ۇيعىرلار قازاقستان جەرىنە قاي كەزەڭدە قونىستاندى

استانا. قازاقپارات - قىتايدا  1850-1864-جىلدارى تايپيندەر كوتەرىلىسى اياقتالعاننان كەيىن چيڭ يمپەرياسى السىرەپ، ونىڭ باتىس ايماقتارىندا مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ كوتەرىلىستەرى كۇشەيدى. سونىڭ ىشىندە دۇنگەندەر كوتەرىلىسى ماڭىزدى ورىن الدى.

وسى تولقۋلار ناتيجەسىندە شينجياڭ ولكەسىندە چيڭ بيلىگى ۋاقىتشا جويىلىپ، ونىڭ ورنىنا بىرنەشە دەربەس مەملەكەتتەر پايدا بولدى: ورتالىعى قۇلجا بولعان ىلە سۇلتاندىعى (1864-1881)، ورتالىعى ءۇرىمجى بولعان دۇنگەن حاندىعى (1864-1870) جانە ورتالىعى قاشعار بولعان جەتىشاھار مەملەكەتى (1865-1877)، ونى ياكۋب بەك باسقاردى.

بۇل كەزەڭدە ىلە سۇلتاندىعىنىڭ (كەي جازبالاردا، تارانشى سۇلتاندىعى نەمەسە قۇلجا سۇلتاندىعى دەپ اتالادى) ءۇشىنشى بيلەۋشىسى ءالاحان سۇلتان ەدى. 1871 -جىلى گەراسيم كولپاكوۆسكي باستاعان رەسەي اسكەرى ىلە ءوڭىرىن باسىپ الىپ، وندا شامامەن 10 جىل ءوز بيلىگىن جۇرگىزدى. وسى كەزدە ءالاحان سۇلتان (قازاقتار قارا سۇلتان دەگەن) تۇتقىندالىپ، وتباسىمەن بىرگە جەتىسۋعا كوشىرىلىپ، ۆەرنىي قالاسىنىڭ (قازىرگى الماتى) ماڭىنا ورنالاستىرىلدى. وعان ارنايى قونىس بەرىلىپ، بۇل جەر كەيىن «سۇلتان قورعان» دەپ اتالىپ، ۇيعىرلاردىڭ العاشقى شوعىرلانعان مەكەندەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. وسىلايشا ءالاحان سۇلتانمەن بىرگە كەلگەن ۇيعىرلار جەتىسۋعا قونىس اۋدارعان العاشقى ۇيعىر كوشىنىڭ باستاۋىن قۇرادى.

كەيىن ۇيعىرلاردىڭ جاپپاي كوشى 1881 -جىلى رەسەي مەن قىتاي اراسىندا جاسالعان سانكت-پەتەربۋرگ كەلىسىمى ناتيجەسىندە جۇزەگە استى. بۇل كەلىسىم بويىنشا ىلە ولكەسى قايتادان قىتايعا قايتارىلعانىمەن، ونداعى جەرگىلىكتى حالىققا رەسەي جەرىنە كوشۋگە مۇمكىندىك بەرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 1881-1884 -جىلدارى شامامەن 45 مىڭعا جۋىق ۇيعىر جانە بىرنەشە مىڭ دۇنگەن جەتىسۋ وڭىرىنە قونىس اۋداردى. ولار نەگىزىنەن ۆەرنىي (قازىرگى الماتى) قالاسىنىڭ ماڭىنا، جاركەنت، ۇزىناعاش، شەلەك، تالعار وڭىرلەرىنە ورنالاسىپ، ەگىنشىلىكپەن، باۋ-باقشا وسىرۋمەن جانە ساۋدامەن اينالىستى. ۇيعىرلار جەتىسۋدا سۋارمالى ەگىنشىلىكتى دامىتىپ، ايماقتىڭ شارۋاشىلىعىنا ۇلەس قوستى.

بۇگىندە الماتى قالاسى قازاقستانداعى ۇيعىر دياسپوراسىنىڭ ەڭ ءىرى ورتالىعى بولىپ تابىلادى. قالادا 100 مىڭنان استام ۇيعىر تۇرادى، ولاردىڭ تەك الماتىدا عانا 4 ۇلتتىق مەكتەبى بار. سونداي-اق رەسپۋبليكالىق ۇيعىر مۋزىكالىق كومەديا تەاترى سياقتى مادەني مەكەمەلەر حالىققا قىزمەت كورسەتەدى. ۇيعىرلار وزدەرىنىڭ باي مادەنيەتى مەن ءداستۇرىن ساقتاي وتىرىپ، قازاق قوعامىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى، ولاردىڭ ۇلتتىق تاعامدارى (لاگمان، سامسا، گوش نان)، ونەرى، قولونەرى مەن كاسىپكەرلىگى الماتى مەن جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي ىقپال ەتتى. 

ماقالا  اباي مىرزا  facebook پاراقشاسىنان الىندى