناعى مەن ورمۋز بۇعازى: مۇنايعا سوققى - سوڭعى شارا

قۇرلىق اسكەرىن پايدالانۋ مۇمكىن بولماعاندىقتان، ىقتيمال سوعىس تەك اۋە ارقىلى - زىمىراندار، دروندار مەن اۆياتسيا ارقىلى وتەدى.

يران تەڭىز كۇشتەرى پارسى شىعاناعىندا كەمە قاتىناسىن بۇزىپ، ورمۋز بۇعازى ارقىلى مۇناي تاسىمالىن توقتاتا الادى. بۇل ءۇشىن يران مينالاۋ ءادىسىن جانە نەگىزىنەن يرسك قۇرامىنداعى جەڭىل فلوتتى قولدانۋى مۇمكىن.

دەگەنمەن، بۇل جاعدايدا يران تەك ا ق ش فلوتىنا عانا ەمەس، پارسى شىعاناعىنداعى اراب ەلدەرىنىڭ اسكەري كۇشتەرىنە دە قارسى توتەپ بەرۋگە ءماجبۇر بولادى. 1980-جىلدارى وسى وڭىردە تانكەر سوعىسى وتكەن. سول كەزدە ا ق ش فلوتى مۇناي تاسىمالدايتىن كەمەلەردى قورعاپ، يراننىڭ تەڭىز الەۋەتىن ايتارلىقتاي السىرەتكەنى ەستە. الايدا بۇل ۇزاققا سوزىلا المايدى.

ۇزاققا سوزىلعان قاقتىعىس يراننىڭ وزىنە ءتيىمسىز، ەل مۇنايدان تۇسەتىن تابىسقا تاۋەلدى. ءتىپتى قازىرگىدەي زاڭسىز ەكسپورت بولسا دا. ونسىز يران كىرىسسىز قالۋى مۇمكىن. قازىرگى جاعدايدا بۇل ەل ءۇشىن ۇلكەن سىناق بولارى انىق.

قاقتىعىس كەزىندە رەسۋرستار ماسەلەسى باستى ورىنعا شىعادى. ا ق ش اۋەدە ۇستەمدىككە يە بولاتىن جاعدايدا يران زىمىراندار مەن درونداردى قولدانا الادى، ءبىراق بۇل شەكسىز بولمايتىنى تۇسىنىكتى. يراننىڭ شابۋىلى يزرايلگە قارسى باعىتتالسا، بۇل ەلدىڭ اۋە قورعانىس جۇيەسى مىقتى، مۇنداي سوققىلار ءيزرايلدى امەريكالىق وپەراتسياعا قوسىلۋعا يتەرمەلەۋى مۇمكىن. ال وڭىردەگى ا ق ش بازالارىنا شابۋىل جاسالسا، اراب ەلدەرى دە قارىمتا قايتارۋى ىقتيمال. مىسالى، قاتاردىڭ اۋە كۇشتەرى دوحاداعى ءال-ۋدەيد بازاسىندا ورنالاسقان، وندا امەريكالىق ۇشاقتار دا تۇر.

اراب ەلدەرى يزرايلمەن ءبىر جاقتا سوعىسسا، ناعىز پارادوكس جاعدايى تۋىنداۋى ىقتيمال. بۇرىن مۇندايدى ەلەستەتۋ دە قيىن بولاتىن. 1991-جىلعى شىعاناقتاعى سوعىس كەزىندە يراك يزرايلگە وق جاۋدىرعان. بۇل جەردەگى يراك پرەزيدەنتىنىڭ كوزدەگەنى يزرايل قارىمتا قايتارادى، سول كەزدە مۇسىلمان الەمى قولداۋ بىلدىرەدى دەپ ءۇمىت ارتقان. الايدا امەريكالىقتار يزرايلدى جاۋاپ بەرمەۋگە كوندىردى.

اراب ەلدەرى مەن يزرايل: جاڭا ايماقتىق تەپە-تەڭدىك

بۇگىندە جاعداي تۇبەگەيلى وزگەردى. اراب ەلدەرى بۇرىنعىداي يران مەن ونىڭ قولداۋىنداعى ۇيىمداردان قاتتى قورىقپايدى. سوڭعى ەكى جىلداعى وقيعالار ناتيجەسىندە يراننىڭ «قارسىلىق ءوسى» ايتارلىقتاي السىرەدى.

بۇل اسىرەسە سيرياداعى جاعدايدىڭ وزگەرۋى مەن ليۆانداعى «حەزبوللاح» ۇيىمىنىڭ السىرەۋىنەن كورىنەدى. يراننىڭ ەڭ ءىرى پروكسي توپتارى يراكتا - «قاتايب حەزبوللاح» جانە بىرنەشە باسقا ءشيىت ۇيىمدارى. دەگەنمەن، ەل بيلىگى مەن نەگىزگى ساياسي كۇشتەر يراكتى ىقتيمال سوعىسقا ارالاستىرۋعا قارسى. ولار يراننىڭ پروكسي توپتارىنىڭ بەلسەندىلىگىن شەكتەۋگە قاجەتتى امالدار تابۋى مۇمكىن.

ا ق ش ارالاساتىن بولسا، جاعداي بارلىق قاتىسۋشىلار ءۇشىن كۇردەلەنە تۇسەدى. سەبەبى شيەلەنىسكە بىردەن بىرنەشە ەل تارتىلۋى ىقتيمال. بۇل پارسى شىعاناعى ەلدەرىنە ۇنامايتىنى تۇسىنىكتى. ورمۋز بۇعازى ارقىلى كەمە قاتىناسىنا قاۋىپ تونەدى، ال ايماقتاعى امەريكالىق نىساندار يراننان كەلەتىن ىقتيمال زىمىران سوققىلارىنا ۇشىراۋى مۇمكىن.

ا ق ش يران ماسەلەسىنە نە ءۇشىن ارالاسۋى مۇمكىن؟

قازىرگى تاڭدا ۆاشينگتوندا سوڭعى 20 جىلداعى ەڭ باتىل، ايتقانىنان قايتپايتىن پرەزيدەنت وتىر. بۇل فاكتور يرانداعى جاعدايعا تىكەلەي اسەر ەتۋى مۇمكىن.

پارسى شىعاناعى ەلدەرى مەن ا ق ش ۇزاق جىلدار بويى يرانمەن كەز كەلگەن اسكەري قاقتىعىستىڭ سەناريلەرىن الدىن الا جوسپارلاعان. اسىرەسە، يراننىڭ ايماقتاعى شيت توپتارىن قولداۋى ساۋد ارابياسى مەن باحرەين سياقتى ەلدەرگە ەشقاشان ۇناماعان.

ساۋد ارابياسىندا شيتتەر شىعىس پروۆينتسياسىندا تۇرادى، وندا مۇنايدىڭ نەگىزگى بولىگى وندىرىلەدى. باحرەيندە شييتتەر حالىقتىڭ باسىم بولىگىن قۇرايدى. ليۆان مەن يراكتاعى شيتتەر، سيرياداعى الاۋيتتەر، يەمەندەگى زەيديتتەر - ءبارى يراننىڭ قولداۋىنا سۇيەنەدى.

1991-جىلى ا ق ش يراكپەن سوعىس ءۇشىن پارسى شىعاناعىنا اسكەرىن جەتكىزۋگە ءۇش اي ۋاقىت كەتىرگەن بولسا، قازىر مۇنداي ۇزاق دايىندىق قاجەت ەمەس. قولدا بار ينفراقۇرىلىم جەتكىلىكتى، ال ترامپ باتىل مالىمدەمەلەر مەن ارەكەتتەن تايىنبايدى. سونىمەن قاتار، 12 كۇندىك سوعىستىڭ ناتيجەسىندە يراننىڭ ايماقتاعى ىقپالى السىرەگەنىن دە ەسكەرۋ كەرەك.

يرانداعى نارازىلىق: بيلىك ىشكى قولداۋىن جوعالتتى

يران بيلىگى ءۇشىن ەڭ باستى سىناق - ەل ىشىندە بۇرىنعىداي قولداۋ جوق. جاپپاي نارازىلىقتار مەملەكەتتى كۇردەلى كەزەڭگە اكەپ تىرەدى. ەگەر قوعام 1979-جىلعى ريەۆوليۋتسيادان كەيىنگى العاشقى ونجىلدىقتاعىداي ىنتا تانىتسا، ەكونوميكالىق قيىندىقتار سونشالىقتى اۋىر بولماس ەدى.

1980-1988-جىلدارى يران-يراك سوعىسى كەزىندە حالىقتىڭ قولداۋى بيلىكتىڭ نەگىزگى تىرەگى بولدى. قارۋ-جاراق تاپشىلىعىن تەگەران ەرىكتىلەردى كوپتەپ مايدانعا جىبەرۋ ارقىلى وتەپ وتىردى، ال ادام شىعىنى اۋقىمدى بولدى. سول كەزدە يران 1 ميلليونعا دەيىن ادامىنان ايىرىلدى، ال يراكتىڭ شىعىنى - 500 مىڭ ادام. قازىرگى كەزدە حالىق بۇرىنعىداي ىنتا تانىتپايدى، ال نارازىلىقتارعا بيلىك ءۇشىن ماڭىزدى الەۋمەتتىك توپ سانالاتىن ۇساق ساۋداگەرلەر قوسىلدى. 1979-جىلى بازار ريەۆوليۋتسيانىڭ جەڭىسىنە ىقپال ەتكەن نەگىزگى كۇشتەردىڭ ءبىرى بولعانى ەستە.

9-قاڭتاردا ەلدىڭ رۋحاني جەتەكشىسى ءالي حامەنەي حالىققا ۇندەۋ جاساپ، «بۇلىكشىلەر - بوتەن ەلدىڭ پرەزيدەنتىن قۋانتۋ ءۇشىن ءوز كوشەسىن قيراتىپ جاتقان ۆاندالدار» دەپ اتادى. ونىڭ سوزىنشە، يران «ديۆەرسانتتارعا» توتەپ بەرە الادى. راحباردىڭ ۇندەۋىنەن سوڭ، ەلدە ينتەرنەت ءوشىرىلىپ، بيلىك نارازىلىقتاردى قاتاڭ تۇردە باسىپ-جانىشتاۋعا كوشتى. ءولىم-ءجىتىم كوپ: قۇقىق قورعاۋشىلار جۇزدەگەن، ءتىپتى مىڭداعان ادام قازا تاپتى دەپ وتىر، ونىڭ ىشىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دە بار.

بيلىك ترامپتىڭ نارازىلىققا شىققان حالىقتى قولدايمىز دەگەن مالىمدەمەسىنەن كەيىن ولارعا قارسى شارالاردى قاتايتتى دەپ جورامالداۋعا نەگىز بار. ا ق ش ارالاسسا، بۇل يراننىڭ ىشكى قاقتىعىسىن حالىقارالىق دارەجەگە شىعاراتىنى تۇسىنىكتى جايت بولاتىن. تەگەران بەلسەندى قارسىلىقتى باسىپ، ۆاشينگتونمەن كەزدەسۋلەر نەمەسە اسكەري قيمىلدارعا دەيىن ەل ىشىندەگى ءوز پوزيتسياسىن نىعايتۋعا تىرىسۋدا.

ال 28-جەلتوقساندا باستالعان العاشقى نارازىلىقتارعا نازار اۋدارساق، بيلىك باستاپقىدا ەكونوميكالىق سەبەپتەردى العا تارتقان. ال 2019 جانە 2022-جىلعى نارازىلىقتار ءارقايسىسى ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىتقا سوزىلىپ، بيلىك قاتاڭ شارالار قابىلداعانىمەن، حالىقتىڭ ءوز نارازىلىعىن بىلدىرۋىنە ازداپ مۇمكىندىك بەرگەن. بيىل جاعداي وزگەرىپ، 10 كۇن وتەر-وتپەستەن تەگەران ەڭ قاتال سەناريگە كوشتى. بۇل يران ءۇشىن جاعدايدىڭ قانشالىقتى كۇردەلى ەكەنىن كورسەتەدى.

سوققىنىڭ ورنىنا سانكسيالار

12-قاڭتاردا يران سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ابباس اراكچي نارازىلىق اكسيالارى شەتەلدىك كۇشتەردىڭ ىقپالىمەن ءوربىپ جاتقانىن ايتتى، ءبىراق «تەگەران جاعدايدى تولىق باقىلاۋدا ۇستاپ وتىر» دەدى ول. ءدال سول كۇنى دونالد ترامپ يرانمەن ساۋدا جاسايتىن كەز كەلگەن ەلگە %25 كەدەندىك باج سالىعىن ەنگىزدى. ءبىر جاعىنان، بۇل قىتاي، ءۇندىستان، ب ا ءا، يراك جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىن قيىن جاعدايعا قويادى. ەكىنشى جاعىنان، بۇل اسكەري ارالاسۋ تۋرالى ءسوز قوزعاۋعا ءالى ەرتە ەكەنىن كورسەتەدى. ا ق ش ءالى دە قىسىم ءادىسىن قولدانۋدا، كەي جەردە قارقىندى كونسۋلتاتسيالار ءجۇرىپ جاتىر.

نارازىلىقتار قانشالىقتى اۋقىمدى كورىنسە دە، يراندا كۇشتىك قۇرىلىمدار - يسلام ريەۆوليۋتسياسى ساقشىلارى كورپۋسى مەن باسيدج - وتە مىقتى. ولار ەلدىڭ بارلىق ايماقتارىندا تارالعان. بۇيرىق بەرىلگەن جاعدايدا كۇش قۇرىلىمدارى قاتاڭ ارەكەت ەتۋگە دايىن. سونىمەن قاتار، ولاردىڭ يدەولوگيالىق موتيۆاتسياسى بار، بۇل ولاردى باسقا ەلدەردەگى كۇشتىك قۇرىلىمداردان ەرەكشەلەيدى.

سوندىقتان يران جاعدايدى ەل ىشىندە باقىلاۋدا ۇستاي الادى. الايدا بۇل بيلىكتىڭ بەدەلى مەن ەكونوميكاعا اۋىر ءتيۋى مۇمكىن. بىرىنشىدەن، تەگەران قوعامدى باقىلاۋ ءۇشىن پوليتسيا ادىستەرىنە جۇگىنۋگە ءماجبۇر بولادى، بۇل 1979-جىلعى ريەۆوليۋتسيادان شىققان مەملەكەت ءۇشىن اۋىر سىناق. ەكىنشىدەن، سانكسيالار سالدارىنان ەكونوميكالىق جاعداي ناشارلاي بەرمەك. سونىمەن قاتار، سۋ تاپشىلىعى سياقتى وبەكتيۆتى قيىندىقتار دا بار، ولار يران ءۇشىن ۇلكەن پروبلەما بولىپ وتىر.

ەگەر ا ق ش تىكەلەي ارالاسپاسا دا ەكونوميكالىق قىسىم ارقىلى اسەر ەتۋدى جالعاستىرادى. بۇل ەكى نۇسقا دا ايماقتاعى ەلدەر ءۇشىن ءتيىمسىز، شيەلەنىس ساقتالادى، بۇل ەرتە مە، كەش پە، جاڭا داعدارىسقا اكەلۋى مۇمكىن. ال ەگەر ا ق ش ارالاسىپ كەتسە، وندا وڭىردە سالدارى بولجاۋعا كەلمەيتىن ءىرى قاقتىعىس باستالۋى مۇمكىن.

يرانداعى داعدارىس قازاقستانعا قالاي اسەر ەتۋى مۇمكىن؟

قازىرگى جاعداي وتە قۇبىلمالى. ترامپتىڭ يرانمەن ساۋدا جاسايتىن ەلدەرگە جاڭا باج سالىعىن ەنگىزگەنى قازاقستانعا اسا اۋىر سوققى بولمايدى. سەبەبى پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىنا سايكەس، ا ق ش- قا ەكسپورتتىڭ %92 بۇل سالىقتان بوساتىلاتىن ەرەكشە ماڭىزدى تاۋارلار ساناتىنا جاتادى.

دەگەنمەن، ساۋدا سوعىستارىنىڭ شيەلەنىسۋى ەلىمىز ءۇشىن ءتيىمدى ەمەس. بۇل قىتاي، ءۇندىستان جانە پارسى شىعاناعى ەلدەرى سياقتى سەرىكتەستەرىمىزگە سوققى بوپ ءتيۋى مۇمكىن.

قازاقستان ءتۇرلى ساۋدا دالىزدەرىنە سەنىم ارتادى. ەگەر يراندى وقشاۋلاپ، ءبىراق ا ق ش تىكەلەي ارالاسپايتىن بولسا، كەي جوبالاردى دامىتۋ قيىنعا سوعادى. سونداي-اق، داعدارىس ناتيجەسىندە يراننان كوشى-قون كوبەيۋى ىقتيمال.

قورىتا ايتقاندا، قازاقستان ءۇشىن ءارقاشان الدىن الا بولجام جاساۋ مۇمكىندىگى ماڭىزدى. كەز كەلگەن قاقتىعىس ايماقتاعى جاعدايدى تۇراقسىزداندىرىپ، ەلىمىزدىڭ مۇددەسىنە، دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن.

اۆتور ۆەنەرا جولامان قىزى