ىلە وڭىرىندە وتكەن شاجاري زاڭگىنىڭ تاريحي اسى
استانا. قازاقپارات - ايگىلى اقىن تاڭجارىق جولدى ۇلىنىڭ «قاسىم اجى بالالارىنا» اتتى شىعارماسىنداعى:
سالەم دە قاسىم اجى بالاسىنا،
كوزىنىڭ اعى مەنەن قاراسىنا.
اپەندى ابدىقادىر، اباي مىرزا،
ەرەكەڭ، شاكەڭ سىندى داناسىنا.
(«تاڭجارىق شىعارمالارى 1 -توم»، ىلە حالىق باسپاسى، 2009 –جىل،293 –بەت).
وسى جىر جولدارىنداعى «شاكەڭ» شاجاري زاڭگى ەدى. ول تۇركيادان وقىپ كەلگەن، ىلە وڭىرىنە بەلگىلى اعارتۋشى ءابدىقادىر اپەندىنىڭ ءىنىسى، موسكۋادان وقىپ، رەپرەسسياعا ۇشىراعان اباي قاسىموۆتىڭدا ءىنىسى بولعان. شاجاريدىڭ شىن اتى شايمۇقامەت، 1898-جىلى قورعاس اۋدانى لاستاي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. جاستايىنان زەرەك، العىر بولىپ، ەل اراسىنداعى دانا كوكىرەك، كورگەنى مەن بىلگەنى كوپ ادامداردى ۇستاز تۇتىپ، اكەسى قاسىم قاجى اشقان مەدىرەسەدەن ءتالىم العان، ودان قۇلجاداعى بايتۇللادان وقىپ، ەل ىسىنە ارالاسىپ، قوعامنان – ءومىر مەكتەبىنەن مول ءبىلىم جيناعان ادام. 1940-جىلداردىڭ باسىنان باستاپ لاستايداعى كەرەي-ۋاق ەلىنە زاڭگى بولىپ سايلانعان.
شەشەن، جۇمىس ءبىتىرۋ قابىلەتى جوعارى، اكىمشىلىك – ەل باسقارۋ ءىسىن ءادىل ىستەپ، جالپى قاۋىمعا جاعىمدى، كوپتىڭ قولداۋىنا يە بولعان، حالىقتى جالپى بەتتىك وتىراقتانۋعا، بالا وقىتۋعا، مەكتەپ قۇرىلىسىنا كومەك كورسەتۋگە ۇنەمى ۇگىتتەپ، ناقتىلى جۇمىستى بىتىرۋگە باستاعان.
مال شارۋاشىلىعى مەن قوسا ەگىن سالىپ، جەر ەمشەگىن ەمۋگە جۇمىلدىرعان. بەرەكە-بىرلىكتى قورعاپ، ەل اراسىن بۇزاتىن ىرتكى -لاڭعا، ۇرلىققا قاتاڭ تيىم سالعان. دارىندى، وقىمىستى، اكىمشىلىك قىزمەتتى ءادىل ىستەپ ەل-جۇرتىنىڭ العىسى مەن قولداۋىنا يە بولعان زيالى ەل اعاسى. امال قانشا اجالدان ارتىق تۋعان پەندە بولماس، ەل باسقارۋداعى دارا قابىلەتىمەن ەل كوزىنە كورىنىپ، ەندى-ەندى قورعاس اۋدانىنىڭ (بۇرىنعى ءسۇيدىڭ اۋدانى) اكىمدىگىنە كورسەتىلەر تۇستا تۇيىقسىز قوزعالعان اۋىرۋ سەبەبىمەن 1946-جىلى 48 جاسىندا بۇل دۇنيەمەن قوش ايتىسادى. سونداعى شاجاريدى قىزى نامازقاننىڭ جوقتاۋى، بۇل جوقتاۋ 1946-جىلى ايتىلعان.(«مۇرا» جۋرنالى، 2007 -جىل، 6-سان، 71–بەت، جازىپ العان يمانالى جۇرەكباي ۇلى).
سايرامنىڭ بويىن جايلاعان،
جەلىگە بيە بايلاعان.
ۇلكەن-كىشى جيىندا،
بۇلبۇلداي بولىپ سايراعان.
توبەسىنەن جول بەرىپ،
كەرەي مەن ۋاق سايلاعان.
سەكسەۋىلدىڭ شوعىنداي،
ەرەكشە ەدى جايناعان.
قادىرلەپ ەلى تۇرۋشى ەد،
بولعاننان سوڭ جايلى ادام.
اللادان كەلگەن اجالدان،
قۇتىلىپ قالعان بارما ادام.
جان اكەمنەن ايىرىلىپ،
نامازىڭ مىناۋ زارلاعان.
ءولىمنىڭ جوقتاۋ ازانى،
سۇم دۇنيە وسى الداعان.
امالىم بارما قايتەيىن،
كەلگەن ىسكە اللادان.
ەي، مەرەكەم -
باسىما شاتىر كولەڭكەم.
جۇلدىزدان كەلگەن تورىنى،
جيىن توپقا مىنەتىن.
رازى قىلعان ەل – جۇرتىن،
كەلتىرىپ ءىستىڭ رەتىن.
ورىس، پارىس، وزبەكتىڭ،
ءتىل-جازۋىن بىلەتىن.
قانداي قيىن ءىس بولسا،
جايدار-جارقىن جۇرەتىن.
ەركەلەتىپ ناماز دەپ،
ۇلدان ارتىق كورەتىن.
عارىپ-كاسىر، جوقتارعا،
كوڭىلىن ەرەك بولەتىن.
تالابىن حالىق ورىنداپ،
سوندىقتان ەلى سەنەتىن.
ەڭىرەپ تۇرمىن اعالاپ،
وسىما ناماز كورەسىڭ.
جان باسقا بولىپ امال جوق،
اكەممەن ءبىرگە ولەتىن.
جاستاي كەتتىڭ جان اكەم،
كەزىندە قىزىق كورەتىن.
ەي، شىنارىم،
اشىلار مەكەن تۇمانىم!
سول جىلعى جوقتاۋدا نامازقان اپامەن بىرگە بولىپ، بىرگە جوقتاۋ ايتقان ساۋلەتقان جارمۇقامەت قىزى بۇل كۇندەرى سەكسەنگە اياق باسسادا ءالى تىڭ، قوساعىمەن قوسا اعارىپ، ءبىر اۋىلدىڭ الىپ ءبىر بايتەرەگىنە اينالىپ وتىر. 2016-جىلى سول كىسىگە امانداسا بارعانىمدا اڭگىمەسىن بىلاي دەپ باستاعانى ەسىمدە: «جاڭىلماسام سول جىلى مەنىڭ ءدال 12 جاس كەزىم بولاتىن، شاجاري اكەمىز اياق استىنان شۇعىل ناۋقاستاندى، كورىنبەگەن مولدا-قوجا، باقسى-بالگەر، دوحتىرى قالمادى. اقىرى ەش ەم قونباي بۇل جارىق دۇنيەدەن كەتتى. اۋىل بولىپ كۇڭىرەنىپ قارا جامىلدىق تا قالدىق. ارتقى جۇمىستاردىڭ ءبارىن ابدىقادىر اكەمىز باسقارىپ، وتكىزىپ وتىردى. ءبىز ءبىر جىل جوقتادىق، بۇرىنعى جىلدارداعىداي شاجاري زاڭگىنىڭ ءوز جايلاۋى سايرام بويىنداعى كوك يىندە وتىردىق. سول كەزدە سايرام ءتوسىندەگى كەڭ قونىس ءابدىقادىر اپەندىنىڭ جايلاۋى، ال كوك يىن شاجاري زاڭگىنىڭ جايلاۋى، ۇلكەن-كىشى بايگە توبە ىنىلەرى ەرمەي مەن نۇرابيدىڭ جايلاۋى بولاتۇعىن. بۇل تۋعان جەر تۋرالى شاجاري زاڭگىنىڭ قىزى راشيدا(اكەسىنەن بەس جاستا قالعان بولاتىن) ءوزىنىڭ «سايرام سازدارى» اتتى ءبىر ولەڭىندە «شالقىعان سايرام جاعاسى مەنىڭ كىندىك قانىم توگىلگەن تۋعان جەرىم ەدى» دەي كەلىپ بىلاي جىرلايدى:
التىن بەسىك اتا-بابام مەكەنى،
قىمباتىڭا الەمدە نە جەتەدى.
كىندىك قانىم توگىلگەن جەر سەن ەدىڭ،
تۇگىڭ سونى ماڭگى حورەك ەتەدى...
سەنىڭ جاعاڭ قونىس بولعان اتاما،
اتام مەنىڭ قارىق جان عوي باتاعا.
بال داۋرەنىم – التىن سىرعام قالعان جەر،
«بايگە توبە»، «جالبىز بۇلاق»...بوساعا.
سول كەزدە قىسقاسى بەرگى باسى سايرامنىڭ كەزەڭىنىڭ شىعىس جاعى كوك يىن، ۇلكەن–كىشى بايگە توبە، كەڭ قونىس، كىندىك تاس، سودان تارتىپ ارى قاراي لىڭسياعا دەيىن جەرلەر كەرەيلەردىڭ جايلاۋى بولسا، ودان سىرت قارا كەمەردەگى بۇكىل قىستاۋلىق كەرەي - ۋاقتىڭ قىستاۋلارى بولاتىن. ول جەرلەر ازىرگە دەيىن لاۋساگۋ گۋڭشەنىڭ قىستاۋى. سودان قارالى كوش لاستايداعى جابال سايدىڭ اۋىزىنداعى تاستاق جۇرتتان سايرامعا قاراي قوزعالدى. ابدىقادىر اپەندى، سەنىڭ اتاڭ قاپار شاڭيا باستاعان ءبىر توپ كىسى قارالى ءۇي بولعان شاجاري زاڭگىنىڭ التى قانات اق ورداسىن بار دۇنيەسىمەن الىپ، وعان قوسا تاعى كىسى كۇتەتىن ءۇي، اس-سۋ دايارلايتىن ءۇي سەكىلدى ءۇي جابدىقتارىمەن الدىدا كەتكەن بولاتىن. ارتىنان شاجاريدىڭ ايەلى ءۇمىتقان اپا، جايىت اعانىڭ ايەلى كۇلان باستاعان، مەنىمەن (ساۋلەتقان) نامازقان قوستاعان ءبىر توپ بولىپ ءبىز جۇردىك. جەتەگىمىزدە زاڭگىنىڭ تۇلداعان تور جورعا اتى بار، كۇمىستەلگەن قازاق ەردىڭ ۇستىنە زاڭگىنىڭ لامپىك پالتەسى ايقارا جابىلىپتى، ال اق قالپاعى ەردىڭ قاسىنا ءىلىنپتى. ءبىز ەكى جەردەن داۋىس ايتىپ جۇردىك، ءۇمىتقان اپا مەن كۇلان شەشەمىز قاتارلى ۇلكەندەر الدىڭعى جاقتان، نامازقان ەكەۋىمىز سياقتى قىز-كەلىنشەك ارت جاقتان داۋىس ايتتىق.
لاستايدان تارتىپ سايرامعا دەيىن وتىرعان قالىڭ ەلدىڭ ءبارى حاباردار بولىپ بوپتى، ‹وي، كەرەي-ۋاقتىڭ زاڭگىسى شاجاريدىڭ قارالى كوشى داۋىس سالىپ كەلە جاتىر ەكەن› دەپ جول-جونەكەي ايران، قىمىز ۇسىنعان ەلدىڭ اياعى وزىلمەدى. سول زاماندا تالقى ىشىنىڭ ەكى شەتى لىقسىعان ەل بولاتىن. ءبىز كەشكە قاراي تالقى ىشىندەگى ماتاي رۋىنىڭ زاڭگىسى قاليدىڭ اۋىلىنا ەرۋ بولدىقتا، ەرتەسى تۇس اۋا سايرام توسىندەگى جالعىز قاراعايعا جەتتىك. جالعىز قارعاي دەگەنىمىز ازىرگى بايگە توبە، بۇرىن سول جەردە قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن ءوسىپ قالعان جالعىز قاراعاي بار بولاتىن. ءار كۇنى تاڭەرتەڭ ءۇمىتقان شەشەمىز تەرىس قاراپ وتىرىپ جوقتاۋ ايتادى، ودان كەيىن كۇلان باستاعان كىشى شەشەلەرىمىز ايتادى، ارتىنان نامازقانمەن مەن(ساۋلەتقان) تاعى باسقادا قىز–قىرقىندار ايتامىز.
سوندا ءابدىقادىر اكەمىز ەسىك الدىندا ءۇي جانىنا تىگىلگەن قارالى تۋدىڭ جانىندا استىنا ورىندىق قويىپ، ارقاسىن ءۇي كەرەگەسىنە بەرىپ ەستىپ وتىراتىن، ءبىر جەردەن ءمۇلت كەتسەك ۇرساتىن. جىلقى جەتەكتەپ، سابا ارتىپ باتاعا كەلىپ جاتقان قارا ءنوپىر ەل كۇندە بار. سودان ءبىر جاز بويى سايرامدا قارالى ءۇي بولىپ وتىردىق. ال زاڭگىنىڭ اسىن كەلەر جىلى لاستايدىڭ ەكى اشاسىندا بەردى.
استىڭ باسى زاڭگىنىڭ تۇلداعان تور جورعاسىنا قوشتاسۋدان باستالدى، الدىمەن قورعاستىڭ بەس ساربۇلاعىنان، اقسۋدىڭ تاۋلارىنان قۇدا-جەگجات، ەستىگەن ەل-جۇرت كەلىپ جاتتى. ىلە-شالا شاپشالدان، كۇنەس، تەكەس، جىرعالاڭ، قىلاياعى سۇيدىڭ، كۇرە، قۇلجانىڭ قان بازارىنان دا تانىس-ءبىلىس، ىلىك شاتىس ەل دەگەن اعىلىپ كەلىپ جاتتى. سونداعى كەلگەن كىسىلەردەن ەسىمدە قالۋىنشا شاپشالداعى قۇدا-جۇرات تەمىر ەلىنىڭ زاڭگىسى، جەتەگىندە اق قاسقا تاي مەن اتقا ارتقان ءبىر سابا قىمىزى بار، سول كىسى ءبىر توپ ادامدارىمەن كەلدى.
ودان سانگۇڭ اۋىلىنىڭ جامان قارا اقالاقشىسى كەلدى. ءسۇيدىڭ اۋدانىنىڭ ۇيعۇر اكىمى شاياحۇن باستاعان ءبىر توپ ادام ماشينامەن كەلدى، اقشا، بۇل، شايى بار كوتەرگەن. ودان قۇلجادان رابات تورە باستاعان قازاق–قىرعىز ۇيىمىنىڭ ادامدارى دا ماشينامەن كەلدى. بۇلاردان سىرت اتتىلى-جاياۋ، ماشينامەن دە، پراشكە اربامەن دە كەلىپ جاتقاندار بار. سودان نە كەرەك اس ءۇش ءتورت كۇنگە سوزىلدى، ەڭ سوڭعى كۇنى ءار اۋىلدىڭ اقساقالدارى ەسەلەسىپ قارالى تۋدى سىندىردى، سونىمەن استا ءبىتتى.
سول استىڭ سوڭعى كۇندەرىنىڭ بىرىندە اۋىل ارالاس قاڭلى رۋىنىڭ سايماساي اتتى ءبىر ەل اعاسى، جوقتاپ وتىرعان ۇيدەگى قاتىن-قالاش، قىز-كەلىنشەكتەرگە بىلاي دەپ توقتاۋ ايتتى:
«ەسىل ەردى ءبىر جىل جوقتادىڭدار، قانشا جىلاعانمەن قۇداي قايتارىپ بەرمەيدى. تۋماق باردا ولمەكتە بار، ءبىراق ولگەننىڭ ارتىنان بىرگە ولمەك جوق»، - دەي كەلىپ:
جالعاننان جاسى جەتپەي كەتتى-اۋ سەرىم،
دۇنيەدەن ءوتتى شاكەڭ قايران ەرىم.
قيمايتىن جاماندىققا ەسىل ەدىڭ،
ەل-جۇرتقا قورعان بولعان اقتانگەرىم.
تار جەردە جابىستىرىپ ەسسىز دەرتتى،
جاراتقان بۇل دا ساعان ماقتان بەدى.
قىزىعىن كورمەي كەتتىڭ بەس-اق كۇننىڭ،
دۇنيە سونشا نەگە جالعانبەدىڭ.
ماڭدايىڭا سيدىرماي جاراتقان-اۋ،
قايدان قالاي شاكەڭ ەردى تاپقان ەدىڭ.
ەل سيلاعان ەڭسەلى ازاماتىم،
بەيىش-جانناتتان بولسىن جاتقان جەرىڭ»، - دەپ جۇباتۋ ايتقان ەدى.
ەي، قايران كۇندەر-اي، بۇل كۇندەرى ءبىرەۋدى ءبىرەۋ ءبىلىپ بولمايدى، سول كەزدەگى ەلدىڭ ىنتىماق-بىرلىگىن ايتسايشى»، - دەپ كوزىن سىعىمداپ اڭگىمەسىن دوعاردى اپامىز.
سونداعى ساۋلەتقان جارمۇقامەت قىزىنىڭ ايتقان جوقتاۋى:
اسىل تۋعان اكەمىز،
اۋىردى بەلگىسىز دەرتپەنەن.
ءدارى–دارمەك قالمادى،
جۇمساماعان رەتپەنەن.
باقسى-بالگەر قويمادىق،
جازىلار دەگەن نيەتپەن.
اجالعا كەلگەن قۋ ناۋقاس،
القىمىنان الدى اپتىعىپ.
قارا كيىپ تۋىسقان،
وتىرمىز مىنە قايعىرىپ.
اسىلىنان ايىرىلىپ،
قوس قاناتى مايىرىلىپ،
ءبىردە كەتىپ ەسىنەن،
جىلاۋمەنەن سورلى انام،
وتىردى شوگىپ تىزەدەن.
اسىل اكەم اقىلىم،
بوز جىگىتتىڭ گۇلى ەدى.
جۇرگەن جەرى تاماشا،
ويىن–كۇلكى جىر ەدى.
ەل–جۇرتىنا جاعىمدى،
جاقسىلاردىڭ ءبىرى ەدى.
تۇستاسىنان ويى ارتىق،
ەلگە سەركە سەرى ەدى.
اسىعىپ جەتكەن قۋ اجال،
ساعان دا قولىن سەرمەدى.
بيىككە شىققان بايتەرەك،
جاپىراعى ۇشىپ تۇلەدى.
مەزگىلسىز كەتىپ بارادى–اۋ،
اسىل تۋعان ۇل ەدى.
الستا جۇرسەم كورەتىن،
ەكى كوزدىڭ ءبىرىندەي.
جاقىندا جۇرسەم كورەتىن،
ناماز ساۋلەت ەگىزدەي.
ارعىماقتىڭ بالاسى ەك،
بايگە الاتىن جۇگىرمەي.
جۇرەككە قايعى بايلاندى،
شيەلەپ قالعان تۇيىندەي.
بايتەرەگىم قۇلادى،
بۇتاعى بۇرلەپ گۇل اشقان.
قارا نارىم قۇلادى،
سەنگەن ەلىم جۇك ارتقان.
تۋسىڭمەن تۇرمىسىڭ،
تىرشىلىككە ۇناسقان.
اعايىن تۋعان جەگجاتىڭ،
قايعىرىپ ءبارى جىلاسقان.
اي-ەي، اسىلىم،
اسىلىم اكەم ايىرىلدىم.
جاسىعان جەزدەي مايىرىلدىم.
ءبىز ءبىر تۇلكى،
دۇنيەگە كەلگەن جورتپاققا.
اجال اناۋ سونارشى،
اڭدىپ جۇرگەن سوقپاققا.
ءبىزدەي مىناۋ ءومىردە،
قايعى باسىپ ءبىر كۇندە.
قاسىرەت تارتقان بارما ەكەن،
ارماندا كەتتىڭ جان اكەم.
قازاقتىڭ اس بەرۋ ءداستۇرى ەجەلدەن كەلە جاتقان ءۇردىس، بۇل دۇنيەدەن وتكەن ەڭ بەلگىلى، بەدەلدى ادامداردىڭ جىلى تولعاندا وعان جاسالاتىن اقىرعى قۇرمەت جانە ۇلى جيىن، باس قوسۋ. وعان اركىم ءوز داۋلەتىنە قاراي ءىس كورەدى. دەسەدە اس بەرۋ داۋلەتتى ادامداردىڭ، ۇيىمشىل ەلدىڭ عانا قولىنان كەلگەن. استا ەلدىڭ بىرلىگى مەن بايلىعى، مىرزالىعى، بىلىكتىلىگى سىنعا تۇسەدى. 1947-جىلعى اۋىر كەزەڭدە شاجاري زاڭگىگە اس بەرۋ ايتار اۋىزعا وڭاي بولعانىمەن، شىن مانىندە دە ونى وتكىزۋ وڭايعا تۇسكەن ەمەس. بۇل تۋرالى وسى استىڭ باسى قاسىندا بولعان، بەلگىلى جۇمىس اتقارعان يمانالى جۇرەكباي ۇلى اقساقال ءوزىنىڭ 2005–جىلعى قولجازباسىندا استىڭ بارىسىن بىلاي باياندايدى: «شاجاري زاڭگى 1898–جىلى تۋىلعان، 1946–جىلى 6-ايدىڭ باس كەزىندە لاستايدىڭ ەكى اشاسىندا قايتىس بولىپ، سۇيەگى ءوز بابالارىنىڭ جانىنا جەرلەندى. لاستايداعى ۇلكەن زيراتتىققا قويىلعان.
شاجاري ورتا بويلى، قاراتورى سەمىزشە كەلگەن كىسى ەدى. تولىقسىز ورتا ماعلۇماتى بار بولاتىن. حالقىنىڭ مۇڭ مۇقتاجىن شەشە بىلگەن، جوقسىز، جەتىم جەسىرلەرگە ەرەكشە كوڭىل بولەتىن ەدى. ۇلتىنا، ەلىنە سول كەزدىڭ ۇكىمەتىنىڭ ساياساتى نەگىزىندە بارىنشا كۇش جىگەرىن سارىپ قىلعان ادامنىڭ ءبىرى. سول جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ اقىرىندا شاجاري سەمياسىن سايرام بويىنداعى بايگە توبەگە كوشىرىپ اپاردىق. بىرنەشە سامداعاي جىگتتەردى كوشتى ارتۋعا ورنالاستىردى. ال 15–16 جاستاعى ءبىرنەشە بالالار تۇلداعان اتتى جەتەلەۋ، قونعان جەردە اتتارىن قويىپ باعۋ، داۋىس ايتقان ايەلى مەن قىزدارىن، جاس كەلىندەرىن ات ۇستىندە سۇيەمەلدەۋ، ولاردىڭ اتىن جەتەلەۋ سياقتى جۇمىستار ىستەدى. مىنا مەن يمانالى وسىنداي جۇمىستارىنا كومەكتەسكەن ەدىم. سول كەزدە جالپى بەتتىك جەرلەنگەن ادامعا قۇلپىتاس قويىلمايتىن، جازىپ قويعان نارسە مۇلدە جوق. ەڭ مىقتاعاندا اعاشقا جازىپ قوياتىن، ول جىلعا جەتپەي ءوشىپ قالاتىن–دى.
قازىر كونە كوزدەر عانا مىنا دەڭگەيدە بولۋى كەرەك دەپ مولشەرلەۋى مۇمكىن. سايرامعا بارىپ ورنالاسقان سوڭ باتا قىلىپ كەلۋشىلەردىڭ اياعى جالعاسىپ، كۇز، قىس كەزدەرىندە دە بولىپ جاتتى. سولاردىڭ اتىن باعۋ، ەرتتەۋ، اتىن ۇستاۋ، ۇيگە باستاۋ جۇمىستارىنا ون نەشە بالا ىستەگەن ەدىك. جايلاۋعا بارىپ قونعان سوڭ ەڭ الدىمەن، ەرمەيدىڭ، ساتتار يمامنىڭ قۇداسى شاپشالداعى تەمىر ەلى ەدى، بۇلار ءبىرىنشى بولىپ كەلدى. قاراسى ەر ايەل بولىپ وتىزدىڭ ءۇستىندە بولىپ، ءۇش جىلقى جەتەلەپ، سابا ارتىپ كەلدى. ەكىنشى بولىپ بەس اعاش تايماسىنىڭ زاڭگىسى ۇمىتقاننىڭ اعاسى زاميقان باستاعان جيىرمادان استام ادام ەكى جىلقى جەتەلەپ، سابا ارتىپ كەلدى. شەرۋ مولتان اجى باستاعان جيىرمانىڭ ۇستىندەگى ادام ەكى جىلقى جەتەلەپ، سابا ارتىپ كەلدى.
ناعاشى جۇرتى شاعىراي اعىلدەن باستاعان ون بەستەي ادام قارابۇلاقتان ءبىر جىلقى جەتەلەپ، سابا ارتىپ كەلدى. لاۋساگۇن سۋاننىڭ اقالاقشىسى نۇرپەيىس باستاعان وتىزدان استام ادام ەكى جىلقى جەتەلەپ، سابا ارتىپ كەلدى. ساڭگۇڭنىڭ ماتايدىڭ جامان قارا اقالاقشىسى باستاعان جيىرما نەشە ادام ءبىر جىلقى جەتەلەپ، سابا ارتىپ كەلدى. سۇيدىن اۋدانىنان شاياقىن اكىم باستاعان ۇيعىر قازاق، كوبى قىزىمەتىشى ءبىرنەشە جاشىك ءتاتتى تۇرىم، شاي قاتارلى نارسەلەرىن الىپ ۇيعىر قازاعى بولىپ قىرىقتاي ادام قارا ماشينامەن كەلدى.
شەتساربۇلاقتان تايماس قۇداسى دۇرىمباي اۋىلى وتىزداي ادام ءۇش جىلقى جەتەلەپ، سابا ارتىپ كەلدى. بەس ساربۇلاق تورعايىنىڭ تەرگەۋسىز اقالاقشىسى قىرىقتاي ادام ءۇش جىلقى جەتەلەپ، سابا ارتىپ كەلدى. قۇلجا قالاسى قازاق ۇيشماسىنان باسقا ۇكىمەت قىزمەتكەرلەرى ەكى قارا ماشينامەن ەلۋدەي ادام ءبىرنەشە جاشىك قانت، شايمەن كەلىپ قايتتى. قۇلجا قالاسىنان ورىنباسار ءۋالي ءابىلقايىر باستاعان ەكى پيكوپ ءبىر قارا ماشينا مەن ءبىرنەشە جاشىك قانت، شاي الىپ كەلدى. قۇلجانىڭ كونسول قىزمەتكەرلەرى ىشىندە ءتورت ورىس، ءبىرنەشە تاتار، قازاق بولىپ 4 پيكوپپەن جاشىكتە قانت، شاي الا كەلدى.
بۇراتالانىڭ اراسان اۋدانىنان سۋان اقالاقشى ىسرايىلدىڭ باستاۋىمەن بۋكا امبال، قانىما ءبىرنەشە مانعۇل مانساپتىلارمەن 4 جىلقى سابانى ۇلكەن ماشيناعا باسىپ، 3 كىشى ماشينامەن كەلدى. جالپى كەلەر جىلى اس تۇگەگەنشە جالپى ەكونوميكاعا كارىم جاۋاپتى بولدى. قوجاقان كەلگەندەردى كۇتۋشىلەردىڭ باستىعى، اۋەلقان ات كولىكتى، سىرتتان كەلگەن ءىرى ۇساقتى جاندى مالدى باسقارعان ءارى سويىستى باسقارىپ وتىرعان.
ىستەۋگە ءتيىستى جالپى قىزمەتكەر 35 نەپار ادام جۇمىس ىستەگەن. كەرەي ۋاق بولىپ جازداي 13 ءۇي ءتىگىپ كەلگەن مەيماندى كۇتتى. مىنە بۇل شاكەڭ مارقۇمنىڭ ەلىنە جاعىمدى، ەلىنە سىڭىرگەن از جىلدىق ەڭبەگىنىڭ بەدەلى ءۇشىن حالقى سونشالىق قۇرمەت قىلدى. ءوزى باسقارىپ وتىرعان كەرەي ۋاقتان اپارعان ءىرى ۇساقتى مالدى ەسەپتەمەي تەك سىرتتان كەلگەندەرىن عانا كورسەتتىك. بار قاراجات شىعىمى جالپى قاسىم اجىنىڭ ون نەشە بالاسىنىڭ ءۇستىندە بولدى.
كەلەر 1947–جىلى 6-ايدىڭ باسىندا لاستايدىڭ ەكى اشاسىندا شاجاري زاڭگىنىڭ اسى بەرىلدى. ەكى اي بۇرىن ساۋىن ايتىپ قاعاز جازىلىپ، بۇراتالا، شاپشال، قۇلجا قالاسى، سۇيدىن اۋدانى، كونە قورعاس قاتارلى ورىندارعا حابار ايتىلىپ، 3 كۇنگە سوزىلعان اسى وتكىزىلدى. بۇل اسقا 22 ءۇي تىگىلىپ، 80 بيە بايلانىپ، اسقا كەلۋشىلەردەن پىكىر شىققان جوق. استىڭ اتقارۋشى ءتوراعاسى قوشىنا سۋان اقالاقشىسى نۇرپەيىس، ءابدىقادىر، زاميقان، قويشى، ءابدى شاڭيو قاتارلى ادامدار باسقارىپ وتكىزدى. ءوز اۋىلىنىڭ ەل جۇرتىنىڭ پىكىرى بويىنشا ات شابۋ، پالۋان سالۋ، تاعى باسقا ويىن ءتۇرى الىپ بارىلمادى. اسقا تاباق تارتۋدا 5 كوك جورعا، 5 تورى جورعا، 5 جيىرەن جورعا اتپەن ءبىرىڭعاي ءساندى كيىنگەن جىگتتەر تارتتى.
اتقا ءبىرىڭعاي كەرەيدىڭ كۇمىس ەرلەر ەرى ىستەتىلدى. ءوزى قايتىس بولعاننان تارتىپ كەلەر جىلعى اسىن قوسقاندا جاندى مالدان 375 قوي قوزى، 17 تاي، 21 ۇلكەن بيە، 10 تۋ سيىر سويىلدى دەگەندى كارىم اعايدىڭ قورتىندىسنان ەستىگەن ەدىك. ودان باسقا 470 كيلو كۇرىش، 250 كيلو سۋ ماي، 400 كيلو ءسابىز، ءوزدەرى ساتىپ العان 240 كيلو كامپيت، قانت، 55 تاس شاي، 70 كيلو قاعاز شاي كەتكەنىن دە ەستىگەن ەدىك.
مۇنداي قورتىندى سان قازىرگە دەيىن ۇمتىلماعان. قىزايدىڭ اتاقتى ءتورت اسىنداي بولماسادا، قۇلجا اۋدانى، شاپشال، سۇيدىن، قورعاس قاتارلى ءتورت اۋداندا جاقىنعى 100 جىل ىشىندە مۇنداي اس بولعان ەمەس»، - دەپ شاجاري زاڭگىنىڭ اسى تۋرالى وتكەندى ەسكە الىپ جازسا، ال شاجاري زاڭگىنىڭ ەل ءۇشىن ىستەگەن يگى جۇمىستارىنىڭ ءبىرى رەتىندە مىنانداي ءبىر اڭگىمەلەردى باياندايدى: «كاپيتاليس مۇسابايەۆتار سايرام بويىنداعى ءبىرتالاي جايلاۋ قىستاۋدى زاڭسىز يەمدەنىپ الادى.
سونىمەن كەرەي ۋاقتىڭ اتقا مىنەرلەرى ايتىسىپ جەر داۋلايدى. مۇسابايەۆتىڭ تالعات دەگەن بالاسى ءوزى باي قوسىمشا قالانىڭ ۇكىمەت مانساپتىسى بولعاندىقتان 1941–جىلى كۇزدە، ەلدىڭ جۇرەگىن قايتارۋ ءۇشىن سايرام بويىنان كەرەي ۋاقتىڭ ەل باسىلارىنان 17 ادامدى قارا ماشيناعا باسىپ بارىپ قۇلجاعا مىرزا قاماققا الادى. تۇرمەگە الماعانىمەن ءبىر قورادان شىعارمايدى. ءبىراق ولاردا قاراپ تۇرماي، قورانىڭ داربازاسىن باققان ۇيعۇرعا پۇل بەرىپ، سول كەزدىڭ قازاق–قىرعىز ۇيشماسىنا ارىز ايتىپ بارىپ، بۇل 17 ادامدى تەزدەن قايتارۋدى تالاپ ەتەدى. سونىمەن تالعات ۇيشمادان ءارى ءوزى الىپ بارىپ قاماعان 17 ادامنان كەشىرىم سۇراپ كوك سالا، زەمبىل ساي، قاراكەمەر قاتارلى سايرامعا قاراعان بەتىنەن 25 قورالىق قىستاۋدى وزدەرىنە قايتارىپ بەرەدى. بۇل ءبىر.
ەندى ءبىرى، قازىرگى كەزەڭگە بۇرىلاتىن تاس جول بويىندا تالعات باي جازدا وتىرىپ قايتاتىن قاراعايدان كوك سىرمەن سىرلاپ ىسكلات، اسحانا، جاتاق بولىپ 7 اۋىز ءۇي سالدىرعان بولاتىن. ول ۇيگە 7-ايدا كەلىپ 8–اي اقىرىندا قايتىپ كەتەتىن. وندا ارعىماقتارعا ءمىنىپ سايرام كولگە باراتىن. قىستا سول ۇيدەگى مۇلىك سول بويىنشا قالاتىن. ول ۇيدى سول جەردەن ادام الىپ قاراتىپ تۇراتىن ەدى. 1944–جىلى ءۇش ايماق توڭكەرىسىنىڭ ىلەنىڭ نىلقى اۋدانىنان باستالۋىمەن تەڭ بەلگى قالدىرماۋ نەگىزىندە سول كوك ءۇيدى ەسىمجان، نۇريمان، زامەي قاتارلى ءۇش جىگىتتى جىبەرىپ ۇيدى ءورتەپ جىبەرۋدى ايتادى. ولار سىرتىنا اينالدىرىپ وتىن جيناپ وت قويادى، ءسۇيتىپ ءۇي ورنىمەن ءبىراق جوق بولادى. وسىنداي الاساپىران كەزىنەن پايدالانعان ەل باسىلارى 1945 – جىلى كۇزدە تالعاتتىڭ قايتا–قايتا مازاسىن الىپ، اقىرى وعان قول قويدىرىپ ءشول ادىر، سىتايعا قاراعان ءشول ادىرلاردى سايرامنىڭ بۇكىل سولتۇستىك جاعىن ءبىراق الادى. جيىنى بۇرىنعىمەن قوسقاندا 135 قورالىق قىستاۋ، 117 قورالىق جايلاۋعا كەرەي ۋاق قايتادان يە بولادى.
سودان باستاپ قازىرگە دەيىن كەرەي ۋاق ۇرپاقتارىنىڭ جەرى بولىپ كەلە جاتىر. مىنە سول كەزدىڭ ەل باستىعى شاجاري زاڭگىنىڭ، سونداي–اق وزگەدە اتقا مىنەرلەردىڭ اشتى ەڭبەگىمەن ۇرپاقتارى الاڭسىز مالشارۋاشىلىقپەن شۇعىلدانىپ كەلەدى. ال ودان بۇرىن لاستايدىڭ كەرەي ۋاعى جەر سۋىنان ايىرىلعاندىقتان، امالسىز اراسان اۋدانىنا بارىپ قىستاپ ءشوپ باسى تولەپ وتىراتىن ەدى. تالعات كاپيتالستىڭ وقىعان ۇلى بولعاندىقتان كوممۋنيستىك پارتيانىڭ شينجياڭعا كەلەتىندىگىن الدىن الا بىلەتىن بولسا كەرەك، 1945–جىلى مالدارىن ساتىپ 1946–جىلى تۇركياعا بارىپ قونىستاندى. جوعارىداعى تالعاتتىڭ قارا ماشيناعا باسىپ قۇلجاعا اپارعان ادامدارى:1. ابدىقادىر، 2. شاجاري، 3. داۋىت زاڭگى، 4. ءابدى زاڭگى، 5. شولاق، 6. تالەي، 7. جۇرەكباي، 8. ءالباتىر، 9. مۇقاي مامپاڭ، 10. ساتتار، 11. قاپار، 12. جۇماقان زاڭگى، 13. ءماۋىت، 14. كارىم، 15. سەيىت، 16. تىنىبەك، 17. نياز ۇيعۇر».
يمانالى اقساقال جازىپ العان سول شاجاري زاڭگىنىڭ اسى كەزىندەگى شاجاريدىڭ ايەلى ءۇمىتقاننىڭ جوقتاۋى:
كۇمىستى وجاۋ ءبىر كەزدە،
سارى قىمىزدى ساپىردىم.
العانىمنان ايىرىلىپ،
تاسىعان كوڭىل باسىلدىڭ.
مەڭ زەڭ بولىپ وتىرمىن،
تيگەندەي وعى جاسىلدىڭ.
قۇداي قوسقان قوساعىم،
كەنى ەدى جاتقان اقىلدىڭ.
بۇرىنعىداي كۇي قايدا،
ءمۇساپىر عارىپ پاقىرمىن.
ايماقپەن اۋدان كەڭەسىپ،
كانديداتى ەدى اكىمنىڭ.
كۇڭىرەنىپ حالقىڭ كەپ جاتىر،
ۇيىقتاماي تاڭدى اتىردىم.
ەي العانىم،
تۇگەمەيدى ايتسا ارمانىم.
تاۋسىلمايدى ايتسا ارمانىم.
ارتىڭدا زارلاپ قالعانىم.
وزىڭدەي كىم باسقارار،
يەسىز قالدى مال جانىڭ.
اعالاپ قىزىر قالمادى،
وسى عوي اۋىر ارمانىم.
ءبىر جاسقا كەلمەي قىزىرىڭ،
سالدى عوي اجال قۇرىعىن.
ارداگەر العىر ساباز ەد،
قارا جەر بۇگىن جالمادىڭ.
كورىپ تۇرسىڭ كوپشىلىك،
سۇم دۇنيەنىڭ الداۋىن.
تۇسكەن سوڭ باسقا قايعى دەرت،
ەستىڭدەر ءۇمىت زارلاۋىن.
ەي ەل باسىم،
توگىلسىن ەندى كوز جاسىم.
ۇرپاعى ەدىڭ العانىم،
قۇرمەتتى اكە-شەشەنىڭ.
ءۇيسىن نايمان جيىلسا،
سۋىرىلىپ شىققان شەشەنىم.
لاستايعا ءبىرىنشى،
جوسپارىن تارتتىڭ كوشەنىڭ.
وتىراقتى بولۋدىڭ،
جاسادىڭ ءوزىڭ ەسەبىن.
جەتىم جەسىر عارىپتىڭ،
كەتىرمەدىڭ كەتەۋىن.
راشيدا، ناماز، شاھيدا،
ءوسىردىڭ ۇرپاق نەشەۋىن.
ويلارىن ايتسام ورەلى،
تاۋسىلمايدى نەشە كۇن.
جازىلمايتىن قۇدايىم،
جىبەرىپتى كەسەلىن.
ەي سابازىم،
جوقتاپ تۇر انە نامازىڭ.
سول جاقتا وتىرعان اجە شاجاري زاڭگىنىڭ بايبىشەسى ۇمىتقان ىبىرايىم قىزى، وڭ جاقتاعى زاڭگىنىڭ ۇلى قىزىر، ارتقى سول جاقتاعى زاڭگىنىڭ قىزى راشيدا قاسىموۆا، وڭ جاقتاعى قىزىردىڭ ايەلى نۇربيكە ابدىمولدا قىزى، اجەسىنىڭ الدىندا وتىرعان كىشكەنتاي قىز راشيدا اپايدىڭ قىزى اقىلتاي. (سۋرەت قىزىر اعانىڭ ۇيىندە ساقتاۋلى).
شاجاري زاڭگىنىڭ قۇداي قوسقان قوساعى ءۇمىتقان ىبىرايىم قىزى دا ۇشقىر ويلى، وتكىر ءتىلدى، تاپ بەرمە تابان استىندا ءسوز تاپقىش شەشەن ادام بولعان. ءارى جاستايىنان ءان مەن جىرعا، ولەڭگە ءبىر تابان جاقىن بولىپ ءوسىپتى. سۇيەگى تورعاي تايماس، تايماس رۋىنىڭ يناباتتى اقساقالى ەردەنبەك قاجىنىڭ نەمەرە قىزى، زاميقان زاڭگىنىڭ قارىنداسى بولىپ كەلەدى. مىنە وسىنداي ونەرلى انانىڭ اق ءسۇتىن ەمىپ، اياۋلى الاقانىندا الپەشتەلىپ ەرجەتكەن راشيدا قاسىموۆا دا شينجياڭ كوگىنە شارىقتاپ شىقتى. وسى ءۇمىتقان اپامىزدىڭ ءبىر ءازىل ولەڭىن مارحۇم يمانالى جۇرەكباي ۇلى مۇرا جۋرنالىنا («مۇرا جۋرنالى»، 2007–جىل 6–سان، 13-بەت) جاريالاعان ەكەن، بۇل ءازىل ولەڭ مۇقاش اتەيبەك ۇلىنىڭ 75 جاس مولشەرىندە، ءبىر سەميانىڭ كاريالارى سوعىم باسىنا شاقىرعان داستارقارنىندا ايتىلعان ەكەن. «مۇقاش اتەيبەك ۇلى مەن ءۇمىتقاننىڭ ءازىل ولەڭى»:
مۇقاش:
ۇسىنام بۇل قىمىزدى وزىڭىزگە،
قۇلاق سال اق قۇداعي، سوزىمىزگە.
ادەيى كوڭىلىم تارتىپ، پەيىلىم اۋدى،
جارقىلداپ كورىنگەن سوڭ كوزىمىزگە.
ءۇمىتقان:
الايىن بەرگەننەن سوڭ جاقسى قۇدا،
مەنىڭ دە كوڭىلىمدى تاپتى قۇدا.
جاسىندا مەرگەن بە ەكەن وسى قۇدا.
مىلتىعىن نىساناسىز اتتى قۇدا.
مۇقاش:
وسى كەزدە قۇداڭىزدى كۇش كەرىپ ءجۇر،
سوندىقتان، جاس قۇداعي تۇسكە ەنىپ ءجۇر.
قىرانداي شارىقتاعان جەلدى كۇنگى،
تۇلكىگە وزىڭىزدەي تۇسكەلى ءجۇر.
ءۇمىتقان:
قۇدانى كورمەپ ەدىم وزىڭىزدەي،
جۇرۋشى ەڭ بۇدان بۇرىن كوزىڭە ىلمەي.
جاستىعىڭ ەسكە ءتۇسىپ وتىر مەكەن،
اربانىڭ ۇمتىلاسىڭ وگىزىندەي.
مۇقاش:
كەلەدى باسى قايقى كەرەگەنىڭ،
سىناعان سوزىڭىزبە، نە دەگەنىڭ.
قوسىلسا كوڭىلىمىز بەرەكەمەن،
وگىز بە، بۇقامىن با كورەر ەدىڭ.
ءۇمىتقان:
قار بوساپ، جەر ەرىدى كوكتەپ ەندى،
كەلەسىز بارعان سايىن وكتەپ ەندى.
جەتپىستىڭ بەسەۋىنە جاسىڭ كەپتى،
تيىلار ءجونىڭ بار عوي ەپتەپ ەندى.
1891-جىلعى قوڭىر قۇلجانىڭ اسى، 1912-جىلعى بۇلعىنشىنىڭ اسى، 1917-جىلعى تويەكەنىڭ اسى، 1924-جىلعى نۇپتەبەكتىڭ اسى سىندى قىزايدىڭ ءتورت ۇلكەن اسىنان كەيىن 1947-جىلى شاجاري زاڭگىنىڭ اسى وتەدى.
بۇل ارينە 1949-جىلعا دەيىن ىلە وڭىرىندە وتكەن استاردىڭ ەڭ سوڭعىسى بولىپ تاريحتا قالدى. بۇل سوڭعى استىڭ باسقالارعا ۇقسامايتىن جەرى پالۋان، بايگە سياقتى ويىن تۇرلەرى بولمادى، استان تۇسكەن قاراجات لاستايداعى ابدىقادىر مەكتەبىنە، ودان قالسا كەدەي-كەپشىككە ۇلەستىرىلىپ بەرىلدى. «شاجاري زاڭگىنىڭ اسى» شەتەل قازاقتارىنىڭ بىرلىگىنىڭ، دانالىعىنىڭ، ولاردا ساقتالعان اتا ءداستۇردىڭ كۋاسى بولىپ قالا بەردى.
ءبىزدىڭ ۆاتساپ كانالىمىزعا جازىلىڭىز.
الماتى وبىلسى قاراساي اۋدانىنان ەرمەك شاياقىمەت ۇلى
