يمان-ءجۇسىپ پەن بالۋان شولاقتىڭ كەزدەسۋى
استانا. قازاقپارات - اقمولانىڭ بازارى سول كۇنى ادەتتەگىدەن دە قىزۋ ەدى. ساۋداگەرلەردىڭ ايقايى، جىلقى كىسىنەگەن دىبىس، اربا سىقىرى، جۇرتتىڭ گۋىلى - ءبارى ارالاسىپ، شاعىن شاھاردىڭ ءۇستىن تىرشىلىككە تولتىرىپ تۇرعان. ءبىراق سول كۇنى بازارعا جاي قىزىق ىزدەپ كەلگەندەر عانا ەمەس، باسقا دا ادامدار جۇرگەن. ولار - دۇشپان كوزدەر ەدى. ءبىرى سىبىرلاپ، ءبىرى ىمداپ، ءبىر قۇيتىرقى ويدىڭ توڭىرەگىندە جۇرگەن.
- ەگەر يمان-ءجۇسىپ پەن بالۋان شولاقتى ءبىر-بىرىنە ايداپ سالساق شە؟ ..
ولاردىڭ ەسەبى قاراپايىم بولاتىن. ەكى اتاقتى ادامنىڭ اراسىنا وت تاستاۋ. سوسىن ەل ىشىنە جانجال تاراتۋ.
بازار شەتىندە ۇلكەن كيىز ءۇي تىگىلگەن.
سول ۇيدە بالۋان شولاق قوناق بولىپ وتىرعان. جۇرت ونىڭ ءانى مەن اڭگىمەسىن تىڭداپ، اينالاسىنا جينالىپ قالعان. كەنەت ول سىرتتان وزىنە تانىس ءبىر داۋىستى ەستىدى جانە ونىڭ كىم ەكەنىن سەزگەندەي بولدى. بالۋان ورنىنان كوتەرىلىپ، كيىز ۇيدەن سىرتقا شىقتى.
ءدال سول ساتتە الدىنان ءبىر سالت اتتى قاريا ءوتىپ بارا جاتتى. بالۋان بىردەن تانىدى. «بۇل داۋدە بولسا سونىڭ ءوزى، ءوزىنىڭ قۇرداسى، قارا كۇشتىڭ يەسى، اتاقتى يمان-ءجۇسىپ قوي!» بالۋان شولاق ءبىر ءسات ويلانباي، اتتىڭ سوڭىنان تۇرا ۇمتىلدى. جۇگىرىپ بارىپ، اتتىڭ قۇيرىعىنان قوس قولداپ شاپ بەردى. تەمىردەي ساۋساقتار قۇيرىققا جارماستى. ات تىپىرلاي الماي توقتاپ قالدى. جۇرت اڭ- تاڭ. بازاردا تۇرعاندارعا قىزىق كەرەك، بۇل كورىنىسكە بىردەن جينالا باستادى.
ات ۇستىندەگى قاريا جاي عانا باسىن بۇرىپ، ارتىنا قارادى. بالۋان شولاق اتتىڭ قۇيرىعىن بىلەگىنە وراپ الىپ، جىبەرمەي تۇر ەكەن. يمان-ءجۇسىپ تە ونىڭ كىم ەكەنىن بىردەن تانىدى.
- ە- ە… مىناۋ بالۋان ەكەن عوي… مەنى سىناعان ءتۇرىن، - دەپ كۇبىرلەدى. ول ەش اسىقپادى. جايلاپ قولىنا قامشىسىن الدى. از- كەم ويلانىپ تۇردى. ادامعا ما، اتقا ما؟ قايسىسىنا قامشى جۇمسايدى؟ يمان-ءجۇسىپ اتتىڭ ساۋىرىنان تارتىپ كەپ جىبەردى.
سارت!
ات العا قاراي اتىرىلدى. بالۋان شولاق تا قۇيرىقتى جىبەرمەدى، ات ونى ءبىراز جەرگە دەيىن سۇيرەپ باردى. جۇرت گۋ ەتە قالدى. اتتىڭ قۇيرىعىنان ۇستاپ سۇيرەلگەن بالۋان شولاق ەندى تابانىن جەرگە تىرەپ توقتاعان. ال ات ۇستىندە وتىرعان ءيمان-ءجۇسىپ ارتىنا بۇرىلىپ، سابىرمەن قاراپ تۇر. كوزىندە مىسقىل ارالاس جىلىلىق بار. سول ساتتە ول قامشىسىن يىعىنا سالىپ، ولەڭدەتىپ ءتىل قاتتى. يمان-ءجۇسىپ:
ەي، شولاق، بىلەگىڭە ەل سۇيسىنگەن،
بالۋاندىق داڭقىدى جەر دە يسىنگەن.
تۇلپاردىڭ قۇيرىعىنان ۇستاپ تۇرىپ،
كۇشەنەسىڭ، بۇل كۇيگە كىم تۇسىرگەن؟
بازاردىڭ جۇرتى كوپ قوي قىزىق كۇتكەن،
بالۋان شولاق بولىپ تۇر بۇزىق تىپتەن.
ءبىزدى اتتان قۇلاتقىڭ كەلدى مە ەكەن،
مەن تالاي توسقاۋىلدى ءۇزىپ وتكەم.
جۇرت گۋ ەتە قالدى.
بالۋان شولاق تالتايىپ تۇرىپ، كەڭ كۇلىپ جىبەردى. سوسىن ول دا ءبىر ادىم العا شىعىپ، جاۋاپ قاتتى:
يمان-ءجۇسىپ ءمىنىپسىڭ تۇلپارىڭدى،
بىلمەككە كىم بالۋان شىن دارىندى.
قۇداي ءبىزدى سالدى عوي بۇل سىناققا،
اتىڭنىڭ قۇيرىعىنان جۇلقارىمدى
سەزگەندەي ءۇي الدىنان كولبەڭدەدىڭ،
ويلاعام جوق وسى دەپ ولگەن جەرىم.
دويىرىڭنىڭ ءدامىن ءبىر تاتپاق ەدىم،
اتىڭدى سالىپ قالىپ، ەربەڭدەدىڭ.
تۇلپاردىڭ قۇيرىعىنان ۇستاپ ەدىم،
ويىنشىق قىپ كورسەتىپ جۇرتقا مەنى.
اتىڭمەنەن سۇيرەدىڭ ءبىراز جەرگە،
وسى ما قۇرداسىڭدى تۇتقان جەرىڭ؟
جۇرت تاعى دا شۋ ەتە ءتۇستى.
ءيمان-ءجۇسىپتىڭ ءجۇزى جۇمساردى. ول ات ۇستىندە ءسال ەڭكەيىپ، تاعى ءبىر اۋىز ولەڭ ايتتى:
بالۋانىم، بابىڭدا ءجۇر ەكەنسىڭ،
ءتىرى ەكەنسىڭ جانە سەن ءىرى ەكەنسىڭ.
اتىمنىڭ قۇيرىعىندا نەڭ بار ەدى،
ويىنى وسىلعىردىڭ ءبىرى ەكەنسىڭ.
ودان دا شىقپايسىڭ با جارقىراپ ءبىر،
اتىمدى سوققان قولىم سىرقىراپ تۇر.
ءبىز ءوزى كورىسەيىك ادام قۇساپ،
بىرگە وسكەن قۇلىن-تايداي شۇرقىراپ ءبىر.
بالۋان شولاق باسىن يزەدى. سوسىن ول دا سوڭعى ءسوزىن ايتتى:
قۇرداسى بار ادامنىڭ ءجۇزى جارىق،
سوقاداي جەرگە تۇسكەن ءىزى انىق.
سەنىمەن كۇش سىناسىپ نەعىلايىن،
يمان-ءجۇسىپ اتىڭا ءىشىم قانىق.
بازاردىڭ كەلتىرىپ ءبىر قىزىق ءساتىن،
دەدىك قوي كولدەنەڭ جۇرت قىزىقتاسىن.
ال ەندى ءتوس قاعىسىپ، قول الىسساق،
ەل- جۇرتىم الىپتارىن ۇمىتپاسىن!
وسى سوزدەن كەيىن يمان-ءجۇسىپ اتىنان ءتۇسىپ، جاقىنداپ كەلىپ، بالۋان شولاقتىڭ يىعىنان قۇشاقتاپ الدى.
- ە، قۇرداس! بىلەگىڭ دە بار، جۇرەگىڭ دە بار ەكەن، بالۋان شولاق باياعىداي نار ەكەن! - دەدى.
جۇرت دۋ قول شاپالاقتاپ كەتتى.
ال شەتتە تۇرعان دۇشپان كوزدەردىڭ ءىشى كۇيىپ بارا جاتتى. ويتكەنى، ولار كۇتكەن جانجال بولعان جوق. قازاقتىڭ ەكى الىبى ءبىر-ءبىرىن جىعۋدىڭ ورنىنا، ءبىر-ءبىرىن كوتەرىپ تۇر ەدى. سول كۇنى اقمولانىڭ بازارىندا جۇرت ۇزاق ۋاقىت ءبىر ءسوزدى ايتىپ ءجۇردى:
ەردىڭ كۇشى - بىلەكتە،
اعالىق - جۇرەكتە.
«يمان-ءجۇسىپ» تاريحي كوركەم ادەبي روماننان ءۇزىندى
مۇنايدار بالمولدانىڭ جەكە پاراقشاسىنان الىندى
**
قىران ەدىم، قور بولدىم تورعا ءتۇسىپ،
اسپانىما شىعارمىن ءبىر كۇن ۇشىپ.
بار قاتىنى قازاقتىڭ ۇل تاپسا دا،
ءبىرى دە بولا المايدى يمان-ءجۇسىپ! -، دەپ جىرلاعان سال-سەرىلەر پوەزياسىنىڭ الىپ وكىلدەرىنىڭ ءبىرى - يمان-ءجۇسىپ قۇتپان ۇلى. ءىرى اقىن، ارقالى ءانشى، بالۋان، قامشىگەر بولعان.
