يران ىدىراسا نە بولادى
استانا. قازاقپارات - يرانداعى حالىق تولقۋى كۇن وتكەن سايىن كۇشەيىپ، ماسشتابى ۇلعايىپ بارادى. مۇنىڭ سوڭى اياتوللا رەجيمىنىڭ قۇلاۋىمەن ءتامامدالادى، - دەپ وتىر ساراپشىلار. تەوكراتيالىق وكىمەت جويىلسا نە بولادى؟
ول كەزدە حوراسان اۋماعى، شام ولكەسىندە بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن تەكتونيكالىق وزگەرىستەر بولادى! ەندى قاراڭىز:
يران سىرتتاي - ءبىرتۇتاس، مونوليت ەل. ال ىشىنە تەرەڭىرەك ۇڭىلسەڭ، 50/50 پارسى مەن تۇرىك ناسىلىنەن تۇراتىن مەملەكەت.
پارسىلار - %45 (شامامەن 40 ميلليون)
ءازىربايجاندار - %35 (شامامەن 30 ميلليون)
كۇردتەر - %7 (شامامەن 6 ميلليون)
ارابتار - %5 (شامامەن 4 ميلليون)
بەلۋدجيلەر - %2 (شامامەن 1,5 ميلليون)
تۇرىكمەندەر، قاشقايلار جانە باسقا توپتار - %5-6
كورىپ تۇرسىز، تيتۋلدى ۇلت سانالاتىن پارسىلار حالىقتىڭ جارتىسىنا دا جەتپەيدى. بۇل راسىمەن ەرەكشە جايت. ياعني يران - كلاسسيكالىق ەۋروپالىق ۇلگىدەگى ۇلت- مەملەكەت ەمەس. ول: ءبىر ەتنوستىڭ ۇستەمدىگىنە ەمەس، ءبىر ورتالىق يدەياعا (پارسىلىق مادەنيەت + شييتتىك يسلام) سۇيەنگەن وركەنيەتتىك جوبا.
بۇل مودەل ۇزاق ۋاقىت بويى جۇمىس ىستەدى. سەبەبى:
• پارسى ءتىلى - اكىمشىلىك جانە مادەني lingua franca بولدى؛
• شييتتىك يسلام - سان ءتۇرلى ەتنيكالىق ايىرماشىلىقتاردى «جاباتىن» يدەولوگيالىق جەلىم ءرولىن اتقاردى؛
ال ەندى، ءتىلى- ءناسىلى بولەك حالىقتاردى جەلىمدەي ءبىرتۇتاستاندىرىپ وتىرعان ءدىني- شيتتىك يدەولوگياعا باسقا ەمەس، ەڭ اۋەلى پارسى حالقى قارسى شىعىپ وتىر! بۇل وتە قاۋىپتى بەلگى. سەبەبى يمپەريالىق قۇرىلىمدار ادەتتە، ازشىلىقتار باس كوتەرگەندە ەمەس، ورتالىق ەتنوستىڭ ءوزى سەنۋدەن قالعان كەزدە كۇيرەيدى (كەڭەس وداعىن ەسكە ءتۇسىرىڭىز).
كىم ءبىرىنشى شىعىپ كەتەدى؟
بۇل ماسەلەدە ەڭ ماڭىزدى فاكتور - دايىندىق دەڭگەيى. ياعني كىمنىڭ تاريحي، ينستيتۋتسيونال جانە دەموگرافيالىق الەۋەتى بار؟!
بىردەن ايتايىن، يرانداعى باسقا جۇراعاتپەن سالىستىرعاندا، تۇركى حالقىنىڭ ەكى بىردەي ارتىقشىلىعى بار.
1) ساندىق سالماعى
2) شوعىرلانعان اۋماعى.
يراننىڭ سولتۇستىگىن تۇتاس ءازىربايجان جۇراعاتى جايلاعان. ءدال وسى تۇركى حالقى 2 مىڭ جىل بويىنا پارسى جەرىندە سەلجۇق، يلحان يمپەرياسى، جالايىر مەملەكەتى، اق قويلى، قارا قويلى دەيتىن ەگىز دەرجاۆا، سەفيەۆيد، افشار، قاجار دەيتۇعىن پاتشالىقتاردى قۇرعان ەدى. ءبىزدىڭ قوبىلاندى، الپامىس، ەر تارعىن باتىرلارىمىزدىڭ سوعىسىپ جۇرگەن «قىزىلباستارى» وسى تۇركىلەر ەدى. ءيا، كاۆكازداعى ءازىربايجان ەلىمەن قانى- جانى ءبىر! تەك، 1828 -جىلى تۇرىكمەنشاي كەلىسىمى بولىپ، ءازىربايجاننىڭ سولتۇستىگى رەسەي يمپەرياسىنا ءوتىپ، وڭتۇستىك ءازىربايجان پارسى مەملەكەتىنىڭ قۇرامىندا قالعان ەدى.
ءجا، تاريح- تاريحىمەن. بۇل ءازىربايجاندار يران جەرىندە سوڭعى رەت 1945-46 -جىلدارى تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرىپ كوردى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن كەڭەس وداعى اسكەرى يراننىڭ سولتۇستىگىن باقىلاۋعا الدى. ءدال وسى كەزەڭدە تەبريزدى استانا ەتكەن «ءازىربايجان دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى» قۇرىلدى. دجافار پيشيەۆاري دەگەن كىسى پرەزيدەنت بولدى. مەملەكەت نەبارى ءبىر جىل ءومىر ءسۇردى، ءبىراق ەڭ باستىسى - ورتالىق بيلىك السىرەگەندە، بۇل ايماق ءوزىن-ءوزى باسقارۋعا قابىلەتتى ەكەنىن كورسەتتى. جانە بۇل ەستەلىك وشكەن جوق، كەرىسىنشە ءالسىن-ءالسىن مازداپ تۇراتىنى بار.
يسلام رەۆوليۋتسياسى «ءزىربايجان فاكتورىن» جويۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرىلدى...
ءيا، كەيبىر ساراپشىلار وسىلاي، - دەيدى. نەگە؟ قالاي؟ يسلام ريەۆوليۋتسياسىنا دەيىن يراندى مۇحاممەد رەزا پەحليەۆي دەگەن كورول باسقاردى. ال مونارحتىڭ جۇبايى - ءازىربايجان تەكتى ەدى. كوروليەۆانىڭ اسەرىمەن 1960- 70 -جىلدارى، ساراي ماڭىندا ءازىربايجان ەليتاسىنىڭ ىقپالى ارتا باستادى. اسكەري جانە اكىمشىلىك قۇرىلىمداردا تۇركى ءتىلدى كادرلار كوبەيدى. كورشى يراندا ءازىربايجان ءناسىلىنىڭ بيلىك ەشالونىندا كوبەيۋى، ىقپالىنىڭ ارتۋى سوۆەتتىك ءازىربايجانعا دا اسەر ەتە باستادى. ارعى بەتتەگى ازعىرۋشى فاكتوردى ءبىرجولاتا ءوشىرۋ ءۇشىن سوۆەتتىك چەكيستەر يراننىڭ ۇلتشىل، راديكالدارىمەن بىرىگىپ، مونارحيانى قۇلاتتى!
يسلام ريەۆوليۋتسياسىنان كەيىن - شييزم مەملەكەت قۇراۋشى باستى ۇستانىمعا اينالىپ، ەتنيكالىق ايىرماشىلىقتاردى ەكىنشى قاتارعا ىعىستىردى. «يراندىق» بولۋدىڭ جاڭا ولشەمى ۇلت ەمەس، سەنىم ارقىلى انىقتالدى. بۇل ۋاقىتشا بولسا دا ءتيىمدى مەحانيزم بولدى.
ءازىربايجاندار دا شييتتەر بولاتىن. قۇم، مەشحەد، تەبريز مەدرەسەلەرىنەن شىققان ءدىنباسىلار رەجيمنىڭ تىرەگىنە اينالدى. ايتپاقشى قازىرگى اياتوللا -ءال حامەنەي ءازىربايجان. وسىلايشا ءازىربايجاندار ءوزىن شەتتەتىلگەن ەمەس، كەرىسىنشە جۇيەنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە سەزىندى. بۇل ولاردىڭ ەتنيكالىق ەرەكشەلەنۋىن السىرەتتى. ۇلت ماسەلەسى اركىمنىڭ «جەكە ماسەلەسى» دەڭگەيىندە قالدى.
الايدا بۇل «جابۋلى قازان» تۇبەگەيلى شەشىم ەمەس ەدى. ءدىن ارقىلى بىرىكتىرۋ تەك دىنگە سەنىم ساقتالعان جاعدايدا عانا جۇمىس ىستەيدى. قوعام دىننەن جىراقتاعان سايىن، ءدىني بىرەگەيلىك السىرەي باستادى. سول ساتتە بۇرىن باسىلعان ەتنيكالىق قابات قايتادان كورىنە باستادى.
قازىر يراندىق ءازىربايجاندا «تراكتور» دەگەن فۋتبول كلۋبى بار. فاناتتارى بۇكىل ستاديوندى قىپ-قىزىل تۋعا كومكەرىپ: «ءازىربايجان» دەپ ۇراندايدى. پانتۇركيستىك لوزۋنگتاردى قورىقپاي ايقايلاي بەرەدى. ال ارميان-ءازىربايجان سوعىسىندا، رەسەي قارۋ-جاراقتى يران ارقىلى ارمەنياعا بەرمەك بولعاندا، شەكاراداعى تۇركىلەر اسكەري كەرۋەندى وتكىزبەي قويعانى بار.
قىسقاسى:
ەگەر يران ىدىراسا، تولىق تاۋەلسىزدەنە الاتىن دا نەمەسە ەركىن اۆتونوميالىق قۇرىلىم تالاپ ەتەتىن دە ايماق - سولتۇستىك تۇركى وڭىرلەرى. ال تاريح كورسەتكەندەي، ءدال وسىنداي «جۇمساق باستامالار» كەيىن ۇلكەن گەوساياسي وزگەرىستەرگە الىپ كەلەدى.
نۇربەك بەكباۋدىڭ facebook پاراقشاسىنان الىندى
